{"id":145,"date":"2024-01-31T13:21:16","date_gmt":"2024-01-31T13:21:16","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=145"},"modified":"2024-07-13T21:00:47","modified_gmt":"2024-07-13T21:00:47","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-longobardow-i-ostrogotow-w-italii-czesc-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/01\/31\/przezytki-starogermanskie-wsrod-longobardow-i-ostrogotow-w-italii-czesc-1\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d Longobard\u00f3w i Ostrogot\u00f3w w Italii. Cz\u0119\u015b\u0107 1."},"content":{"rendered":"\n

Longobardzkie sanktuarium \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a, g\u00f3ra Gargano w Apulii. VII w. n. e.<\/em><\/p>\n\n\n\n

S\u0142owo wst\u0119pne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W\u0142osi cz\u0119sto spogl\u0105daj\u0105 na wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 przez pryzmat swej monumentalnej historii.  Odwo\u0142ywanie si\u0119 do dziedzictwa staro\u017cytnego Rzymu jest w ich przypadku oczywiste, jednak przez w\u0142oskie ziemi\u0119 przetoczy\u0142y si\u0119 tak\u017ce inne spo\u0142eczno\u015bci, odciskaj\u0105c swe pi\u0119tno. Italia przyj\u0119\u0142a na swoje \u0142ono nie tylko Italik\u00f3w i Hellen\u00f3w, ale te\u017c wczesn\u0105 migracj\u0119 celtyck\u0105, czy niewolnik\u00f3w z basenu morza \u015br\u00f3dziemnego, kt\u00f3rzy przynie\u015bli z sob\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwo. Po\u0142udnie bywa\u0142o podbijane przez bizantyjczyk\u00f3w, muzu\u0142man\u00f3w i Norman\u00f3w. Wszystkie te elementy z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na mozaik\u0119 w\u0142oskiej to\u017csamo\u015bci, ch\u0119tnie przywo\u0142ywane na r\u00f3\u017cnych poziomach \u015bwiadomo\u015bci narodowej. S\u0142abiej eksponowany jest komponent germa\u0144ski, kt\u00f3ry mia\u0142 jednak wa\u017cne miejsce w spo\u0142ecznej genealogii p\u00f3\u0142wyspu apeni\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tkowo barbarzy\u0144c\u00f3w z p\u00f3\u0142nocy sprowadzano do kraju jako \u017co\u0142nierzy, p\u00f3\u017aniej ca\u0142e plemiona nachodzi\u0142y tam dobrowolnie, podczas wielkiej w\u0119dr\u00f3wki lud\u00f3w. Masowy charakter germa\u0144ska migracja przybiera w IV wieku naszej ery, podczas upadku Imperium Romanum. Na terenie dzisiejszych W\u0142och mo\u017cemy wyr\u00f3\u017cni\u0107 trzy du\u017ce fale osiedle\u0144cze, o dziwo nie zwi\u0105zane ze znacznie cz\u0119stszymi najazdami.. Ostatniego cesarza zachodniorzymskiego, Romulusa Augustulusa, obali\u0142 w 476 r. Odoaker na czele przynajmniej dw\u00f3ch germa\u0144skich plemion, tzn. Herul\u00f3w i Skir\u00f3w. Siedemna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej porz\u0105dek w zdewastowanym pa\u0144stwie przywr\u00f3ci\u0142 Teodoryk Wielki, Kr\u00f3l Ostrogot\u00f3w, kt\u00f3rzy to pod jego panowaniem zasiedlili Itali\u0119. Jego potomkowie rz\u0105dzili do po\u0142owy VI w., gdy zostali obaleni przez Bizancjum. Samozwa\u0144czy Rzymianie utrzymali si\u0119 tam lat czterna\u015bcie, po czym zostali wyrzuceni z wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142wyspu przez masow\u0105 migracj\u0119 Longobard\u00f3w. Kres ich panowaniu przyni\u00f3s\u0142 dopiero Karol Wielki, zreszt\u0105 te\u017c Germanin, ale to ju\u017c ca\u0142kiem inna historia. <\/p>\n\n\n\n

W nieca\u0142e 300 lat po niedu\u017cym terytorium rozla\u0142y si\u0119 setki tysi\u0119cy nowych mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy nieodwracalnie wp\u0142yn\u0119li na zastany krajobraz kulturowy. Celem niniejszego artyku\u0142u b\u0119dzie wyci\u0119cie z tego bogactwa znacznie w\u0119\u017cszego zagadnienia: kultury duchowej u lud\u00f3w germa\u0144skich w Italii. We\u017amiemy pod uwag\u0119 przede wszystkim okres istnienia Kr\u00f3lestwa Longobard\u00f3w (VI-VIII w. n. e.), przy czym nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce mimo nazwy, t\u0119 formacj\u0119 polityczn\u0105 zamieszkiwa\u0142y r\u00f3\u017cne plemiona; najwa\u017cniejszym substratem byli Ostrogoci. M\u00f3wimy tutaj o odmiennych od siebie grupach, pochodz\u0105cych z r\u00f3\u017cnych ga\u0142\u0119zi germa\u0144skiej rodziny, nast\u0119puj\u0105cych po sobie w innych wiekach. Dlaczego wi\u0119c omawia\u0107 razem dwie najwi\u0119ksze z nich? Odpowied\u017a jest prosta: osiedlone wcze\u015bniej plemiona germa\u0144skie nie znika\u0142y natychmiast po pojawieniu si\u0119 nowych przybysz\u00f3w, tylko raczej asymilowa\u0142y do wsp\u00f3lnej grupy \u201enie-Rzymian\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Takie zjawisko wyst\u0105pi\u0142o mi\u0119dzy Ostrogotami i Longobardami, a mo\u017cemy przypuszcza\u0107, \u017ce tak\u017ce mi\u0119dzy poprzednimi grupami germa\u0144skimi. Wsp\u00f3lnota obyczaju oraz blisko\u015b\u0107 j\u0119zyka sprzyja\u0142y takim kontaktom, za\u015b przyt\u0142aczaj\u0105ca przewaga liczebna ludno\u015bci zromanizowanej wywiera\u0142a presj\u0119, aby od\u0142o\u017cy\u0107 na bok potencjalne podzia\u0142y. Najlepiej wida\u0107 te ci\u0105gi asymilacyjne w \u017ar\u00f3d\u0142ach archeologicznych, gdzie odr\u00f3\u017cnienie grob\u00f3w longobardzkich od ostrogockich, to umowna kwestia datowania. Wszystko wskazuje na to, \u017ce omawiaj\u0105c archaiczne wierzenia ludno\u015bci nap\u0142ywowej w Italii, nie spos\u00f3b unikn\u0105\u0107 opisania tamtejszych German\u00f3w jako zbiorowo\u015bci. Zamieszkiwali bowiem te same przestrzenie oraz czerpali w swojej praktyce religijnej z tej samej Tradycji.<\/p>\n\n\n\n

Obie grupy osiedli\u0142y si\u0119 najch\u0119tniej na obszarze dzisiejszych p\u00f3\u0142nocnych W\u0142och, m.in. Piemontu, Friuli i oczywi\u015bcie Lombardii (st\u0105d nazwa), po ca\u0142ej d\u0142ugo\u015bci rzeki Pad. By\u0142o to najbli\u017csze miejsce w obr\u0119bie pa\u0144stwa, przyst\u0119pne dla migrant\u00f3w przybywaj\u0105cych od p\u00f3\u0142nocnego wschodu, a klimat musia\u0142 odpowiada\u0107 ludom Europy P\u00f3\u0142nocnej bardziej ni\u017c Sycylia czy Kalabria. Istnia\u0142y te\u017c skupiska we W\u0142oszech \u015brodkowych, ale mniej liczne; Longobardowie zasiedlili skutecznie dwa wysuni\u0119te bardziej na po\u0142udnie ksi\u0119stwa, Spoleto i Benevento, kt\u00f3re ochrzczono mianem Lombardii Mniejszej. Jednocze\u015bnie w ca\u0142ym zasi\u0119gu w\u0142adzy Teodoryka oraz Alboina (pierwszego w\u0142adcy longobardzkiej Italii) rozproszono niewielkie grupy rodowe, kt\u00f3re mia\u0142y zaludnia\u0107 germa\u0144skie garnizony, utrzymuj\u0105ce pod kontrol\u0105 obce kulturowo regiony wiejskie dawnego Rzymu. Wsp\u00f3lnoty plemienne \u017cy\u0142y w fizycznej separacji od ludno\u015bci wi\u0119kszo\u015bciowej, buduj\u0105c swoje siedliska na podgrodziu \u00f3wczesnych miast. Gdy nie by\u0142o innej mo\u017cliwo\u015bci, tworzyli tak\u017ce dedykowane dzielnic\u0119 w ju\u017c istniej\u0105cym uk\u0142adzie architektonicznym.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w przypadku Wizygot\u00f3w i Sweb\u00f3w, Germanie w Italii byli zazwyczaj wojownikami lub cz\u0142onkami ich rodzin, podporz\u0105dkowanymi jednemu mo\u017cnow\u0142adcy posiadaj\u0105cemu ziemi\u0119 na dawnym rzymskim latyfundium. \u00d3w by\u0142 najcz\u0119\u015bciej dru\u017cynnikiem, pe\u0142ni\u0105cym s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 na rzecz kr\u00f3la, protoplast\u0105 p\u00f3\u017aniejszego rycerstwa. Ich p\u0142aszczyzn\u0105 porozumienia by\u0142 r\u00f3d (longobardzkie fara<\/em>), czyli formacja spo\u0142eczna zrzeszaj\u0105ca kilka takich wojowniczych rodzin i ca\u0142kiem niezale\u017cna od hierarchii politycznych czy maj\u0105tkowych. O przynale\u017ceniu do fary<\/em> decydowa\u0142o pokrewie\u0144stwo, prawdziwe lub wyobra\u017cone, wi\u0105\u017c\u0105ce ze sob\u0105 przyw\u00f3dc\u00f3w i poddanych. Od do\u0142\u00f3w spo\u0142ecznych a\u017c do kr\u00f3la – nazywanego \u201ewielkim krewnym\u201d. Kr\u00f3l mia\u0142 by\u0107 spokrewniony z ka\u017cdym cz\u0142onkiem plemienia, a taka relacja nadawa\u0142a ka\u017cdemu pe\u0142noprawnemu cz\u0142onkowi wsp\u00f3lnoty okre\u015blone oobowi\u0105zki i prawa Rody by\u0142y w du\u017cej mierze autonomiczne wobec pa\u0144stwa i stanowi\u0142y podmiot rozstrzygaj\u0105cy konflikty cywilnoprawne, normuj\u0105cy obyczaje, etc. W przypadku Ostrogot\u00f3w by\u0142y to wsp\u00f3lnoty o starej, u\u015bwi\u0119conej pie\u015bni\u0105 genealogii, jednak mniej zobowi\u0105zuj\u0105ce (zapewne utraci\u0142y swoje pierwotne znaczenie w drodze znacznie d\u0142u\u017cszej migracji). Tymczasem u Longobard\u00f3w by\u0142a to kwitn\u0105ca instytucja, podstawa dzia\u0142alno\u015bci politycznej i militarnej, dzia\u0142aj\u0105ca przez ca\u0142y czas funkcjonowania ich pa\u0144stwa.Z racji na staro\u017cytny rodow\u00f3d, to w\u0142a\u015bnie w farach<\/em> szuka\u0107 nale\u017cy potencjalnych prze\u017cytk\u00f3w po germa\u0144skiej religijno\u015bci tradycyjnej. W momencie inwazji na Itali\u0119, omawiane plemiona s\u0105 nominalnie chrze\u015bcijanami. Wyznaj\u0105 arianizm, czyli popularn\u0105 w\u015br\u00f3d barbarzy\u0144c\u00f3w herezj\u0119 zak\u0142adaj\u0105c\u0105, \u017ce Jezus podlega w\u0142adzy Boga Ojca, a zatem zaprzeczaj\u0105cy dogmatowi o Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do tej wiary w odr\u00f3\u017cnieniu od ortodoksji chrze\u015bcija\u0144skiej, by\u0142a decyzj\u0105 sensu largo<\/em> polityczn\u0105 \u2013 pozwala\u0142a Germanom odr\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od populacji zromanizowanej, postawi\u0107 nieformaln\u0105 blokad\u0119 wobec mieszanych ma\u0142\u017ce\u0144stw  (kt\u00f3\u017c chcia\u0142by wyda\u0107 c\u00f3rk\u0119 za heretyka?)<\/em> i umocni\u0107 granice fizyczne, poprzez budow\u0119 oddzielnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Wszelkie analizy wykazuj\u0105, \u017ce by\u0142 to instrument w r\u0119kach elit plemiennych, kt\u00f3re nie czyni\u0142y powa\u017cniejszych krok\u00f3w, aby rozpowszechni\u0107 now\u0105 religi\u0119. Mo\u017cna spekulowa\u0107 czy powodowa\u0142o nimi przywi\u0105zanie do tradycji, czy mo\u017ce lojalno\u015b\u0107 krewniacza? Zwalczenie poga\u0144stwa oznacza\u0142oby skrzywdzenie starszyzny plemiennej i prze\u015bladowania, kt\u00f3re w tak bliskich wsp\u00f3lnotach musia\u0142yby mie\u0107 wymiar mocno osobisty. Odnotowuje si\u0119 wielk\u0105 spolegliwo\u015b\u0107 z jak\u0105 administracja germa\u0144ska traktowa\u0107 zwyk\u0142a innowierc\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z poganami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uwa\u017ca\u0142 to, rzecz jasna, za dzia\u0142anie niedopuszczalne i haniebne, dow\u00f3d degeneracji umys\u0142owej heretyk\u00f3w. W praktyce pozostawa\u0142 jednak bezsilny. I chocia\u017c chrze\u015bcija\u0144stwo, ostatecznie g\u0142\u00f3wnego ju\u017c nurtu, powoli upowszechnia\u0142o si\u0119 w\u015br\u00f3d arystokracji, to proces ten zaj\u0105\u0142 blisko 300 lat. Przez jego wi\u0119kszo\u015b\u0107, gros <\/em>populacji germa\u0144skiej w Italii stanowili synkretycy, co mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 ju\u017c po analizie obrz\u0105dk\u00f3w pogrzebowych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Mapa cmentarzy longobardzkich (kropki) na tle ich historycznego osiedlenia (czerwony kolor).<\/em> \u0179r\u00f3d\u0142o.<\/a><\/p>\n\n\n\n

Konie, psy i niewiasty<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po przybyciu do Italii, pierwszym punktem zainteresowania Longobard\u00f3w okaza\u0142y si\u0119 by\u0107\u2026 cmentarze. Rozbudowany obrz\u0105dek pogrzebowy tego ludu wymaga\u0142, aby zmar\u0142ych chowano w ziemi dostatecznie oddalonej od miejsca osiedlenia i niewsp\u00f3\u0142dzielonej z Rzymianami. Naturalnym wyborem bywa\u0142y cmentarze ostrogockie, podobnie jak ca\u0142kiem nowe miejsca, osadzone w\u015br\u00f3d wzg\u00f3rz i las\u00f3w. Drugi czynnik nie mia\u0142 raczej g\u0142\u0119bokiego znaczenia religijnego; m\u00f3g\u0142 by\u0107 powodowany zwyk\u0142ym strachem przed rabunkiem grob\u00f3w. Germanowie respektowali sacrum<\/em> germa\u0144skich grob\u00f3w, ale nie mo\u017cna powiedzie\u0107 tego samego o chrze\u015bcijanach. Czas zreszt\u0105 usprawiedliwi\u0142 te krzywdz\u0105ce uprzedzenia i faktycznie, kiedy tylko kontrola militarna Longobard\u00f3w os\u0142ab\u0142a, inni mieszka\u0144cy Italii rzucili si\u0119 z lubo\u015bci\u0105 rozgrzebywa\u0107 ich groby.<\/p>\n\n\n\n

Cmentarze dzielono na dwie, a czasami trzy sekcje. By\u0142y to m\u0119ska, \u017ce\u0144sko-dzieci\u0119ca, oraz spotykana wy\u0142\u0105cznie u Longobard\u00f3w\u2026 pusta. Ceremonia\u0142 przewidywa\u0142 bowiem poch\u00f3wki in absentia<\/em>, dla os\u00f3b kt\u00f3re zmar\u0142y na obczy\u017anie lub zagin\u0119\u0142y. Fara<\/em> dedykowa\u0142a im miejsce w\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w, odprawiaj\u0105c z archeologicznego punktu widzenia te same rytua\u0142y, co wobec os\u00f3b pochowanych ciele\u015bnie. To mo\u017ce oznacza\u0107, \u017ce powierzchnia grobu by\u0142a potrzebna potem do rytua\u0142\u00f3w wspomnieniowych; nie spos\u00f3b jednak okre\u015bli\u0107, czy by\u0142y to poga\u0144skie libacje, czy nabo\u017ce\u0144stwa za dusz\u0119. S\u0105dz\u0105c po poziomie synkretyzmu w spo\u0142ecze\u0144stwie longobardzkim, mogliby\u015bmy spodziewa\u0107 si\u0119 obu, mo\u017ce nawet wsp\u00f3\u0142istniej\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n

Nieobecnym zmar\u0142ym stawiano te\u017c drogowskaz, wymierzony w kierunku, gdzie widziano ich po raz ostatni. Materia\u0142 literacki wspomina, \u017ce malowano na nich go\u0142\u0119bice; jednocze\u015bnie s\u0105dz\u0105c po ewolucji motyw\u00f3w zwierz\u0119cych w szeroko rozumianej sztuce Longobard\u00f3w, mo\u017cemy przypuszcza\u0107 \u017ce oryginalnie by\u0142 to inny ptak. Entuzjasta symboliki skandynawskiej ch\u0119tnie dostrzeg\u0142by tu kruka, ale to zbyt wydumana teoria. Osobi\u015bcie twierdz\u0119, \u017ce pierwotnie nie by\u0142a to go\u0142\u0119bica, tylko dosz\u0142o do chrze\u015bcija\u0144skiego ujednolicenia wi\u0119kszej palety motyw\u00f3w. Nie wykluczam, \u017ce mog\u0142y by\u0107 w\u015br\u00f3d nich kruki, ale te\u017c presti\u017cowe w\u015br\u00f3d German\u00f3w soko\u0142y, or\u0142y b\u0119d\u0105ce lubianym zwierz\u0119ciem rodowym, lub niesprecyzowane \u201eptaki umar\u0142ych\u201d (wzornictwo wczesno\u015bredniowiecznych pa\u0144stw barbarzy\u0144skich obfituje w wizerunki zwierz\u0105t, podobnych zupe\u0142nie do niczego, czyli pewnie fantastycznych). <\/p>\n\n\n\n

Wszystkich grzebanych stosownie wyprawiano na podr\u00f3\u017c w za\u015bwiaty. Typowym amuletem grobowym, wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 k\u0142y dzika; nie spotyka si\u0119 ich w Italii w \u017cadnym innym kontek\u015bcie, jak tylko w poch\u00f3wkach germa\u0144skich okresu longobardzkiego. Musia\u0142y by\u0107 zatem wa\u017cnym symbolem, poniewa\u017c przy szcz\u0105tkach synkretyk\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 w r\u00f3wnie uprzywilejowanej pozycji, co chrze\u015bcija\u0144skie krzy\u017ce. Ch\u0119tnie przyozdabiano zw\u0142oki bi\u017cuteri\u0105 z wizerunkiem dzik\u00f3w. Zmar\u0142ym zapewniano te\u017c jad\u0142o oraz nap\u00f3j na ostatni\u0105 podr\u00f3\u017c. Przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 German\u00f3w mia\u0142a jej dokona\u0107 na ko\u0144skim grzbiecie, gdy\u017c przy okazji pogrzeb\u00f3w, na cmentarzach ofiarowano konie. Dzia\u0142o si\u0119 to poprzez dekapitacj\u0119. Cia\u0142o zwierz\u0119cia zakopywano w nale\u017cytym stroju (siodle, zostawiaj\u0105c obok ostrogi, etc.), podczas gdy jego g\u0142owa by\u0142a wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 rytua\u0142u pogrzebowego. Trudno powiedzie\u0107, co w\u0142a\u015bciwie cz\u0142onkowie fary z ni\u0105 robili, ale analogiczne obrz\u0119dy w innych kulturach zak\u0142adaj\u0105 np. poch\u00f3d dooko\u0142a cmentarza, wyobra\u017caj\u0105cy symbolicznie jazd\u0119 zwierz\u0119cia wraz z dusz\u0105 denata. Teoria ta wydaje si\u0119 by\u0107 na miejscu, za\u015b wag\u0119 tego aspektu ceremonii zdradza fakt, i\u017c po udanym pogrzebie skrz\u0119tnie zakopywano g\u0142ow\u0119 konia obok reszty dzia\u0142a zwierz\u0119cia \u2013 oddalon\u0105 na tyle, by nikt nie mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce powinno\u015bci sta\u0142a si\u0119 zado\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Wraz z post\u0119puj\u0105c\u0105 chrystianizacj\u0105 obrz\u0119d ten straci\u0142 rozmach – chowano ju\u017c sam\u0105 uprz\u0105\u017c ko\u0144sk\u0105 b\u0105d\u017a siod\u0142o. Sk\u0142adano te\u017c w ofierze psy, lecz tutaj brakuje ju\u017c argument\u00f3w decyduj\u0105cych o ich roli. Mog\u0142y by\u0107 one po\u017cywk\u0105 dla b\u00f3stw podziemnych w podobnym stopniu, co towarzyszami swoich w\u0142a\u015bcicieli w Za\u015bwiatach. Zwierz\u0119ta zabijano egalitarnie i wbrew twierdzeniom dawnych archeolog\u00f3w, nie tylko na cze\u015b\u0107 zmar\u0142ych wojownik\u00f3w. Doskona\u0142ym kontrargumentem jest przypadek, gdzie po \u015bmierci trzech ma\u0142ych dziewczynek, ofiarowano im trzy ma\u0142e kucyki.<\/p>\n\n\n\n

Cmentarze by\u0142y te\u017c terytorialnym filarem kult\u00f3w rodzimych. Odbywa\u0142y si\u0119 tam obrz\u0119dy i \u015bwi\u0119ta, nie tylko te zwi\u0105zane z domen\u0105 \u015bmierci. By\u0142o to spokojne miejsce, gdzie nie zagl\u0105da\u0142 nikt spoza plemienia. Znajdowa\u0142y si\u0119 na u\u015bwi\u0119conej ziemi i by\u0142y odgraniczone. Dlatego te\u017c  wi\u0119kszo\u015b\u0107 przes\u0142anek jakie mamy na temat germa\u0144skiej religii tradycyjnej w Italii, dotycz\u0105 cmentarzy lub prywatnych posesji mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w. Oni sami w okresie longobardzkim, raz w roku zbierali si\u0119 na publiczne obchody \u015awi\u0119ta Zmar\u0142ych, na cmentarzu longobardzkim pod Pawi\u0105 (stolic\u0105 kr\u00f3lestwa) gdzie chowani byli cz\u0142onkowie rodu panuj\u0105cego. Znawca tematu Neil Christie sugeruje, \u017ce by\u0142a to okazja do uczczenia zmar\u0142ych wojownik\u00f3w z ca\u0142ego zwi\u0105zku plemiennego, celebracja wy\u017cszej ni\u017c rodowa wsp\u00f3lnoty m\u0119\u017cczyzn zajmuj\u0105cych si\u0119 walk\u0105. Tradycji tej nie uda\u0142o si\u0119 zwalczy\u0107 ani zast\u0105pi\u0107 chrze\u015bcija\u0144skim odpowiednikiem, wi\u0119c wiele dekad prac administracji poch\u0142on\u0105\u0142 trud sekularyzacji. Podobnie sta\u0142o si\u0119 z ceremoni\u0105 wybierania kr\u00f3la przez mo\u017cnych, kt\u00f3ra w omawianym okresie nie by\u0142a ju\u017c oczywi\u015bcie demokratyczna, a stanowi\u0142a tylko formaln\u0105 aklamacj\u0119 kandydata, jakiego wybra\u0142 poprzedni w\u0142adca. Z religijnego punktu widzenia istotne jest to, \u017ce miejscem \u015bwi\u0119towania nie by\u0142a katedra ani pola pod murami miejskimi, jak bywa\u0142o w podobnych kulturach. By\u0142 nim cmentarz i to jeden dla ca\u0142ego pa\u0144stwa – rzecz nietypowa przy poziomie centralizacji tzw. pa\u0144stw barbarzy\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n

Odkryto te\u017c, to\u017csame mi\u0119dzy okresem ostrogockim i longobardzkim, pozosta\u0142o\u015bci lekkich, drewnianych struktur budowanych nad grobami. Dzi\u015b nie spos\u00f3b okre\u015bli\u0107, jak\u0105 funkcj\u0119 mia\u0142y pe\u0142ni\u0107. Mog\u0142y by\u0107 zwi\u0105zane z obchodami \u015bwi\u0119ta zmar\u0142ych albo przy odprawianiu pogrzeb\u00f3w. Funkcja nie jest znana – mog\u0142a by\u0107 utylitarna, tj. os\u0142aniaj\u0105ca umar\u0142ego bior\u0105cego udzia\u0142 w \u015bwi\u0119cie przed warunkami pogodowymi (opadami, s\u0142o\u0144cem), co zak\u0142ada\u0142oby odkrywanie trumny. Je\u015bli przyczyna by\u0142a duchowa, to pewnie chodzi\u0142o o mo\u017cliwo\u015b\u0107 ugoszczenia duszy lub jej po\u015bmiertnych przewodnik\u00f3w, co rozumiano jako metod\u0119 zaskarbienia sobie ich \u0142ask. Istnieje jednak wiele innych mo\u017cliwo\u015bci, jak cho\u0107by presti\u017cowa, bo i faktycznie domki towarzysz\u0105 najbogatszym grobom danych cmentarzysk. Tote\u017c r\u00f3wnie dobrze mog\u0142y pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 kultyczn\u0105, co przekazywa\u0107 wiadomo\u015b\u0107 \u201epatrzcie, tutaj spoczywa bogacz, kt\u00f3rego sta\u0107 by\u0142o na takie bajery<\/em>\u201d. Maj\u0105tek nie gra\u0142 natomiast roli w kwestii procesji pogrzebowej. Zw\u0142oki przemieszczano na wozie ci\u0105gni\u0119tym przez wo\u0142y, za\u015b italski penitencjarz zwraca uwag\u0119, \u017ce ubodzy poganie cz\u0119sto musieli po\u017cycza\u0107 je od s\u0105siad\u00f3w w przypadku \u015bmierci bliskiej osoby.<\/p>\n\n\n\n

Trumny wykonywano starogerma\u0144skim zwyczajem, poprzez wydr\u0105\u017cenie pnia drzewa o odpowiednich wymiarach. Sama symbolika tego aktu budzi u mnie pewne zainteresowanie. Mo\u017ce przecie\u017c budzi\u0107 skojarzenie z Drzewem \u015awiat\u00f3w, z germa\u0144skim mitem o stworzeniu ludzi z drzew, a mo\u017ce wprost praktyk\u0105 stosowania drzew jako po\u015brednik\u00f3w mi\u0119dzy \u015bwiatem ludzi i duch\u00f3w. S\u0105 to warte uwagi przemy\u015blenia, ale dla Italii nie posiadamy mocnych przes\u0142anek w tym temacie. O wyobra\u017ceniach Longobard\u00f3w odno\u015bnie \u017cycia po\u015bmiertnego wiemy jedynie, \u017ce ich zdaniem \u015bwiat \u017cywych i umar\u0142ych oddziela\u0142a od siebie rzeka, kt\u00f3rej przekroczenie wymaga\u0142o wstawiennictwa pot\u0119\u017cniejszego bytu (w schrystianizowanej inskrypcji nagrobnej, przywo\u0142ano oczywi\u015bcie Chrystusa).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Detal z longobardzkiej tarczy paradnej, muzeum w Lucce.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wszystko zostaje w rodzinie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w ka\u017cdej innej linii religijno\u015bci tradycyjnej, kult italskich spo\u0142eczno\u015bci rodowych opiera\u0142 si\u0119 na duchach lokalnych, czczonych za po\u015brednictwem przyrody. Tamtejsza wie\u015b germa\u0144ska odprawia\u0142a rytua\u0142y w pobli\u017cu \u015bwi\u0119tych kamieni, \u017ar\u00f3de\u0142 i drzew (i nawiasem m\u00f3wi\u0105c, nigdy nie przesta\u0142a, bo wraz z chrystianizacj\u0105 ustawiono tam kapliczki ko\u015bcielne, tak jak w Polsce). Pe\u0142ni\u0142y one bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu spo\u0142eczno\u015bci. P\u00f3\u017ane kazanie longobardzkiego biskupa, wyg\u0142oszone ju\u017c po podboju frankijskim, pot\u0119pia m\u0142ode kobiety longobardzkie za ich przedziwny zwyczaj. Mia\u0142y one w dzie\u0144 przesilenia letniego urz\u0105dza\u0107 \u201echrzciny\u201d dla zi\u00f3\u0142 i krzew\u00f3w, polewaj\u0105c je wod\u0105. W ten spos\u00f3b stawa\u0142y si\u0119 matkami chrzestnymi tych ro\u015blin, czyli rodzin\u0105 ich wi\u0119kszych krewnych; ziemi, traw i drzew. Nast\u0119pnie wynosi\u0142y z lasu \u201eco\u015b ro\u015blinnego\u201d (ga\u0142\u0105\u017a, wi\u0105zk\u0119 zi\u00f3\u0142?), co zawiesza\u0142y w swoich domach na znak odprawienia rytua\u0142u. Zwyczaj ten zawiera w sobie silny podtekst animistyczny, a symboliczny chrzest nale\u017cy rozumie\u0107 nie tyle jako w\u0142\u0105czenie materii nieo\u017cywionej do wsp\u00f3lnoty Ko\u015bcio\u0142a, co ofiar\u0119 z wody dla zamieszkuj\u0105cych j\u0105 duch\u00f3w. W ten spos\u00f3b tworzono i umacniano wi\u0119zi rodzinne mi\u0119dzy lud\u017ami i duchami; historia spo\u0142eczna potwierdza, \u017ce dla cz\u0142owieka wczesno\u015bredniowiecznego, rodzina chrzestna by\u0142a r\u00f3wnie wa\u017cna, co biologiczna. Obrz\u0119du dokonuj\u0105 kobiety nieposiadaj\u0105ce jeszcze takich relacji z uwagi na m\u0142ody wiek. <\/p>\n\n\n\n

Dzie\u0144 przesilenia sprawia, \u017ce bariera mi\u0119dzy lud\u017ami i duchami si\u0119 zmniejsza, wi\u0119c noc \u015bwi\u0119toja\u0144ska by\u0142a doskona\u0142ym czasem, aby si\u0119gn\u0105\u0107 do lasu w poszukiwaniu duchowych wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w. By\u0142by to wi\u0119c stosowny rytua\u0142 przej\u015bcia w \u017cyciu m\u0142odej kobiety, by\u0107 mo\u017ce jej pierwsza okazja do rozbudowy sieci kontakt\u00f3w, przydatnych potem przez reszt\u0119 \u017cycia. Nietrudno zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wczesno\u015bredniowieczna magia u\u017cytkowa zak\u0142ada\u0142a zaklinanie uosobionych zi\u00f3\u0142 leczniczych i jadalnych, aby skuteczniej dzia\u0142a\u0142y w s\u0142u\u017cbie gospodyni. Pami\u0105tka zabrana z lasu, traktowana \u201ejak gdyby z nabo\u017cno\u015bci\u0105\u201d mog\u0142a by\u0107 z jednej strony trofeum tego post\u0119pu w \u017cyciu dziewczyny, a z drugiej miejscem zamieszkania ducha ro\u015blinnego, kt\u00f3ry j\u0105 ostatecznie polubi\u0142. To zadziwiaj\u0105ce, jak du\u017cy potencja\u0142 do rekonstrukcji tkwi w rytuale, opisanym niejako na marginesie \u00f3wczesnej literatury klerykalnej.<\/p>\n\n\n\n

\u015awi\u0119to letnie by\u0142o te\u017c okazj\u0105 do rozmaitych innych aktywno\u015bci duchowych. Dziewczyny ta\u0144czy\u0142y ta\u0144ce ko\u0142owe, uk\u0142ada\u0142y nowe piosenki, oraz wr\u00f3\u017cy\u0142y sobie nawzajem przysz\u0142y los. To pozostaje jednak do\u015b\u0107 typow\u0105 palet\u0105 dzia\u0142a\u0144 w tym \u015bwi\u0119tym czasie; spotykanych od staro\u017cytnej prowincji, po dzisiejsz\u0105 Polsk\u0119. Sk\u0105din\u0105d nietypowe, lecz r\u00f3wnie d\u0142ugotrwa\u0142e, s\u0105 za to\u2026 zwi\u0105zki zawierane podczas przesilenia letniego we W\u0142oszech. Przede wszystkim na obszarach mocnego osadnictwa germa\u0144skiego (cho\u0107 nie tylko, bo przez stulecia dosz\u0142o do standardowej dyfuzji ludno\u015bci i zwyczaj\u00f3w), zachowa\u0142a si\u0119 jeszcze do okresu mi\u0119dzywojennego tradycja zawierania pozako\u015bcielnych relacji \u201echrzestnych\u201d za po\u015brednictwem si\u0142 przyrody. Zawierane by\u0142y mi\u0119dzy osobami obu lub tej samej p\u0142ci, przed autorytetem splecionego bukietu kwiat\u00f3w lub rzeki. Osoby takie mog\u0142y jawnie dzieli\u0107 ze sob\u0105 \u0142o\u017ce, mieszkanie i gospodarstwo, by\u0142y w oczach wsp\u00f3lnoty uwa\u017cane za najbli\u017cszych krewnych, a ich pakt trwa\u0142 do ko\u0144ca \u017cycia jednej ze stron. W optyce wczesno\u015bredniowiecznej notuje si\u0119, \u017ce dziewcz\u0119ta bior\u0105ce udzia\u0142 w obrz\u0119dzie powi\u0105zane s\u0105 nie tylko z natur\u0105, ale te\u017c ze sob\u0105 nawzajem, nici\u0105 rodzinnej lojalno\u015bci i mi\u0142o\u015bci. Dzisiejsi uczeni sk\u0142aniaj\u0105 si\u0119 ku teorii, \u017ce jest to ewoluuj\u0105cy w czasie kompleks obyczaj\u00f3w \u015bwi\u0119toja\u0144skich, znany r\u00f3wnie\u017c u Aleman\u00f3w, oraz w najbardziej rozbudowanej formie u Frank\u00f3w. Tam te\u017c ch\u0119tnie rozwin\u0119 temat, budz\u0105cy zapewne du\u017ce zainteresowanie w dzisiejszym kontek\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

Na tym wyczerpuje si\u0119 nasza znajomo\u015b\u0107 \u015bwi\u0105t germa\u0144skich w Italii, ale nie nale\u017cy rozpacza\u0107, poniewa\u017c wcale nie oznacza to ko\u0144ca opowie\u015bci. Grupy rodowe utrzymywa\u0142y swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 i unikatow\u0105 kultur\u0119 poprzez recytowanie tradycji ustnej, piel\u0119gnowanej przez mi\u0142uj\u0105cych j\u0105 ludowych poet\u00f3w. Mo\u017cemy przypuszcza\u0107, \u017ce ka\u017cda fara<\/em> mia\u0142a do dyspozycji takiego cz\u0142owieka, a jego funkcja by\u0142a do\u015b\u0107 presti\u017cowa. Opowiadali historie o wywodz\u0105cych si\u0119 od bog\u00f3w przodkach klanowych, oraz ich wspania\u0142ych dziejach, co pozwala\u0142o s\u0142uchaczy zarazem uczy\u0107 i bawi\u0107. Szczeg\u00f3lne zami\u0142owanie do tej czynno\u015bci wykazywali Ostrogoci, kt\u00f3rych tradycja ustna znalaz\u0142a swoje uj\u015bcie zar\u00f3wno w \u00f3wczesnym dziejopisarstwie (Jordanes), jak te\u017c stanowi\u0142a fundament pod najbardziej kochane sagi \u015bredniowieczne (skandynawskie, starowysokoniemieckie, anglosaskie i nie tylko). Analiza ich najstarszej warstwy znaczeniowej pozwala ustali\u0107 podstawowe fakty na temat ich \u015bwiatopogl\u0105du religijnego, m.in. to \u017ce wierzyli w istnienie starogerma\u0144skich kar\u0142\u00f3w i olbrzym\u00f3w, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 na tle podobnych stworze\u0144 w innych tradycjach indoeuropejskich. Przekazywanie legend przez pie\u015bniarza mia\u0142o charakter na po\u0142y rytualny, by\u0142o okazj\u0105 do ucztowania i wcale nie musia\u0142o ogranicza\u0107 si\u0119 do s\u0142uchania muzyki. Wiemy, \u017ce do inscenizacji tradycji rodowej, mo\u017cni Ostrogoci anga\u017cowali akrobat\u00f3w, sztukmistrz\u00f3w, oraz\u2026 mim\u00f3w, co rozbudza wyobra\u017ani\u0119 odno\u015bnie tego, jak mog\u0142y wygl\u0105da\u0107 ich \u0142\u0105czone wyst\u0119py. Je\u015bli by\u0142oby na miejscu por\u00f3wnanie ze spo\u0142ecze\u0144stwami wschodniej S\u0142owia\u0144szczyzny lub Celt\u00f3w, mog\u0142a istnie\u0107 nawet wyspecjalizowana grupa tego rodzaju artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy szkolili swoich nast\u0119pc\u00f3w w spos\u00f3b ca\u0142kiem nieadekwatny do obowi\u0105zuj\u0105cej religii publicznej (tu arianizmu). <\/p>\n\n\n\n

Zwyczajni cz\u0142onkowie rodu znali przynajmniej fragmenty pie\u015bni od serca, wystarczaj\u0105co dobrze, by nagminnie irytowa\u0107 duchownych \u015bpiewaniem ich w drodze do ko\u015bcio\u0142a, przy chrze\u015bcija\u0144skich pogrzebach, chrzcinach, \u015blubach, etc. co mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce w bogactwie ostrogockiego folkloru znajdowa\u0142y si\u0119 fragmenty stosowne do zacytowania przy r\u00f3\u017cnych okazjach. Mimo stara\u0144, nie uda\u0142o si\u0119 go wypleni\u0107 w\u015br\u00f3d Ostrogot\u00f3w i Ko\u015bci\u00f3\u0142 zwyci\u0119\u017cy\u0142 dopiero po nap\u0142ywie Longobard\u00f3w, kt\u00f3rzy szybko zatracili tego rodzaju aktywno\u015b\u0107, uznaj\u0105c w\u0142asne mity narodowe za \u201e\u015bmieszne opowiastki\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Powa\u017cnie traktowali natomiast w\u0142asne b\u00f3stwa rodowe, idole, od kt\u00f3rych si\u0142y zale\u017ca\u0142 dobrobyt fary<\/em>. Kiedy utracono (lub przekszta\u0142cono, nad tym zagadnieniem pochylimy si\u0119 w drugiej cz\u0119\u015bci tekstu) patronat plemienny bog\u00f3w og\u00f3lnogerma\u0144skich, wzros\u0142o znaczenie ich pomniejszych braci i si\u00f3str, obejmuj\u0105cych mniejsze grupy ludzi. Takie b\u00f3stwo czczono najprawdopodobniej w postaci zdobionej podobizny w\u0119\u017ca lub zwierz\u0119cej g\u0142owy, przypuszczalnie rogatej, s\u0105dz\u0105c po tym jak oba te symbole oburza\u0142y chrze\u015bcijan. Jedyna wzmianka o germa\u0144skim kulcie w\u0119\u017ca w tym okresie dotyczy Wandal\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c na skal\u0119 odosobnionej formacji rodowej. Longobardowie, podobnie jak Frankowie czy mieszka\u0144cy Niderland\u00f3w w tych czasach, mieli zwyczaj oznaczania terytorium far<\/em>y poprzez nabijanie uci\u0119tych g\u0142\u00f3w swojej trzody na kije, umieszczane nast\u0119pnie w ko\u0144cach posesji. Je\u015bli by\u0142 to ten sam rodzaj zwierz\u0119cia co czczona przez nich rze\u017aba, mo\u017cna upatrywa\u0107 w tym rozszerzania terytorium ducha opieku\u0144czego. Natomiast je\u015bli by\u0142y to po prostu ofiary z g\u0142\u00f3w, wtedy celem oryginalnym by\u0142oby raczej przeb\u0142aganie niematerialnych mieszka\u0144c\u00f3w posiadanego obszaru, nam\u00f3wienie ich do wsp\u00f3\u0142pracy. Nie wiemy jednak, czy w momencie przybycia do Italii, Germanowie wi\u0105zali z tym jak\u0105\u015b warto\u015b\u0107 religijn\u0105; mog\u0142a to by\u0107 ju\u017c sekularna tradycja.<\/p>\n\n\n\n

Znacznie powszechniejsze kulty dotyczy\u0107 musia\u0142y broni rodowych, kt\u00f3re pierwotnie zwi\u0105zane by\u0142y z \u017cyciem religijnym. Wzmianki w lombardzkim prawodawstwie sugeruj\u0105, \u017ce wiele far<\/em> mia\u0142o swoje skarby (miecze lub w\u0142\u00f3cznie, ale zapewne nie tylko one), na kt\u00f3re sk\u0142adano przysi\u0119gi. Zeznawano przed ich autorytetem i towarzyszy\u0142y przy uroczysto\u015bciach rodzinnych, ale nie by\u0142y wykorzystywane do walki. Tyle m\u00f3wi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a, co dla mnie stanowi pewn\u0105 przes\u0142ank\u0119, \u017ce \u015bwi\u0119t\u0105 bro\u0144 postrzegano jako miejsce zamieszkania b\u00f3stwa rodowego. Jego funkcj\u0105 mog\u0142o by\u0107 zaprowadzanie miru i u\u015bwi\u0119canie decyzji rodowych autorytet\u00f3w. Mo\u017cna tutaj zaobserwowa\u0107 ciekawy stan po\u015bredni, pomi\u0119dzy upadkiem wielkoskalowego kultu bog\u00f3w germa\u0144skich, ale jeszcze przed rozwojem zaawansowanego synkretyzmu. Jego niuansom po\u015bwi\u0119cone b\u0119dzie niejedno zdanie w cz\u0119\u015bci nast\u0119pnej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Kolczyki kobiety ostrogockiej, VI w. n. e.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mieszka\u0144cy W\u0142och maj\u0105 du\u017ce do\u015bwiadczenie w prze\u017cywaniu swojej historii i wi\u0105zaniu jej z sytuacj\u0105 obecn\u0105. Odwo\u0142ywanie si\u0119 do dziedzictwa staro\u017cytnego Rzymu jest w ich przypadku oczywiste, jednak historycznie towarzyszy\u0142o mu wiele innych wariant\u00f3w. Italia przyj\u0119\u0142a na swoje \u0142ono nie tylko rozmaitych Italik\u00f3w i Hellen\u00f3w, ale te\u017c wczesn\u0105 migracj\u0119 celtyck\u0105. […] S\u0105 to aspekty to\u017csamo\u015bci w\u0142oskiej, do kt\u00f3rych sami odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 ch\u0119tnie. S\u0142abiej eksponowane, a niemniej wa\u017cne miejsce w spo\u0142ecznej genealogii p\u00f3\u0142wyspu apeni\u0144skiego, stanowi komponent starogerma\u0144ski.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":146,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-145","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/145","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=145"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/145\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":185,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/145\/revisions\/185"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/146"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=145"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=145"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=145"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}