{"id":154,"date":"2024-01-31T16:00:41","date_gmt":"2024-01-31T16:00:41","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=154"},"modified":"2024-07-27T09:59:21","modified_gmt":"2024-07-27T09:59:21","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-longobardow-i-ostrogotow-w-italii-czesc-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/01\/31\/przezytki-starogermanskie-wsrod-longobardow-i-ostrogotow-w-italii-czesc-2\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d Longobard\u00f3w i Ostrogot\u00f3w w Italii. Cz\u0119\u015b\u0107 2."},"content":{"rendered":"\n

tzw. „\u017belazna Korona” kr\u00f3l\u00f3w longobardzkich, oryginalnie nale\u017c\u0105ca do w\u0142adcy Ostrogot\u00f3w, datowana na <\/em>V wiek n. e.<\/p>\n\n\n\n

Anio\u0142owie i barbarzy\u0144cy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eTradycja przekazuje tu zabawne opowiadanie. Oto Wandalowie udali si\u0119 do boga Godana i prosili o zwyci\u0119stwo nad Winilami. B\u00f3g odpowiedzia\u0142, \u017ce da zwyci\u0119stwo tym, kt\u00f3rych jako pierwszych ujrzy o wschodzie s\u0142o\u0144ca. Wtedy Gambara [wieszczka z plemienia Winil\u00f3w, przyp. red.] uda\u0142a si\u0119 do Frei, \u017cony Godana, i prosi\u0142a o zwyci\u0119stwo dla Winil\u00f3w. Freja udzieli\u0142a jej rady, aby kobiety Winil\u00f3w swoje rozpuszczone w\u0142osy u\u0142o\u017cy\u0142y sobie na twarzy na podobie\u0144stwo brody oraz aby wcze\u015bnie rano przyby\u0142y razem z m\u0119\u017cami i stan\u0119\u0142y tak, \u017ceby m\u00f3g\u0142 je zobaczy\u0107 Godan, kt\u00f3ry ma zwyczaj patrze\u0107 przez okno w kierunku wschodnim. Tak te\u017c zrobi\u0142y. Kiedy Godan zauwa\u017cy\u0142 je o wschodzie s\u0142o\u0144ca, rzek\u0142: >>Kim s\u0105 ci d\u0142ugobrodzi?<<. Wtedy Freja wtr\u0105ci\u0142a, \u017ce winien da\u0107 zwyci\u0119stwo tym, kt\u00f3rym ju\u017c nada\u0142 imi\u0119. W ten spos\u00f3b Godan przyzna\u0142 zwyci\u0119stwo Winilom. \u015amieszna to zaiste historia i bez znaczenia, bo zwyci\u0119stwo nie zale\u017cy od mocy ludzkiej, ale pochodzi raczej z nieba.\u201d<\/em> [przek\u0142ad I. Lewandowski, 1995 r.]<\/p>\n\n\n\n

Tak histori\u0119 przemiany plemienia Winil\u00f3w w Longobard\u00f3w (czyli d\u0142ugobrodych, langaz-bardaz analogicznie do angielskiego long-beard) opowiada\u0142 jego do cna chrze\u015bcija\u0144ski ju\u017c cz\u0142onek, Pawe\u0142 Diakon w dziele \u201eHistoria Longobard\u00f3w\u201d. Zawiera w sobie oczywisty dla nas \u015blad dawnego mitu za\u0142o\u017cycielskiego, gdzie przebieg\u0142e niewiasty zdoby\u0142y dla wsp\u00f3\u0142ziomk\u00f3w patronat pary bog\u00f3w w\u0142adaj\u0105cych niebiosami. Godan jest niczym innym, jak longobardzkim imieniem Odyna (zreszt\u0105 Pawe\u0142 sam w nast\u0119pnym akapicie wyja\u015bnia ten truizm s\u0142owami: \u201eWotan za\u015b, kt\u00f3rego po dodaniu litery nazwano Godan, jest odpowiednikiem Merkurego\u2026\u201d<\/em>) i by\u0142 on bez w\u0105tpienia b\u00f3stwem, pod kt\u00f3rego egid\u0105 plemi\u0119 walczy\u0142o w czasach poga\u0144skich. <\/p>\n\n\n\n

Sympatia te przetrwa\u0142a na d\u0142ugo, niestety w przeciwie\u0144stwie do jego \u017cony, kt\u00f3ra pozostaje ca\u0142kiem nieobecna w prze\u017cytkach poga\u0144skich wczesnego \u015bredniowiecza. Prawdopodobnie wynika\u0142o to ze specyfiki spo\u0142ecznej italskiego chrze\u015bcija\u0144stwa. Wszelkie analizy dzia\u0142alno\u015bci misjonarskiej ko\u015bcio\u0142a w\u015br\u00f3d nap\u0142ywowych German\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce kobiety by\u0142y jej znacznie przychylniejsze. Archeologia sugeruje wr\u0119cz, \u017ce przyjmowanie wiary jezusowej bywa\u0142o kwesti\u0105\u2026 mody, kt\u00f3ra podyktowa\u0142a, \u017ce str\u00f3j i bi\u017cuteria damska nosi\u0142y na sobie chrze\u015bcija\u0144skie symbole, nawet u kobiet pochowanych w dog\u0142\u0119bnie tradycyjnych okoliczno\u015bciach. Krzy\u017c by\u0142 znakiem elit pa\u0144stwowych, lansowanym przez damy z rodziny kr\u00f3lewskiej oraz ich dw\u00f3rki; kojarzy\u0142 si\u0119 niew\u0105tpliwie z przepychem Bizancjum, st\u0105d najpopularniejsze by\u0142o zdobnictwo sprowadzane w\u0142a\u015bnie st\u0105d. Krucyfiksy czy wizerunki \u015bwi\u0119tych wypiera\u0142y u kobiet dawniejsze amulety, poniewa\u017c trafia\u0142y bardziej w ich gust (schludne wyobra\u017cenia z udzia\u0142em metali szlachetnych wygrywa\u0142y z resztkami zwierz\u0105t i ich wyszczerzonymi pyskami; rzecz niezrozumia\u0142a dla umys\u0142owo\u015bci m\u0119skiej). W ten spos\u00f3b, zdaniem archeolog\u00f3w, uda\u0142o si\u0119 oddolnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na ich umys\u0142owo\u015b\u0107 i stworzy\u0107 roz\u0142am w hermetycznym \u015brodowisku fary<\/em>. Z punktu widzenia historii spo\u0142ecznej, mo\u017cna doda\u0107 do tego drugi pow\u00f3d; rod\u00f3w germa\u0144skich by\u0142o stosunkowo ma\u0142o, a dla skutecznego funkcjonowania i w\u0142asnego przetrwania, w\u0142adze plemienne szuka\u0142y metod zwi\u0119kszania populacji. Kobiety niew\u0105tpliwie odczuwa\u0142y presj\u0119 na szybkie ma\u0142\u017ce\u0144stwo, niekoniecznie z oczekiwanym partnerem, wybieranym z w\u0105skiego grona kandydat\u00f3w germa\u0144skich dost\u0119pnych w okolicy. Pami\u0119tajmy, \u017ce ich siedliska znajdowa\u0142y si\u0119 dosy\u0107 daleko od siebie\u2026<\/p>\n\n\n\n

Dlatego te\u017c kobiety Ostrogot\u00f3w i Lombard\u00f3w t\u0142umnie ci\u0105gn\u0119\u0142y do klasztor\u00f3w, zadaj\u0105c decyduj\u0105cy cios plemiennej walce o podtrzymanie \u017cycia rodzinnego, a tak\u017ce walnie przyczyniaj\u0105c si\u0119 do upadku tradycyjnej religijno\u015bci. Rody nie mog\u0142y ich powstrzyma\u0107 przed ucieczk\u0105, gdy\u017c w\u0142adza pa\u0144stwowa sprzyja\u0142a klasztorom i otacza\u0142a zakonnice specjaln\u0105 opiek\u0105, r\u00f3wnie\u017c prawn\u0105, ubezpieczaj\u0105c\u0105 je w dok\u0142adnie takich sytuacjach. Tymczasem udzia\u0142 m\u0119\u017cczyzn germa\u0144skich w \u017cyciu zakonnym i ko\u015bcielnym by\u0142 znikomy. Analiza pochodzenia italskich \u015bwi\u0119tych w stosunku do ilo\u015bci odnotowanych kap\u0142an\u00f3w czy mnich\u00f3w wskazuje, \u017ce eksponowano nieliczne przypadku \u015bwi\u0119tych German\u00f3w, aby zach\u0119ci\u0107 do religii wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 ich wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w. Podobne \u017ar\u00f3d\u0142a mo\u017ce mie\u0107 tzw. chora\u0142 benewento\u0144ski, kt\u00f3ry wykorzysta\u0142 w s\u0142u\u017cbie Chrystusa lubiany chyba przez Longobard\u00f3w, barwny \u015bpiew przekazuj\u0105cy narracje heroiczne.<\/p>\n\n\n\n

St\u0105d wynika roz\u0142am, wedle kt\u00f3rego zapomniana zosta\u0142a w Italii Frigg. Znacznie bardziej negocjacyjne podej\u015bcie, a zatem przewiduj\u0105ce ust\u0119pstwa wobec religii tradycyjne, spotka\u0142o Odyna. Na jego cze\u015b\u0107 wojownicy lombardzcy odprawiali rytua\u0142y o charakterystycznym kszta\u0142cie. Szczeg\u00f3\u0142y znamy dzi\u0119ki jednemu tylko \u015bwiadectwu, zawieraj\u0105cemu si\u0119 w \u017cywocie \u015bw. Barbata, gdzie odnotowano ten \u201ebarbarzy\u0144ski zwyczaj\u201d przy okazji nawracania Benewentu. Longobardowie obdzierali koz\u0142a ze sk\u00f3ry, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie wieszali na \u015bwi\u0119tym dla nich drzewie, tutaj orzechu w\u0142oskim. Wsiadali na konie i popadaj\u0105c w trans, obje\u017cd\u017cali obiekt dooko\u0142a, d\u017agaj\u0105c sk\u00f3r\u0119 w\u0142\u00f3czniami. Oderwane w ten spos\u00f3b kawa\u0142ki zjadali. Mo\u017cemy si\u0119 tylko domy\u015bla\u0107, jakie by\u0142y okoliczno\u015bci tego obrz\u0119du. Musia\u0142 by\u0107 jednak u\u015bwi\u0119cony tradycj\u0105 na tyle, \u017ce aprobowa\u0142 go synkretycznie chrze\u015bcija\u0144ski ksi\u0105\u017c\u0119 longobardzki Romuald. Ostatecznie jednak, za jego przyzwoleniem, \u015bwi\u0119ty Barbat \u015bci\u0105\u0142 orzecha, symbolicznie k\u0142ad\u0105c kres poga\u0144stwu w rejonie. Nie by\u0142y to ju\u017c czasy, kiedy ze star\u0105 wiar\u0105 mo\u017cna by\u0142o si\u0119 obnosi\u0107 w \u015bwietle dnia. Ostatni jawnie przedchrze\u015bcija\u0144ski rytua\u0142 German\u00f3w w Italii mia\u0142 miejsce jeszcze za czas\u00f3w Odoakra, kiedy to jego wsp\u00f3\u0142plemie\u0144cy w Rawennie dope\u0142niali rytua\u0142u polegaj\u0105cego na prowadzeniu zwierz\u0105t gospodarczych dooko\u0142a du\u017cego ogniska. Brak szczeg\u00f3\u0142\u00f3w bardzo boli, skwitujmy to wi\u0119c podsumowaniem, \u017ce w omawianym przez nas okresie nie by\u0142o mowy o sprawowaniu kultu w przestrzeni publicznej. Wyj\u0105tkiem by\u0142 oczywi\u015bcie, mniej lub bardziej zamierzony, synkretyzm.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsze uto\u017csamienie Odyna z chrze\u015bcija\u0144skim \u015bwi\u0119tym dotyczy\u0142o \u015bw. Stefana \u2013 podobnie wydarzy\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Niemczech. Pod tym imieniem ofiarowano mu niechrze\u015bcija\u0144skie libacje, pito na um\u00f3r podczas przesilenia zimowego (jego wspomnienie liturgiczne to 26 grudnia), oraz sk\u0142adano przysi\u0119gi pod jego wstawiennictwem. Badaczka Bernadette Filotas identyfikuje skojarzenie z alkoholem oraz \u201etoasty\u201d wznoszone dla \u015bw. Stefana jako swego rodzaju minne<\/em>, ofiar\u0119 z trunku na cze\u015b\u0107 zmar\u0142ych. Jego atrybuty i domena pokrywa\u0142y si\u0119 sk\u0105din\u0105d z Odynem, zapewniaj\u0105c przynajmniej wystarczaj\u0105ce alibi dla kryptopogan, kt\u00f3rym zale\u017ca\u0142o na publicznej przynale\u017cno\u015bci do arianizmu. Stefan zabity przez ukamienowanie, a co za tym idzie by\u0142 patronem kamieniarzy (sic) i budowniczych tworz\u0105cych konstrukcje ze ska\u0142y, co mo\u017ce go wi\u0105za\u0107 ze skojarzeniem w germa\u0144skim imaginarium. Obecny ju\u017c przedtem motyw przedstawiaj\u0105cy \u015bwi\u0119tego jako cz\u0142owieka w kupie kamieni lub z ksi\u0119g\u0105 przysypan\u0105 g\u0142azami, musia\u0142 przem\u00f3wi\u0107 do wyobra\u017ani German\u00f3w, kt\u00f3rzy znali przecie\u017c harugi; co wi\u0119cej, wznosili takowe w\u0142a\u015bnie dla Odyna. By\u0142 te\u017c patronem koni, co ponownie budzi skojarzenie z dobrze nam znanym rytua\u0142em pogrzebowym. Jedyny u\u017cytkowany do niedawna cmentarz longobardzki nosi nazw\u0119 San Stefano, ale mo\u017ce to by\u0107 przypadkowa zbie\u017cno\u015b\u0107 (gdy\u017c nie wiemy, jak nazywa\u0142y si\u0119 pozosta\u0142e, ani czy by\u0142a to popularna nazwa). Zbie\u017cno\u015b\u0107 tych wszystkich w\u0105tk\u00f3w sprawia, \u017ce mo\u017cemy do\u015b\u0107 pewnie upatrywa\u0107 przeniesienia cech kultu Godana na jego chrze\u015bcija\u0144skiego nast\u0119pc\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Szerszy materia\u0142 do analizy, ale te\u017c wi\u0119cej problem\u00f3w, wychodzi na jaw, kiedy znajdujemy drug\u0105 posta\u0107 tego rodzaju. Jakkolwiek monarchia Teodoryka Wielkiego nie mia\u0142a oczywistych \u015bwi\u0119tych patron\u00f3w, tak w\u0142adza Longobardzka ju\u017c od momentu osiedlenia za Alboina, wyj\u0105tkowo upodoba\u0142a sobie posta\u0107 Micha\u0142a Archanio\u0142a. Jego najpowszechniejsze przedstawienie w ikonografii jest zas\u0142ug\u0105 tej kultury, kt\u00f3ra przyj\u0119\u0142a Ksi\u0119cia Anio\u0142\u00f3w jako swojego duchowego przewodnika. Wed\u0142ug literata Rateriusza z Werony, Germa\u0144scy mieszka\u0144cy Italii po\u015bwi\u0119cili Micha\u0142owi drugi dzie\u0144 tygodnia. W optyce chrze\u015bcijanina, zaczynaj\u0105cego tydzie\u0144 od niedzieli, by\u0142by to poniedzia\u0142ek. Nie jest on kojarzony z \u017cadnym b\u00f3stwem og\u00f3lnogerma\u0144skim, dlatego je\u015bli mia\u0142 racj\u0119, nie zapewnia nam to przes\u0142anki na temat pochodzenia jego kultu. Osobi\u015bcie \u015bmiem przypuszcza\u0107, \u017ce mog\u0142o tutaj doj\u015b\u0107 do pomy\u0142ki. Wczesne \u015bredniowiecze jest okresem walki Ko\u015bcio\u0142a z tradycyjnymi nazwami dni tygodnia oraz ich interpretacj\u0105 przez pryzmat lokalnych kultur, st\u0105d duchowny u\u017cywa sztucznego okre\u015blenia \u201eferia secunda<\/em>\u201d. Do momentu ustalenia przez papiestwo jasnej nomenklatury (a ta sko\u0144czy\u0142a si\u0119 formowa\u0107 w 1960 r.) wyst\u0119powa\u0142y obok siebie niezale\u017cnie trzy definicje s\u0142owa \u201eferia\u201d:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Ka\u017cdy dzie\u0144 tygodnia nieb\u0119d\u0105cy niedziel\u0105 [\u0142a\u0107. dominica<\/em>],<\/li>\n\n\n\n
  2. ka\u017cdy dzie\u0144 tygodnia nieb\u0119d\u0105cy sobot\u0105 [\u0142a\u0107. sabbatum<\/em>] ani niedziel\u0105,<\/li>\n\n\n\n
  3. ka\u017cdy dzie\u0144 tygodnia, w\u0142\u0105cznie z niedziel\u0105 jako nieoficjaln\u0105 \u201eferia prima<\/em>\u201d.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Ostatecznie zwyci\u0119\u017cy\u0142a trzecia z podanych, ale p\u00f3ki trwa\u0142o \u015bredniowiecze, sprawa nie by\u0142a wcale przes\u0105dzona. Nale\u017cy zatem wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 ewentualno\u015b\u0107, \u017ce Rateriusz m\u00f3g\u0142 mie\u0107 na my\u015bli tak poniedzia\u0142ek, jak i wtorek (dzie\u0144 Tyra). Moim zdaniem nie nale\u017cy wyklucza\u0107 takiego scenariusza, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 mie\u0107 wi\u0119cej sensu w kontek\u015bcie reszty kultu. Germanowie w Italii s\u0105dzili, \u017ce w ten w\u0142a\u015bnie dzie\u0144 Micha\u0142 chodzi po \u015bwiecie w formie materialnej i bierze udzia\u0142 w mszy, zapewniaj\u0105c szczeg\u00f3lne b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo tym, kt\u00f3rzy go wtedy spotkaj\u0105. Rateriusz z nurtuj\u0105cym uporem zaprzecza wierzeniom, wedle kt\u00f3rych anio\u0142 mo\u017ce mie\u0107 fizyczne: ramiona, d\u0142onie, wargi, p\u0142uca lub z\u0119by. Taki dob\u00f3r insynuuje, \u017ce za tym przekonaniem sta\u0107 m\u00f3g\u0142 szerszy kompleks wierze\u0144, obejmuj\u0105cy wykorzystanie tych cz\u0119\u015bci cia\u0142a przez ducha.<\/p>\n\n\n\n

    W ka\u017cdym razie elity longobardzkie, a stopniowo tak\u017ce cz\u0142onkowie ich rod\u00f3w, pokochali Archanio\u0142a Micha\u0142a. Jest to posta\u0107, kt\u00f3rej po\u015bwi\u0119cili najwi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w oraz sztuki sakralnej, co do kt\u00f3rej zd\u0105\u017cy\u0142em ju\u017c zapowiedzie\u0107, \u017ce r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od przedstawie\u0144 bizantyjskich lub ortodoksyjnych. Micha\u0142 w uj\u0119ciu lombardzkim p\u0142omienny miecz coraz cz\u0119\u015bciej zamienia\u0142 na w\u0142\u00f3czni\u0119 (symbol w\u0142adzy w wyobra\u017ceniach germa\u0144skich, przekazywany np. podczas koronacji we wczesno\u015bredniowiecznej Italii), za\u015b jego przeciwnikiem w swoi\u015bcie rozumianej teomachii, sta\u0142 si\u0119 nie Szatan lub zwyczajny w\u0105\u017c z Edenu, tylko wij\u0105cy si\u0119 smok germa\u0144skiej proweniencji. Zerwano z przedstawianiem go jako m\u0142odzie\u0144ca w stroju przylegaj\u0105cym do cia\u0142a, na rzecz prawdziwie wojennej zbroi oraz peleryny. Wizualnie zmieni\u0142 si\u0119 z \u017co\u0142nierza wiary, jak rozumia\u0142o go wcze\u015bniejsze chrze\u015bcija\u0144stwo, w patrona awanturniczego plemienia. Kr\u00f3lowie Longobard\u00f3w koronowani byli w jego bazylice, za\u015b sto\u0142eczne miasto Pawia sta\u0142o si\u0119 centrum zbrojnych procesji na jego cze\u015b\u0107. W takiej te\u017c formie kult przenikn\u0105\u0142 do po\u0142udniowych Niemiec, gdzie gorliwe przemarsze na jego cze\u015b\u0107 organizowano jeszcze w X w. Dalej za\u015b znalaz\u0142 swoje odbicie w Niderlandach, gdzie \u015bw. Micha\u0142 zast\u0105pi\u0142 w toponimii cz\u0119\u015b\u0107 nazw odnosz\u0105cych si\u0119 pierwotnie do Wodana.<\/p>\n\n\n\n

    Bior\u0105c pod uwag\u0119 powy\u017csze ustalenia mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce nawet je\u015bli nie istniej\u0105 podstawy do kompletnego uto\u017csamienia Micha\u0142a z germa\u0144skim bogiem wojny (zreszt\u0105 kt\u00f3rym?), to przynajmniej nadano mu zbi\u00f3r cech, kt\u00f3re oryginalnie przynale\u017ca\u0142y do longobardzkich b\u00f3stw m\u0119skich. By\u0107 mo\u017ce dzia\u0142o si\u0119 to z rozmys\u0142em rodu panuj\u0105cego, kt\u00f3ry chcia\u0142 kontynuowa\u0107 swoje praktyki kultyczne ca\u0142kiem jawnie, czerpi\u0105c wr\u0119cz benefity polityczne z entuzjastycznej pobo\u017cno\u015bci?<\/p>\n\n\n\n

    Niejako na marginesie rozwa\u017ca\u0144 o bogach germa\u0144skich w Italii, cho\u0107 s\u0142owem nale\u017ca\u0142oby wspomnie\u0107 Thora. Jego kult okaza\u0142 si\u0119 mniej trwa\u0142y ni\u017c powy\u017csze formy reliktowe. Wiadomo o nim jedynie to, \u017ce komunikowa\u0142 si\u0119 ze swoim ludem poprzez uderzanie piorunami w drzewo. Interpretacj\u0105 kszta\u0142tu zniszczonego pnia oraz odczytywaniem z popio\u0142\u00f3w zajmowa\u0142 si\u0119 wr\u00f3\u017cbiarz, b\u0119d\u0105cy m\u0142odym ch\u0142opcem. Mo\u017cliwe, \u017ce sympatia w jego stron\u0119 prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na rzymskiego Herkulesa, regularnie uznawanego za posta\u0107 to\u017csam\u0105 z Thunarem. Jemu jedynemu z bog\u00f3w hellenistycznych Ostrogoci odrestaurowali pomniki, niekiedy buduj\u0105c je od nowa, przedstawiaj\u0105c go wobec zarzut\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a jako \u201emocarza z dawnych wiek\u00f3w”. Teodoryk Wielki poszed\u0142 z jego ekspozycj\u0105 o krok dalej, mianuj\u0105c Herkulesa… \u015bwi\u0119tym patronem wybudowanej przez siebie bazyliki wi\u0119kszej! Powsta\u0142a ona, wymownie, vis-a-vis monumentalnego rzymskiego pomnika tej postaci. Budowla ta, niew\u0105tpliwie obfituj\u0105ca w interesuj\u0105ce wyobra\u017cenia artystyczne, nie dotrwa\u0142a do dzisiejszych czas\u00f3w. Odno\u015bnie Thunara, zosta\u0142o nam do dyspozycji jedynie samotne \u017ar\u00f3d\u0142o ikonograficzne, kt\u00f3re pozwala\u0142oby wysnu\u0107 tez\u0119, \u017ce b\u00f3g ten w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Italii nosi\u0142 podobne atrybuty do skandynawskiego \u2013 mia\u0142 m\u0142ot o kr\u00f3tkim trzonku, pas oraz r\u0119kawice. <\/p>\n\n\n\n

    Wyposa\u017cenie to posiada bowiem zamieszczona poni\u017cej p\u0142askorze\u017aba z longobardzkiego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ra ewidentnie jest synkretyczna. Pozostaje natomiast pytanie, czy przedstawia Thora jako posta\u0107 z religii germa\u0144skiej? Nie by\u0142by to odosobniony przypadek, wykorzystywano przecie\u017c w sztuce sakralnej wizerunki niegro\u017anych ju\u017c bog\u00f3w jako pr\u00f3b\u0119 wcielenia ich do chrze\u015bcija\u0144skiego \u015bwiata symboli, oraz jako atut w nawracaniu (\u201ewasi bogowie s\u0105 ju\u017c z nami, jako anio\u0142owie i \u015bwi\u0119ci, zobaczcie tylko rze\u017aby przy o\u0142tarzu!”). Mog\u0142a to by\u0107 te\u017c pr\u00f3ba przypisania identyfikacji graficznej Thora jakiemu\u015b \u015bwi\u0119temu, by\u0107 mo\u017ce \u015bw. J\u00f3zefowi jako cie\u015bli lub ponownie \u015bw. Stefanowi, reinterpretowanemu jako kamieniarz. To by\u0142by analogiczny zysk dla Ko\u015bcio\u0142a, pozwalaj\u0105cy zdoby\u0107 wiernych poprzez zapewnienie im zbli\u017conego do\u015bwiadczenia natury estetycznej, zobaczenia \u201estarych postaci w nowym wydaniu”. Granica mi\u0119dzy tymi zjawiskami jest wystarczaj\u0105co p\u0142ynna, \u017ce moim zdaniem mo\u017cna tu m\u00f3wi\u0107 o obu. Niezale\u017cnie od tego, jak\u0105 narracj\u0119 przybra\u0142 fundator ko\u015bcio\u0142a lub architekt, dzie\u0142o to funkcjonowa\u0142o niezale\u017cnie od woli autora. Zapewne powierzchownie schrystianizowani Longobardowie widzieli w nim Thora, ci g\u0142\u0119biej oblicze \u015bwi\u0119tego, za\u015b synkretycy patrzyli na spraw\u0119 trze\u017awiej i uwa\u017cali te uj\u0119cia za r\u00f3wnowa\u017cne. Jakkolwiek mowa tu o jednej tylko postaci na starym kamiennym bloku, tak jej obecno\u015b\u0107 mo\u017cna swobodnie ekstrapolowa\u0107 na szerszy obraz zmaga\u0144 misyjnych; historii ust\u0119pstw i renegocjacji na p\u0142aszczy\u017anie duchowej. Czyjakolwiek by\u0142a to ostatecznie podobizna, mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce mia\u0142a dla \u00f3wczesnych German\u00f3w g\u0142\u0119bsze znaczenie, jako stronica z Biblii Pauperum.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Opisany powy\u017cej relief. Za: Giostra Caterina, The Longobards\u2019 conversion to Christianity and funerary evidence<\/em>, op. cit. [patrz: Bibliografia].<\/p>\n\n\n\n

    D\u0142ugobrode czarownice<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Oko\u0142o 500 lat po upadku pa\u0144stwa Longobard\u00f3w, 200 po utracie przez nich odr\u0119bno\u015bci politycznej, na terenie Benewentu w\u0142adze ko\u015bcielne notuj\u0105 niepokoj\u0105ce pog\u0142oski. W gajach orzechowych, pod os\u0142on\u0105 nocy, zbieraj\u0105 si\u0119 kobiety by odprawia\u0107 mroczne rytua\u0142y. \u201eOddaj\u0105 cze\u015b\u0107\u201d drzewu orzechowemu i martwej kozie, urz\u0105dzaj\u0105c dooko\u0142a gaju procesje. Ta\u0144cz\u0105, \u015bpiewaj\u0105, bior\u0105 udzia\u0142 w tajemniczych \u201eigrzyskach benewento\u0144skich\u201d, gdzie nagradzaj\u0105 zas\u0142u\u017cone spo\u015br\u00f3d swoich szereg\u00f3w. Pog\u0142oska w\u015br\u00f3d wie\u015bniak\u00f3w m\u00f3wi, \u017ce centrum ich obrz\u0119d\u00f3w nie jest przypadkowy orzech, tylko drzewo dawnych pogan, wyros\u0142e z orzeszka, jaki w chwili nieuwagi \u015bwi\u0119tego Barbata mia\u0142a wykra\u015b\u0107 pierwsza z tutejszych czarownic. Zbiera\u0142y si\u0119 te\u017c w ruinach \u201ewie\u017c poga\u0144skich\u201d (jak pami\u0119\u0107 ludowa zapami\u0119ta\u0142a architektur\u0119 Ostrogot\u00f3w i Longobard\u00f3w). I chocia\u017c ich prze\u015bladowania nie zacz\u0119\u0142y si\u0119 natychmiast, wymaga\u0142y kolejnych 200 lat by dojrze\u0107, to zauwa\u017calna ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy zwalczanymi praktykami nurtuje umys\u0142y badaczy ju\u017c od pokole\u0144. <\/p>\n\n\n\n

    Nie jest to oczywi\u015bcie kontynuacja rodzimowierczej gromady, kt\u00f3ra zapl\u0105ta\u0142a si\u0119 gdzie\u015b na prowincji i omin\u0119\u0142a j\u0105 burza chrystianizacji. Raczej mo\u017cemy tu m\u00f3wi\u0107 o r\u00f3\u017cnych ekspresjach tej samej \u201ematrycy przekona\u0144\u201d, kt\u00f3ra \u015bwiadczy dobitnie o jedno\u015bci religii tradycyjnych. Spiesz\u0119 z wyja\u015bnieniem. Drzewa orzechowe rosn\u0105ce nad rzek\u0105 Sabato (nazwa jest akurat przypadkowa) w Benewencie, jak i sama rzeka, by\u0142y otoczone kultem ju\u017c w czasach rzymskich. Oryginalnie stanowi\u0142y punkt sakralny po\u015bwi\u0119cony hellenistycznej Dianie, p\u00f3\u017aniej orientalnej Izydzie. Wierzono, \u017ce spo\u017cycie orzech\u00f3w z tego gaju lecz\u0105 dolegliwo\u015bci, tote\u017c same drzewa r\u00f3wnie\u017c musia\u0142y by\u0107 \u015bwi\u0119te. Kiedy na miejsce sprowadzili si\u0119 Longobardowie, rozwin\u0119li tutaj sw\u00f3j kult zawleczony z Germanii. Chrze\u015bcijanie pope\u0142nili obiektywny b\u0142\u0105d z punktu widzenia religijno\u015bci tradycyjnej; \u015bci\u0119li najwa\u017cniejsze drzewo i pr\u00f3bowali zd\u0142awi\u0107 kult orzech\u00f3w, zamiast uzna\u0107 je za \u201eu\u015bwi\u0119cone wol\u0105 \u015bwi\u0119tego!\u201d (np. Barbata), jak to si\u0119 dzia\u0142o na wielu innych nawracanych obszarach. Spowodowa\u0142o to stosunkowo rych\u0142\u0105 reakcj\u0119 ludno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 niepokoi\u0142 rozd\u017awi\u0119k mi\u0119dzy faktami (powszechnie wiadomo, \u017ce orzechy lecz\u0105 rany), a Ko\u015bcio\u0142em udaj\u0105cym, \u017ce nic si\u0119 nie dzieje. Sk\u0142oni\u0142o to kobiety \u2013 zajmuj\u0105ce si\u0119 w tych spo\u0142ecze\u0144stwach medycyn\u0105 znacznie cz\u0119\u015bciej ni\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 do poszukiwania alternatywnych form religijno\u015bci, takich kt\u00f3re by\u0142yby zgodne z rzeczywisto\u015bci\u0105. W \u015bredniowieczu powszechnie wybieran\u0105 lini\u0105 tradycji by\u0142o czarostwo, kt\u00f3re rozkwit\u0142o m.in. za spraw\u0105 podobnych b\u0142\u0119d\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a (ale te\u017c umacniaj\u0105cej si\u0119 z czasem dyskryminacji kobiet). Osobi\u015bcie utrzymuj\u0119, \u017ce \u201eczarownice z Benewentu\u201d w poszukiwaniu duchowo\u015bci adekwatnej do ich sytuacji, si\u0119gn\u0119\u0142y po europejsk\u0105 religi\u0119 tradycyjn\u0105, reinterpretowan\u0105 jako czarownictwo. Pewien wp\u0142yw longobardzki by\u0142 oczywisty, poniewa\u017c ich praktyka by\u0142a ostatni\u0105 otaczaj\u0105c\u0105 te drzewa. <\/p>\n\n\n\n

    Bardziej sceptyczni spo\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w zarzuc\u0105, \u017ce formu\u0142a rytualna nie mog\u0142a przej\u015b\u0107 od wyizolowanych etnicznie wojownik\u00f3w lombardzkich do kobiet z gminu, ani tym bardziej przetrwa\u0107 tam przez d\u0142ugie dekady. Wcale nie jest to tak nieprawdopodobny scenariusz. Jak napomkn\u0105\u0142em w poprzedniej cz\u0119\u015bci, mo\u017cni germa\u0144scy wykazywali w materiale \u017ar\u00f3d\u0142owym wysoki poziom pluralizmu religijnego. Autorytety ko\u015bcielne, od papie\u017ca Grzegorza II po uczestnik\u00f3w rad synodalnych, zarzucaj\u0105 im w wi\u0119kszo\u015bci nie tyle aktywne praktykowanie swojej religii tradycyjnej, ale os\u0142anianie swoim autorytetem ludno\u015bci poddanej. Po\u015br\u00f3d niej pojawiaj\u0105 si\u0119 zdania sugeruj\u0105ce, \u017ce chodzi o ca\u0142kiem zromanizowanych poddanych (kt\u00f3rzy np. \u201eprzychodz\u0105 adorowa\u0107 marmurowe pos\u0105gi bog\u00f3w\u201d do rezydencji lombardzkiego wodza, a przecie\u017c religia germa\u0144ska takich rze\u017ab nie tworzy\u0142a), a nawet niewolnik\u00f3w sprowadzanych za po\u015brednictwem Bizancjum z Bliskiego Wschodu. Je\u015bli ci Germanowie z elit plemiennych, niew\u0105tpliwie w wi\u0119kszo\u015bci wojowniczych, \u017cyli na tyle blisko z poddanymi by \u015bwiadomie umo\u017cliwia\u0107 im obrz\u0119dy na w\u0142asnym podw\u00f3rku\u2026 to do\u015b\u0107 prawdopodobne, \u017ce przynajmniej biernie w nich uczestniczyli, wymieniali si\u0119 spostrze\u017ceniami, lub pozwalali na mieszanie si\u0119 uczestnik\u00f3w pochodzenia germa\u0144skiego i obcego. <\/p>\n\n\n\n

    \u015awi\u0119tem celebrowanym wsp\u00f3lnie mog\u0142o by\u0107 przesilenie zimowe, zastanawiaj\u0105co nieobecne w materiale \u017ar\u00f3d\u0142owym. Ludzie pi\u00f3ra notuj\u0105, \u017ce rozmaici gentiles <\/em>(w znaczeniu \u201epoganie\u201d) obchodzili na terenie Italii Kalendy Styczniowe. By\u0142o to we wczesnym \u015bredniowieczu \u015bwi\u0119to nosz\u0105ce znamiona dawnych obchod\u00f3w noworocznych oraz zanik\u0142ych Saturnali\u00f3w. Pani Filotas identyfikuje je nawet optymistycznie jako Yuletide\u2026 jednocze\u015bnie w opisach z epoki, nie maj\u0105 one w sobie niemal nic germa\u0144skiego. Zawieraj\u0105 tradycyjne dla wsi rzymskiej wypiekanie plack\u00f3w, sk\u0142adanie ich w ofierze, zapalanie \u015bwieczek, ozdabianie domu li\u015bciem laurowym, oraz wymiana prezent\u00f3w. \u015awiadectw na ten temat jest du\u017co, ale przes\u0142anki do udzia\u0142u German\u00f3w tylko dwie. Tradycyjne rzymskie obchody noworoczne zak\u0142ada\u0142y wypchanie sto\u0142u, cz\u0119sto rytualnego i dedykowanego tylko na \u015bwi\u0105teczne okazje, obsceniczn\u0105 ilo\u015bci\u0105 potraw. Nast\u0119pnie gospodarze w domach cz\u0119stowali nimi swoj\u0105 ludno\u015b\u0107 zale\u017cn\u0105, a sami szli na pocz\u0119stunek do lokalnego mo\u017cnow\u0142adcy, co umacnia\u0107 mia\u0142o trzystopniow\u0105 relacj\u0119 pana z klientem. Wzmianki na terenie p\u00f3\u0142nocnych W\u0142och mog\u0142y dotyczy\u0107 takich pocz\u0119stunk\u00f3w, przygotowywanych przez ostrogockiego czy longobardzkiego posiadacza ziemskiego, wobec jego zromanizowanych poddanych. Oznacza\u0142oby to przynajmniej ograniczony udzia\u0142 w \u015bwi\u0119cie. Drugim argumentem jest niejasny \u201ebrunaticus\u201d, czyli jaki\u015b element obchod\u00f3w tego \u015bwi\u0119ta, kt\u00f3ry by\u0142\u2026 by\u0107 mo\u017ce br\u0105zowy? S\u0142owo pochodzi bowiem od protogerma\u0144skiego \u201ebr\u016bnaz\u201d <\/strong>o tym w\u0142a\u015bnie znaczeniu. Skoro jaki\u015b rodzaj wyposa\u017cenia mia\u0142 germa\u0144sk\u0105 nazw\u0119, to pozwala lu\u017ano przypuszcza\u0107, \u017ce Germanowie mieli wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w obchodach tego \u015bwi\u0119ta w ca\u0142ej rozci\u0105g\u0142o\u015bci wczesnego \u015bredniowiecza. <\/p>\n\n\n\n

    Powy\u017cszy akapit nie stanowi\u0142 bynajmniej dygresji, ale raczej przyk\u0142ad, jak kompatybilne mog\u0142y by\u0107 ze sob\u0105 r\u00f3\u017cne linie religii tradycyjnej. Nawet je\u015bli kult \u015bwi\u0105tynny w czasach rozkwitu religii germa\u0144skiej i helle\u0144skiej by\u0142 od siebie mocno odmienny, to na poziomie \u017cycia codziennego sprowadza\u0142 si\u0119 do podobnych czynno\u015bci. Dopiero rozbudowana analiza naukowa pozwala z trudem wyszczeg\u00f3lni\u0107 wp\u0142ywy germa\u0144skie od lokalnych, lecz nigdy nie b\u0119dzie prowadzi\u0142a do wniosk\u00f3w wyg\u0142aszanych ze stuprocentow\u0105 pewno\u015bci\u0105. Mo\u017ce to i lepiej? Przecie\u017c to pluralizm, a nie puryzm, jest warto\u015bci\u0105 do kt\u00f3rej chcieliby\u015bmy aspirowa\u0107. Z t\u0105 my\u015bl\u0105 pragn\u0119 zostawi\u0107 czytelnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

    Longobardzki ryton (ceremonialny r\u00f3g do picia) z barwionego szk\u0142a.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Wolne wnioski<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Podsumowuj\u0105c obie cz\u0119\u015bci tego meandruj\u0105cego wywodu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 dotycz\u0105cych wierze\u0144 germa\u0144skich w Italii skupia si\u0119 dooko\u0142a plemienia Longobard\u00f3w, kt\u00f3re dokona\u0142o ostatniej wielkiej migracji na p\u00f3\u0142wysep apeni\u0144ski. Po ich poprzednikach, Ostrogotach i ludach pomniejszych, zosta\u0142y nam zaledwie strz\u0119py. Z pola widzenia nauki znikn\u0119\u0142y \u015bwiadectwa ich to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3rych echa mo\u017cemy podziwia\u0107 tylko w tradycjach spokrewnionych lud\u00f3w europejskich. Trzon populacji, przedstawiciele kultury ludowej i duchowej, zasymilowali si\u0119 z nast\u0119pn\u0105 fal\u0105 migracji. Ostatecznie w swojej masie, wszystkie te grupy stoj\u0105 u podstaw p\u00f3\u017aniejszej etnogenezy W\u0142och\u00f3w jako wsp\u00f3lnoty niezale\u017cnej od Imperium Rzymskiego, papiestwa czy \u015awi\u0119tego Cesarstwa.<\/p>\n\n\n\n

    Longobardowie zostawili po sobie bogaty zas\u00f3b cmentarny, poniewa\u017c chowali zmar\u0142ych w przestrzeniach oddzielonych od ludno\u015bci wi\u0119kszo\u015bciowej. Analiza poch\u00f3wk\u00f3w zdradza rozbudowany obrz\u0105dek, obejmuj\u0105cy ofiary z koni i ps\u00f3w, chtoniczn\u0105 symbolik\u0119 dzika, oraz dopuszczaj\u0105cy pogrzeby w przypadkach, gdy niedost\u0119pne jest cia\u0142o zmar\u0142ego. Na mogi\u0142ach rody longobardzkie odprawia\u0142y te\u017c inne obrz\u0119dy zwi\u0105zane z ich religi\u0105 tradycyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

    Obchodzono dwa istotne \u015bwi\u0119ta. Pierwszym by\u0142o \u015bwi\u0119to zmar\u0142ych, kiedy to wojownicy z ca\u0142ego plemienia zbierali si\u0119 pod broni\u0105, \u017ceby odda\u0107 cze\u015b\u0107 poleg\u0142ym. Drugie to celebracja przesilenia letniego, skupiona na m\u0142odych kobietach, wchodz\u0105cych wtedy do spo\u0142eczno\u015bci ludzi i duch\u00f3w. Ponadto z mniejsz\u0105 regularno\u015bci\u0105, ale zapewne cz\u0119\u015bciej, odbywa\u0142y si\u0119 czynno\u015bci kultyczne skierowane do bog\u00f3w rodowych, wyobra\u017canych pod postaci\u0105 zwierz\u0105t lub ceremonialnej broni, przechowywanej w obr\u0119bie fary<\/em> od pokole\u0144.<\/p>\n\n\n\n

    Najwa\u017cniejsz\u0105 postaci\u0105 w starogerma\u0144skiej religii Ostrogot\u00f3w i Longobard\u00f3w by\u0142 Odyn, od kt\u00f3rego pierwsi wywodzili pochodzenie swojego rodu panuj\u0105cego (co by\u0142o zreszt\u0105 cz\u0119st\u0105 praktyk\u0105 w\u015br\u00f3d German\u00f3w), drudzy za\u015b wi\u0105zali jego oraz \u017con\u0119 Frigg z mitem za\u0142o\u017cycielskim plemienia. Jego kult dru\u017cynnicy Romualda z Benewentu sprowadzili do u\u017cytkowanego jeszcze w czasach staro\u017cytnych sanktuarium, skupionego dooko\u0142a \u015bwi\u0119tych orzech\u00f3w nad rzek\u0105 Sabat. Dla wi\u0119kszo\u015bci kraju sytuacja nie by\u0142a jednak taka prosta, poniewa\u017c w \u017cyciu publicznym Longobardowie byli arianami. Ca\u0142y omawiany okres to czas rozmaitych negocjacji, kiedy to ulubione b\u00f3stwo sytuowano jako prototyp Micha\u0142a Archanio\u0142a lub \u015bw. Stefana. Podobny los spotka\u0107 m\u00f3g\u0142 Thora, kt\u00f3rego atrybuty nosi niezidentyfikowana posta\u0107 na p\u0142askorze\u017abie ko\u015bcielnej.<\/p>\n\n\n\n

    W obliczu niniejszego tekstu, podstawowy wniosek sam ci\u015bnie si\u0119 na usta. Zbyt cz\u0119sto nie doceniamy \u201ed\u0142ugiego trwania\u201d i trwa\u0142o\u015bci, jaka cechuje religijno\u015b\u0107 tradycyjn\u0105. Przyzwyczajenia trudno umieraj\u0105, wi\u0119c kiedy zmieniaj\u0105 si\u0119 okoliczno\u015bci, ludzie cz\u0119sto nak\u0142adaj\u0105 na swoje \u017cycie duchowe swego rodzaju sk\u00f3rki. Wyznawcy religii starogerma\u0144skiej pod wp\u0142ywem decyzji politycznej mog\u0105 przebra\u0107 sw\u00f3j kult za aria\u0144ski, potem ortodoksyjnie chrze\u015bcija\u0144ski, \u017ceby potem pod wp\u0142ywem tkliwo\u015bci serca reinterpretowa\u0107 go jako czarostwo. Nasza wiara skupia si\u0119 natomiast dooko\u0142a praktyki interakcji oraz relacji z bytami i dop\u00f3ki one pozostaj\u0105 te same (a nie w\u0105tpi\u0119, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o w\u015br\u00f3d przedstawionych tutaj synkretyk\u00f3w), to etykietki maj\u0105 znacznie mniejsze znaczenie. Jak udowadnia ikonografia \u015bw. Stefana, nawet Biblia mo\u017ce zla\u0107 si\u0119 ludowych wyobra\u017ceniach\u2026 z harugiem.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Rze\u017aba \u015bw. Stefana, XVI wiek, Monachium.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    G\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142a<\/strong> (ca\u0142y tekst powsta\u0142 z ich wykorzystaniem):<\/p>\n\n\n\n

    Amory Patrick, People and identity in Ostrogothic Italy 489-554<\/em>, Cambridge 1997, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Antonopoulos Panagiotis, Early Peril Lost Faith. Italy between Byzantines and Lombards in the early years of the Lombard settlement. AD 568-608,<\/em> Saarbrucken 2016, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Burns Thomas, A history of the Ostrogoths,<\/em> Bloomington 1984, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Christie Neil, From Constantine to Charlemagne. An archeology of Italy AD 300-800,<\/em> Leicester 2006, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Christie Neil, The Lombards<\/em>, Oksford 1995, LI.<\/p>\n\n\n\n

    De Vingo Paolo, Forms of representation of power and aristocratic funerary rituals in the Longobard Kingdom in Northern Italy,<\/em> Turyn 2012, RE.<\/p>\n\n\n\n

    Elliott Gillian, Angels and Lombard Identity in the Romanesque Sculpture of San Michele Maggiore in Pavia,<\/em> Waszyngton 2022, ACA.<\/p>\n\n\n\n

    Fanning Steven, Lombard Arianism Reconsidered,<\/em> [w:] Speculum nr 2, Chicago 1981, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Filotas Bernadette, Pagan survivals, superstition and popular cultures in early medieval pastoral literature (500-1000)<\/em>, Montreal 2000, SC.<\/p>\n\n\n\n

    Giostra Caterina, Goths and Lombards in Italy. The potential of archeology with respect to ethnocultural identification,<\/em> [w:] Postclassical archeologies nr 1, Mantua 2011, ACA.<\/p>\n\n\n\n

    Giostra Caterina, The Longobards\u2019 conversion to Christianity and funerary evidence: a complex and ambiguous process,<\/em> [w:] Autour du regne de Clovis. Actes des XXXII Journees de l\u2019Association francaise d\u2019archeologie merovingienne, Pary\u017c 2021, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Heath Christopher, The narrative Worlds of Paul the Deacon. Between Empires and Identities in Lombard Italy,<\/em> Cambridge 2020, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Jonathan J. Arnold et al., A companion to Ostrogothic Italy, <\/em>Leiden 2016, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Martin John, From Godan to Wotan. An examination of two longobardic mythological texts,<\/em> [w:] The eleventh International Saga Conference Sydney, Sydney 2000, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Mattioli Irina, Horse Burial in Lombard Italy: crossing cultural and afterlife boundaries in social representation,<\/em> [w:] Cheiron nr 1, Budapeszt 2021, LI.<\/p>\n\n\n\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a tematyczne<\/strong> (s\u0105 miejscem pochodzenia przynajmniej jednej informacji zawartej w tek\u015bcie):<\/p>\n\n\n\n

    Brandolini Cristiano, Longobard warriors in the Seprio Judicaria, <\/em>[w:] Martial culture and historical martial arts in Europe and Asia. A multi-perspective view on sword culture, Berno 2023, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Christie Neil, Settlement and defence of Byzantine and Longobard Northern and Central Italy,<\/em> Newcastle 1985, SC.<\/p>\n\n\n\n

    Geary Patrick, Barbarians and ethnicity,<\/em> [w:] Late Antiquity. A guide to the postclassical world, Cambridge 1999, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Hallenbeck Jan, Pavia and Rome: the Lombard monarchy and the Papacy in the eighth century, Filadelfia 1986, AR.<\/p>\n\n\n\n

    Harrison Dick, Political rhetoric and political ideology in Lombard Italy,<\/em> [w:] Strategies of Distinction. The Construction of Ethnic Communities, 300-800, Leiden 1998, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Johnson Mark, Toward a History of Theoderic’s Building Program<\/em>, Dumbarton Oaks Papers 1988, nr 42, AC.<\/p>\n\n\n\n

    Lynch Joseph, Godparents and kinship in Early Medieval Europe,<\/em> Princeton 1986, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Wickham Chris, Aristocratic power in eighth-century Lombard Italy,<\/em> [w:] After Rome\u2019s Fall. Narrators and Sources of Early Medieval History, Toronto 1998, LI.<\/p>\n\n\n\n

    Netografia<\/strong> (czyli linki bezpo\u015brednio do \u017ar\u00f3de\u0142, raczej pobocznych)<\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/600transformer.blogspot.com\/2019\/03\/lombard-cemeteries-again-idea-or-idle.html<\/a><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/books.openedition.org\/cidehus\/19387?lang=en<\/a><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/www.medieval.eu\/burgundian-longobardian-fara\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/www.persee.fr\/doc\/rbph_0035-0818_2018_num_96_2_9215<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Wykaz skr\u00f3t\u00f3w bibliograficznych:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    AR – https:\/\/archive.org\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

    ACA – https:\/\/www.academia.edu\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

    LI – https:\/\/libgen.is\/<\/a> (zawiera w sobie r\u00f3wnie\u017c https:\/\/sci-hub.ru\/<\/a>) <\/p>\n\n\n\n

    RE – https:\/\/www.researchgate.net\/<\/a> <\/p>\n\n\n\n

    SC – https:\/\/www.scribd.com\/home<\/a> <\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    „Oto Wandalowie udali si\u0119 do boga Godana i prosili o zwyci\u0119stwo nad Winilami. B\u00f3g odpowiedzia\u0142, \u017ce da zwyci\u0119stwo tym, kt\u00f3rych jako pierwszych ujrzy o wschodzie s\u0142o\u0144ca. Wtedy Gambara [wieszczka z plemienia Winil\u00f3w, przyp. red.] uda\u0142a si\u0119 do Frei, \u017cony Godana, i prosi\u0142a o zwyci\u0119stwo dla Winil\u00f3w. Freja udzieli\u0142a jej rady, aby kobiety Winil\u00f3w swoje rozpuszczone w\u0142osy u\u0142o\u017cy\u0142y sobie na twarzy na podobie\u0144stwo brody oraz aby wcze\u015bnie rano przyby\u0142y razem z m\u0119\u017cami i stan\u0119\u0142y tak, \u017ceby m\u00f3g\u0142 je zobaczy\u0107 Godan, kt\u00f3ry ma zwyczaj patrze\u0107 przez okno w kierunku wschodnim. Tak te\u017c zrobi\u0142y. Kiedy Godan zauwa\u017cy\u0142 je o wschodzie s\u0142o\u0144ca, rzek\u0142: >>Kim s\u0105 ci d\u0142ugobrodzi?<<. Wtedy Freja wtr\u0105ci\u0142a, \u017ce winien da\u0107 zwyci\u0119stwo tym, kt\u00f3rym ju\u017c nada\u0142 imi\u0119. W ten spos\u00f3b Godan przyzna\u0142 zwyci\u0119stwo Winilom.\"\n<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":155,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-154","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/154","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=154"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/154\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":457,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/154\/revisions\/457"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/155"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=154"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=154"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=154"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}