{"id":218,"date":"2024-02-23T20:10:43","date_gmt":"2024-02-23T20:10:43","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=218"},"modified":"2024-07-13T21:00:15","modified_gmt":"2024-07-13T21:00:15","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-burgundow-w-poludniowej-galii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/02\/23\/przezytki-starogermanskie-wsrod-burgundow-w-poludniowej-galii\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d Burgund\u00f3w w po\u0142udniowej Galii"},"content":{"rendered":"\n

Legendarna burgundzka ksi\u0119\u017cniczka Krymhilda, oskar\u017ca swojego przyrodniego brata Hagena o zamordowanie jej m\u0119\u017ca, Zygfryda. Emil Lauffer, 1889.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tki bywaj\u0105 trudne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Poprzednie dwa artyku\u0142y naszego cyklu dotyczy\u0142y modelowych migracji germa\u0144skich z okresu Wielkiej W\u0119dr\u00f3wki Lud\u00f3w. Do Iberii i Italii nap\u0142yn\u0119\u0142y dobrze zorganizowane masy ludno\u015bci o mocno zarysowanej to\u017csamo\u015bci plemiennej, kt\u00f3re przejmuj\u0105c w\u0142adz\u0119 nad nowymi terytoriami, dobrze wkomponowa\u0142y si\u0119 w krajobraz spo\u0142eczny. Ich elity sta\u0142y si\u0119 uznanymi przyw\u00f3dcami dla ludno\u015bci podbitej, podczas gdy mniej zamo\u017cni wsp\u00f3\u0142plemie\u0144cy zachowali odr\u0119bno\u015b\u0107 naprawd\u0119 d\u0142ugo. Ponad 300 lat przechowywania to\u017csamo\u015bci przez Wizygot\u00f3w wypada imponuj\u0105co w por\u00f3wnaniu do dzisiejszych emigrant\u00f3w, kt\u00f3rzy przy odrobinie dobrej woli, potrafi\u0105 asymilowa\u0107 si\u0119 ju\u017c w drugim pokoleniu! Jednocze\u015bnie sukces cywilizacyjny grup migruj\u0105cych nie by\u0142 wcale gwarantowany i obok bohater\u00f3w poprzednich tekst\u00f3w, istnia\u0142y dziesi\u0105tki plemion, kt\u00f3rym zwyczajnie si\u0119 nie powiod\u0142o. Cz\u0119sto pozosta\u0142y po nich tylko spisane przez Rzymian nazwy, czasem imiona wodz\u00f3w. Reszta obr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w proch i py\u0142, poniewa\u017c ludzie ci zatracili swoj\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 w wi\u0119kszych zwi\u0105zkach plemiennych lub dali si\u0119 zromanizowa\u0107. Nie by\u0142 to jednak proces zerojedynkowy: tak jak ludy odnosz\u0105ce sukces gubi\u0142y w swojej w\u0119dr\u00f3wce wa\u017cne elementy w\u0142asnej kultury, podobnie \u201ewielcy przegrani\u201d mogli w swym ub\u00f3stwie przechowa\u0107 co\u015b naprawd\u0119 cennego dla potomnych. Dlatego w\u0142a\u015bnie kolejnym punktem do om\u00f3wienia b\u0119dzie historia Burgund\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Lud ten przyby\u0142 do Cesarstwa Zachodniorzymskiego znad Wis\u0142y (a wcze\u015bniej, by\u0107 mo\u017ce, z ba\u0142tyckiej wyspy Bornholm). By\u0142 niedu\u017cym, stosunkowo ubogim plemieniem, kt\u00f3re Rzymianie osiedlili jako swoich sprzymierze\u0144c\u00f3w nad rzek\u0105 Rodan. Wraz z lawinowym rozk\u0142adem Imperium, podj\u0119li oni ekspansj\u0119 i za\u0142o\u017cyli w\u0142asne kr\u00f3lestwo, kt\u00f3re istnia\u0142o w latach 443-534. Zajmowali malownicze ziemie po\u0142udniowej Galii: Lazurowe Wybrze\u017ce, Prowansj\u0119, Jur\u0119, Alpy Francuskie i zachodni\u0105 Szwajcari\u0119. Co ciekawe, pa\u0144stwo to tylko w niewielkim stopniu obejmowa\u0142o region, kt\u00f3ry dzisiaj nazywa si\u0119 we Francji Burgundi\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Mieszkali tam w wi\u0119kszo\u015bci dog\u0142\u0119bnie zromanizowani Celtowie, pracuj\u0105cy na latyfundiach (plantacjach) w\u0105skiej grupy posiadaczy ziemskich pochodzenia rzymskiego. Co wi\u0119cej, ziemie te by\u0142y centrum chrze\u015bcija\u0144stwa w Galii. Mie\u015bci\u0142y si\u0119 tam trzy najstarsze diecezje tego obszaru, kwit\u0142o \u017cycie religijne, a przedstawiciele dw\u00f3ch dominuj\u0105cych etnos\u00f3w byli ca\u0142kiem przyzwoicie schrystianizowani. Centra kultu znajdowa\u0142y si\u0119 w najwi\u0119kszych o\u015brodkach miejskich: Lyonie, Vienne i Arles. Niefortunnie, by\u0142y to te\u017c miejsca, pod kt\u00f3rymi osiedlili si\u0119 nap\u0142ywowi Burgundowie (podobnie jak wszyscy Germanie tego okresu, preferowali oni otoczenie podmiejskie). Znale\u017ali si\u0119 zatem w strefie najsilniejszego oddzia\u0142ywania kultury rzymskiej oraz chrze\u015bcija\u0144stwa. Na\u0142o\u017cenie tych dw\u00f3ch czynnik\u00f3w sprawi\u0142o, \u017ce po oko\u0142o stuleciu Burgundowie znikn\u0119li z kart historii, zdominowani przez ludno\u015b\u0107 nominalnie podbit\u0105. Zapomnieli w\u0142asnego j\u0119zyka, wyparli si\u0119 kultury, a nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej ich pa\u0144stwo podbili Frankowie.<\/p>\n\n\n\n

Przykra ta historia zawiera w sobie pewien przewrotny aspekt. Wspomniane o\u015brodki kulturotw\u00f3rcze by\u0142y r\u00f3wnie\u017c centrami pi\u015bmiennictwa, co zapewnia nam ca\u0142kiem rozbudowany wgl\u0105d w tamtejsz\u0105 kultur\u0119 ludow\u0105, wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c praktykowan\u0105 tam\u017ce duchowo\u015b\u0107 \u2013 aby skutecznie j\u0105 zwalczy\u0107, trzeba by\u0142o j\u0105 najpierw pozna\u0107. Ponadto dobre opisanie dawniejszych prze\u017cytk\u00f3w poga\u0144skich (pochodzenia rzymskiego i celtyckiego) pozwala skutecznie zweryfikowa\u0107, kt\u00f3re z opisanych zwyczaj\u00f3w s\u0105 prawdziwie germa\u0144skie; nie jest to du\u017co, ale zachowane informacje nios\u0105 za sob\u0105 ekscytacje, kt\u00f3re mnie samego przeszy\u0142y dreszczem ekscytacji.<\/p>\n\n\n\n

Niestety, szczeg\u00f3\u0142owa analiza zdradza te\u017c, \u017ce \u201eBurgundowie\u201d nie byli wcale grup\u0105 jednorodn\u0105. Okre\u015blano tak wszystkich wolnych German\u00f3w uznaj\u0105cych w\u0142adz\u0119 kr\u00f3la Burgund\u00f3w, po\u0142\u0105czonych wsp\u00f3lnym statusem prawnym, kt\u00f3ry odr\u00f3\u017cnia\u0142 ich od \u201eRzymian\u201d (czyli wszystkich pozosta\u0142ych). Jedna tylko pr\u00f3bka z Arles ujawnia, \u017ce w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w po\u0142udniowej Galii znale\u017ali si\u0119 te\u017c ludzie o gockiej to\u017csamo\u015bci plemiennej, Ostro- i Wizygoci. Nie istnieje naukowa metoda, aby os\u0105dzi\u0107, kt\u00f3ra wzmianka dotyczy konkretnie Burgund\u00f3w ze wsp\u00f3lnoty, od kt\u00f3rej bra\u0142o swoj\u0105 nazw\u0119 kr\u00f3lestwo. Dlatego te\u017c w praktyce, niniejszy tekst opisywa\u0107 b\u0119dzie \u201ePrze\u017cytki religii starogerma\u0144skiej w\u015br\u00f3d German\u00f3w deklaruj\u0105cych przynale\u017cno\u015b\u0107 do pa\u0144stwa Burgund\u00f3w w po\u0142udniowej Galii\u201d… jednak tytu\u0142 ten brzmia\u0142by bardzo g\u0142upio, wi\u0119c si\u0119 na niego nie zdecydowa\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Malowniczy widok z Cap Ferrat, na Lazurowym Wybrze\u017cu, terytorium dawniej zamieszkiwanym przez Burgund\u00f3w. Autorem zdj\u0119cia jest Jaros\u0142aw Prokop.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wie\u015bci z frontu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Najcenniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em w pisaniu tego artyku\u0142u s\u0105 dla mnie trzy tomy kaza\u0144 \u015bw. Cezarego, biskupa Arles w latach 503-542. Zosta\u0142 on oddelegowany w te okolice z powodu swojej przewagi j\u0119zykowej: zna\u0142 bowiem \u201emow\u0119 ludow\u0105\u201d (vernaculum)<\/em>, dzi\u0119ki kt\u00f3rej m\u00f3g\u0142 zrozumie\u0107 tamtejszych Burgund\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce sam nawet pochodzi\u0142 ze zromanizowanych przedstawicieli tego plemienia, jak przypuszczaj\u0105 nie\u015bmia\u0142o wsp\u00f3\u0142czesne angloj\u0119zyczne biografie. Ci za\u015b Burgundowie, zamieszkuj\u0105cy okolice Arles, r\u00f3wnie\u017c nominalnie byli chrze\u015bcijanami… ale jak to w takich przypadkach bywa, przechowali pod strzech\u0105 wiele element\u00f3w dawnej wiary. Aby je wyeliminowa\u0107, Cezary musia\u0142 przyj\u0105\u0107 przebieg\u0142\u0105 strategi\u0119. W swoich kazaniach, metodycznie podkopywa\u0142 poszczeg\u00f3lne elementy praktyk ludowych, atakuj\u0105c pozako\u015bcieln\u0105 kultur\u0119 jako ca\u0142o\u015b\u0107. Wzbudza\u0142 w s\u0142uchaczach wstyd oraz nienawi\u015b\u0107 do w\u0142asnych s\u0105siad\u00f3w w s\u0142usznej wierze, \u017ce presja spo\u0142eczna i ostracyzm podzia\u0142aj\u0105 na nich skuteczniej ni\u017c gro\u017aby. S\u0105 zatem doskona\u0142ym studium tego, jak post\u0119powa\u0142 proces wykorzeniania mentalno\u015bci tradycyjnej na rzecz uniwersalistycznej. Chrze\u015bcijanie w Arles \u017cyli w dobros\u0105siedzkich stosunkach z germa\u0144skimi synkretykami, podobnie jak z \u017bydami, bior\u0105c udzia\u0142 we wsp\u00f3lnych przyj\u0119ciach, dziel\u0105c jad\u0142o i napitek, cz\u0119sto bior\u0105c udzia\u0142 we wsp\u00f3lnych obrz\u0119dach. Ludzie naturalnie nie rejestruj\u0105 takiego wsp\u00f3\u0142\u017cycia jako czego\u015b z\u0142ego, gdy\u017c religijno\u015b\u0107 tradycyjna nie wymaga absolutnej wierno\u015bci i wy\u0142\u0105czno\u015bci, ani tym bardziej odrazy wobec w\u0142asnych s\u0105siad\u00f3w. W po\u0142udniowej Galii trzeba by\u0142o to zmieni\u0107, wprowadzaj\u0105c przez prawie 30 lat re\u017cim ortodoksji, jaki znamy z dominuj\u0105cych dzisiaj form religijno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Podstawow\u0105 praktyk\u0105 o jak\u0105 Cezary pos\u0105dza Burgund\u00f3w, jest organizowanie uczt rytualnych. By\u0142y to wydarzenia organizowane przez mo\u017cnych dla swojego otoczenia, czyli tzw. fary. Podobnie jak u Longobard\u00f3w z poprzedniego tekstu, tu r\u00f3wnie\u017c zachowa\u0142a si\u0119 archaiczna struktura rodowa, jednak jej interpretacja by\u0142a zgo\u0142a odmienna. Na obrz\u0119dy ch\u0119tnie zapraszano s\u0105siad\u00f3w. Co wi\u0119cej, \u015bwi\u0119ty sugeruje, \u017ce zdarza\u0142y si\u0119 przypadki przymusowego uczestnictwa! Taki los spotyka\u0142 najpewniej s\u0142u\u017cb\u0119 mo\u017cnow\u0142adcy, kt\u00f3rej swobody religijne raczej si\u0119 nie ima\u0142y. Na temat samego przebiegu wiemy zgo\u0142a niewiele. Centralnym punktem ceremonii by\u0142o rozdanie upomink\u00f3w przez organizatora wobec niesprecyzowanej cz\u0119\u015bci go\u015bci (by\u0107 mo\u017ce jego dru\u017cynnik\u00f3w, przyjaci\u00f3\u0142?). Musia\u0142a jednak by\u0107 to do\u015b\u0107 liczna koteria, skoro wed\u0142ug Cezarego niekt\u00f3rzy uczestniczyli w rytuale \u201ekierowni chciwo\u015bci\u0105\u201d bo chcieli dosta\u0107 prezent. Uczestnicy wznosili toasty \u201ew imieniu anio\u0142\u00f3w oraz \u015bwi\u0119tych\u201d, wyg\u0142aszaj\u0105c przy tym niekiedy d\u0142ugie przem\u00f3wienia. Dzia\u0142o si\u0119 to a\u017c do wyczerpania zapas\u00f3w alkoholu, lub kiedy wezwano wszelkie po\u017c\u0105dane duchy, a je\u015bli kto\u015b odm\u00f3wi\u0142 wypicia, wtedy grupa zmusza\u0142a go do uko\u0144czenia kolejki. Nast\u0119pnie uczestnicy dzielili si\u0119 posi\u0142kiem, ch\u0119tnie cz\u0119stuj\u0105c nim te\u017c osoby spoza grupy; pozwala to przypuszcza\u0107, \u017ce obrz\u0119d by\u0142 mniej lub bardziej jawny. Ponadto zachowa\u0142 si\u0119, \u0142adny moim zdaniem zwyczaj, wedle kt\u00f3rego uczestnicy rytua\u0142u dostarczali cz\u0119\u015b\u0107 u\u015bwi\u0119conego posi\u0142ku osobom, kt\u00f3re musia\u0142y tego dnia zosta\u0107 w domu lub mieszka\u0142y za daleko. Kaznodzieja wspomina te\u017c, \u017ce poganie zjadali podczas tych uczt padlin\u0119, kt\u00f3r\u0105 zbierali sami, b\u0105d\u017a otrzymywali od s\u0105siad\u00f3w. Mo\u017ce to by\u0107 dow\u00f3d na brak restrykcji \u017cywieniowych w germa\u0144skiej religii tradycyjnej, podobnie jak humbug wymy\u015blony aby obrzydzi\u0107 s\u0142uchaczom jedzenie na tych ucztach. W zwi\u0105zku z nieokre\u015blonym bli\u017cej \u015bwi\u0119tem, wypiekano te\u017c antropomorficzn\u0105 posta\u0107 z ciasta. Podczas punktu kulminacyjnego, cz\u0142onkowie grupy rozrywali j\u0105 na kawa\u0142ki i zjadali. Konsumpcja okre\u015blonych cz\u0119\u015bci figury, mia\u0142a leczy\u0107 dolegliwo\u015bci (zjedzenie ucha pomaga\u0142o na b\u00f3l ucha, nosa na katar, etc.). Opis ten sugeruje du\u017c\u0105 dba\u0142o\u015b\u0107 o detale przy wypieku, przynosi te\u017c ciekaw\u0105 o\u015b por\u00f3wnania z sakralnym wykorzystaniem pieczywa u Frank\u00f3w i German\u00f3w \u017cyj\u0105cych po drugiej stronie Renu.<\/p>\n\n\n\n

Podczas rytua\u0142\u00f3w pito wino, czemu trudno si\u0119 dziwi\u0107, b\u0119d\u0105c w dzisiejszej po\u0142udniowej Francji. Czyniono to z rzymskich kubeczk\u00f3w (pocula<\/em>) z racji na ich niedu\u017ce wymiary, co pozwala\u0142o wznosi\u0107 wi\u0119cej toast\u00f3w przy zu\u017cyciu mniejszej ilo\u015bci p\u0142ynu. W kontek\u015bcie \u015bwieckim organizowano natomiast zawody, gdzie trzech kandydat\u00f3w upija\u0142o si\u0119 na um\u00f3r i wygrywa\u0142 ten, kt\u00f3ry jako ostatni zachowa\u0142 przytomno\u015b\u0107. Picie do nieprzytomno\u015bci towarzyszy\u0142o te\u017c bardziej religijnemu zwyczajowi, jakim by\u0142o wspominanie zmar\u0142ych. Badaczka Bernadette Filotas przypuszcza, \u017ce mog\u0142a to by\u0107 pr\u00f3ba \u201ezbli\u017cenia si\u0119\u201d do duch\u00f3w i obcowania z nimi poprzez wsp\u00f3\u0142dzielony stan nieprzytomno\u015bci. Palono te\u017c dla nich rozmaite wonno\u015bci, za\u015b okadzanie przestrzeni rytualnej by\u0142o rol\u0105 dedykowanego asystenta rytualnego, kt\u00f3r\u0105 to funkcj\u0119 szczeg\u00f3lnie pi\u0119tnowa\u0142y potem w\u0142adze ko\u015bcielne; kadzid\u0142o mia\u0142o sta\u0107 si\u0119 akcesorium wy\u0142\u0105cznie chrze\u015bcija\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n

Wszystko dzia\u0142o si\u0119 w typowych miejscach kultu, najcz\u0119\u015bciej przy \u015bwi\u0119tych drzewach, budz\u0105cych zdaniem Cezarego szczeg\u00f3lny fanatyzm, a rzadziej przy \u017ar\u00f3d\u0142ach. Istnia\u0142a te\u017c tradycja zbierania si\u0119 na rozstajach dr\u00f3g. Przy owych wszystkich naturalnych miejscach kultu stawiano o\u0142tarzyki. Autor sugeruje te\u017c, \u017ce istnia\u0142 jaki\u015b trzeci rodzaj sanktuarium o kt\u00f3rym wiadomo tylko tyle, \u017ce by\u0142 bardzo du\u017cy i przed zniszczeniem wymaga\u0142 kontrolowanej rozbi\u00f3rki. Por\u00f3wnanie z innymi tekstami (m.in. radami biskupimi w Arles i Vienne) wskazuje na to, \u017ce mog\u0142y by\u0107 to konstrukcje z kamienia. Osobi\u015bcie czuj\u0119, \u017ce powy\u017csze specyfikacje spe\u0142nia\u0142yby megalityczne budowle kultowe, ale to tylko osobista teoria, bez pokrycia w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Pobie\u017cnie wzmiankuje si\u0119 te\u017c inne \u201ezakazane miejsca\u201d do kt\u00f3rych poganie udawali si\u0119 pojedynczo lub niewielkimi grupkami, a gdzie samo przebywanie uznawano za bezbo\u017cn\u0105 praktyk\u0119. Mo\u017ce to oznacza\u0107 miejsca zburzonych \u015bwi\u0105ty\u0144 lub cmentarzyska, kurhany, prawdopodobnie pochodzenia celtyckiego. Nale\u017cy to moim zdaniem wi\u0105za\u0107 z wystosowanym przez Cezarego zakazem palenia ogni ofiarnych (\u015bwiec, lamp lub pochodni, trudno stwierdzi\u0107), kt\u00f3re nie mia\u0142yby sensu w kontek\u015bcie kultu le\u015bnego.<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug poddanych biskupa, wewn\u0105trz ka\u017cdego wspomnianego wy\u017cej drzewa mieszka\u0142 duch. Nie opuszcza\u0142 on ro\u015bliny po jej \u015bmierci, a jego cz\u0105stka wci\u0105\u017c trwa\u0142a w ka\u017cdej ga\u0142\u0105zce, nawet opadni\u0119tej. Podobnie nie pomaga\u0142o \u015bci\u0119cie drzewa, bo duch istnia\u0142 dalej w jego korzeniach. Podniesienie r\u0119ki na pochodz\u0105ce ode\u0144 \u201e\u015bwi\u0119te drewno\u201d, a zw\u0142aszcza spalenie go, nios\u0142o za sob\u0105 powa\u017cne duchowe konsekwencje. Z tego wzgl\u0119du Burgundowie nie zapuszczali si\u0119 do miejsc w lesie, gdzie te ros\u0142y, nawet szukaj\u0105c chrustu w zimne dni. Spalenie najmniejszej ga\u0142\u0105zki pochodz\u0105cej ze \u015bwi\u0119tego drzewa sprowadza\u0142o bowiem na cz\u0142owieka zemst\u0119 ducha, jaki w nim mieszka\u0142. Aby wywo\u0142a\u0107 przeciwny efekt i zyska\u0107 sobie jego przychylno\u015b\u0107, sk\u0142adano osobiste ofiary z \u017cywno\u015bci. Je\u015bli stosunki z nim by\u0142y odpowiednio dobre, przyjmowa\u0107 ludzkie przysi\u0119gi i pilnowa\u0107 ich wykonania. Lu\u017ana analogia \u015bw. Cezarego zdaje si\u0119 wskazywa\u0107, \u017ce przedtem tak\u0105 funkcj\u0119 w\u015br\u00f3d ludu pe\u0142ni\u0142 poga\u0144ski kap\u0142an. Mo\u017ce mie\u0107 jednak na my\u015bli nie germa\u0144skiego kap\u0142ana, ale celtyckiego druida, kt\u00f3ry faktycznie pe\u0142ni\u0142 tak\u0105 funkcj\u0119 w perspektywie historycznej.<\/p>\n\n\n\n

Paszport do Magonii<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Szybko umieraj\u0105ca religijno\u015b\u0107 Burgund\u00f3w nie pozostawi\u0142a wiele miejsca wierzeniom o du\u017cej skali. Nie znamy poda\u0144 dotycz\u0105cych bog\u00f3w ani \u015bwi\u0105t, co do kt\u00f3rych nie mamy ani przes\u0142anki; zwyczajnie gin\u0105 w otoczeniu ze\u015bwiecczonych festiwali rzymskich. Mo\u017ce jedynie rytualna k\u0105piel w rzekach, stawach i moczarach, jak\u0105 odbywali tamtejsi Germanowie w Noc \u015awi\u0119toja\u0144sk\u0105, mog\u0142aby by\u0107 uznana za import z Europy P\u00f3\u0142nocnej. Pozostaje wi\u0119c pytanie, po co w\u0142a\u015bciwie pisa\u0107 ten artyku\u0142? Dotychczasowy przekaz mo\u017cna przecie\u017c zmie\u015bci\u0107 w dw\u00f3ch zdaniach, gdzie jedno przypomina\u0142oby o kulcie drzew, a drugie o dobrej zabawie na rytua\u0142ach. W istocie, nie s\u0105 to najbardziej odkrywcze doniesienia, jednak prawdziwy powiew \u015bwie\u017co\u015bci dopiero na nas czeka.<\/p>\n\n\n\n

Na terytorium Kr\u00f3lestwa Burgund\u00f3w najd\u0142u\u017cej utrzyma\u0142y si\u0119 wzmianki o tajemniczej rasie podniebnych pirat\u00f3w, poznanej jedynie przez plemiona germa\u0144skie tego okresu (Wizygot\u00f3w, Aleman\u00f3w i Frank\u00f3w z Pikardii). W \u017ar\u00f3d\u0142ach wyst\u0119puj\u0105 wzmiankowani do\u015b\u0107 licznie, a najlepiej opisani zostali dok\u0142adnie na ziemiach burgundzkich \u2013 najwi\u0119cej informacji zapewnia nam p\u00f3\u017ane, bo ju\u017c frankijskie \u017ar\u00f3d\u0142o z Lyonu. S\u0105 to mieszka\u0144cy innego \u015bwiata, mieszcz\u0105cego si\u0119 \u201emi\u0119dzy ksi\u0119\u017cycem a ziemi\u0105\u201d, kt\u00f3rzy w swoich lataj\u0105cych \u0142odziach udaj\u0105 si\u0119 na wyprawy \u0142upie\u017ccze, porywaj\u0105c g\u0142\u00f3wnie \u017cywno\u015b\u0107 z ludzkich p\u00f3l.<\/p>\n\n\n\n

Wczesno\u015bredniowieczni ludzie pi\u00f3ra, skonfundowani tym obcym dla nich wyobra\u017ceniem, pisali o nich per \u201emanes<\/em>\u201d (oznacza\u0142o to w Rzymie duchy zmar\u0142ych, cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105ce w kolektywie przodk\u00f3w rodowych). Jest to jednak okre\u015blenie niestosowne wobec ich charakteru. Spraw\u0119 rozja\u015bnia analiza tego, jak zapisane by\u0142y najstarsze wzmianki, potencjalnie zapisywane przez ludzi, kt\u00f3rzy mogli s\u0142ysze\u0107 ludow\u0105 opowie\u015b\u0107 na ich temat z pierwszej r\u0119ki. Chronologicznie wida\u0107 tutaj ewolucj\u0119 od \u201emavones\u201d (gdzie wczesno\u015bredniowieczne \u201ev\u201d mo\u017ce r\u00f3wnie dobrze oznacza\u0107 \u201eu\u201d), przez \u201emaones\u201d do \u201emanes\u201d, powtarzanego potem przez skojarzenie z duchowo\u015bci\u0105 \u0142aci\u0144skich klasyk\u00f3w. Wprawne ucho Germanina us\u0142yszy tutaj w lot, \u017ce s\u0142owem kt\u00f3re klerycy nieudolnie pr\u00f3bowali zapyta\u0107, by\u0142 burgundzki odpowiednik gockiego \u201emans\u201d lub \u201emannans\u201d (czyli \u201eludzie\u201d). Z j\u0119zykoznawczego punktu widzenia jest to rozwi\u0105zanie wi\u0119cej ni\u017c logiczne, oczywi\u015bcie przy za\u0142o\u017ceniu, \u017ce Burgundowie byliby plemieniem wschodniogerma\u0144skim lub szeroko wystawionym na wp\u0142ywy tej rodziny j\u0119zykowej. Osobi\u015bcie sk\u0142aniam si\u0119 ku tej opcji, chocia\u017cby s\u0105dz\u0105c po tym, \u017ce katowany w naszym tek\u015bcie Cezary z Arles nawet nie zasugerowa\u0142 problem\u00f3w w komunikacji ze swoimi gockimi wiernymi, mimo \u017ce spo\u015br\u00f3d j\u0119zyk\u00f3w germa\u0144skich zna\u0142 tylko burgundzki (a w\u0105tpliwe, \u017ceby porozumiewa\u0142 si\u0119 z gminem po \u0142acinie). <\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do tematu, przyj\u0119cie na nich okre\u015blenia \u201emans\u201d oznacza\u0142oby, \u017ce nazywano \u00f3w gatunek mianem w rodzaju \u201eludzie z chmur\u201d albo \u201edobrzy ludzie\u201d \u2013 znane w Europie Zachodniej polubowne okre\u015blenia Elf\u00f3w, kt\u00f3rym jak najdalej by\u0142o od naszego wyobra\u017cenia o dobroci. Nale\u017cy przy tym bra\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce powy\u017csza interpretacja (maones etc. = mans\/mannans) oparta jest na moich domys\u0142ach; r\u00f3wnie mocn\u0105 kontrpropozycj\u0105 z poletka j\u0119zykoznawstwa by\u0142oby zaczerpni\u0119cie tego s\u0142owa z j\u0119zyk\u00f3w celtyckich, gdzie wyst\u0119puje znamienne tutaj przekszta\u0142cenie z -u\/v\/o- na -g-. Ostatecznie jednak, by\u0142aby to kolejna obok mojej hipoteza, kt\u00f3rej mo\u017cna dawa\u0107 wiar\u0119 lub nie. W interesuj\u0105cym nas kontek\u015bcie, znacznie wa\u017cniejsze od pochodzenia nazwy, by\u0142o to, kim owi „mavones” byli i jak\u0105 rol\u0119 pe\u0142nili w wierzeniach wczesno\u015bredniowiecznych Burgund\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Dalsza tradycja, zapomniawszy nawet o antycznych skojarzeniach, przechrzci\u0142a ich na Magon\u00f3w pochodz\u0105cych z niebia\u0144skiej krainy Magonii. Nazwa ta ma sw\u00f3j urok i pozwol\u0119 sobie na jej dalsze, chocia\u017c ostro\u017cne wykorzystanie. Niebianie wygl\u0105dali jak bardzo delikatni, szczupli ludzie, kt\u00f3rzy poruszali si\u0119 nago. Mo\u017cna by\u0142o ich uj\u0105\u0107 \u017cywcem, zarzucaj\u0105c na\u0144 z zaskoczenia \u017celazne \u0142a\u0144cuchy. Sam dotyk \u017celaza \u015bci\u0105ga\u0142 ich ku ziemi, jednak nic nie wskazuje, aby przydawali si\u0119 na cokolwiek jako je\u0144cy. W naszym \u015bwiecie byli bowiem zbyt s\u0142abi, \u017ceby wykonywa\u0107 jakie\u015b roboty, nie porozumiewali si\u0119 ludzkim j\u0119zykiem i nied\u0142ugo po pojmaniu, umierali. Pozostawali z ludzko\u015bci\u0105 w stanie zimnej wojny, zazwyczaj zbyt szybcy, by\u015bmy zdo\u0142ali stan\u0105\u0107 z nimi do otwartej walki w obronie naszej w\u0142asno\u015bci. Odpowiednio czujny rolnik m\u00f3g\u0142 jednak przewidzie\u0107 zajazd, bacznie obserwuj\u0105c chmury. Nie wszystkie s\u0105 bowiem tym, czym si\u0119 wydaj\u0105; niekt\u00f3re z nich s\u0105 fa\u0142szywe. Podniebni piraci kamufluj\u0105 w ten spos\u00f3b swoje okr\u0119ty, wisz\u0105c nad g\u0142owami nie\u015bwiadomych niczego ludzi tak d\u0142ugo, a\u017c doczekaj\u0105 odpowiedniego momentu na rajd. Spadaj\u0105 wtedy na gospodarstwa niczym szara\u0144cza, zr\u0119cznie oczyszczaj\u0105c pola i sady z ich owocu. Ich czarownicy uprzedzali cz\u0119sto atak gwa\u0142town\u0105 wichur\u0105 lub burz\u0105; wed\u0142ug podania, mieszka\u0144cy Magonii s\u0105 tak s\u0142abi, \u017ce naj\u0142atwiej jest im pozbiera\u0107 zbo\u017ca obite gradem lub owoce zdmuchni\u0119te z drzew. Warto mie\u0107 na uwadze fakt, \u017ce Burgundowie musieli zna\u0107 jaki\u015b spos\u00f3b, aby odr\u00f3\u017cni\u0107 pole ogo\u0142ocone przez tego rodzaju duchy od zwyk\u0142ego najazdu rozb\u00f3jnik\u00f3w. \u0179r\u00f3d\u0142a niestety milcz\u0105 w tym temacie.<\/p>\n\n\n\n

Trwale przegna\u0107 ich potrafi\u0142 jedynie czarodziej zajmuj\u0105cy si\u0119 pogod\u0105, tzw. tempestariusz (niestety praktyki tego zawodu stanowi\u0105 niemo\u017cliw\u0105 do rozgraniczenia pl\u0105tanin\u0119 religii tradycyjnej, wschodniej astrologii i herezji chrze\u015bcija\u0144skich, dlatego ich tematu w tej chwili nie b\u0119d\u0119 rozwija\u0142). Nie zawsze jednak szukaj\u0105 zwady, a po\u015brednictwo odpowiedniego medium pozwala\u0142o nawet z nimi handlowa\u0107! Potrzebowali oni, rzecz jasna, jedzenia. Nie wiadomo natomiast, co przekazywali ziemianom w zamian\u2026<\/p>\n\n\n\n

Realne zagro\u017cenie dla ludzko\u015bci stanowili tylko od wielkiego dzwonu, kiedy dochodzi\u0142o do za\u0107mienia ksi\u0119\u017cyca. Ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 burgundzka zbiera\u0142a si\u0119 wtedy do bitwy. Wed\u0142ug przes\u0142anek, za\u0107mienie poprzedza\u0142a ja\u015bniej\u0105ca na ciemnym niebie wizja szar\u017cuj\u0105cego wojska z Magonii. Urz\u0105dzali oni nagonk\u0119 na ksi\u0119\u017cyc, rzucaj\u0105c w niego oszczepami. Wreszcie znika\u0142 (Germanowie nad Renem s\u0105dzili, \u017ce zostaje wtedy \u201ez\u0142owiony przez potwory\u201d), co prowokowa\u0142o ludzi do kontrataku. Przyw\u00f3dca spo\u0142eczno\u015bci miota\u0142 w niebo w\u0142\u00f3czni\u0105, rozpoczynaj\u0105c bitw\u0119, za\u015b pozostali cz\u0142onkowie wznosili jak najg\u0142o\u015bniejszy krzyk, czarownicy rzucali w niebo swoje najsilniejsze kl\u0105twy. By zwi\u0119kszy\u0107 ha\u0142as, t\u0142uczono te\u017c powszechnie naczynia. Ostatecznie, po wielkim wyczerpaniu walcz\u0105cej wsp\u00f3lnoty, udawa\u0142o si\u0119 zwalczy\u0107 najazd\u2026 a\u017c do nast\u0119pnego razu. <\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli widoczno\u015b\u0107 by\u0142a nale\u017cyta, sam tylko Cezary z Arles m\u00f3g\u0142 obserwowa\u0107 ten rytua\u0142 nawet 20 razy w czasie swojego urz\u0119dowania! W\u015br\u00f3d innych German\u00f3w migruj\u0105cych mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 inne ciekawe zwyczaje, zwi\u0105zane z analogiczn\u0105 bitw\u0105; jest to wierzenie regularnie wsp\u00f3\u0142wyst\u0119puj\u0105ce z wiar\u0105 w istnienie Magonii. Czasem m\u0119\u017cczy\u017ani z plemienia na\u015bladowali dziki, kwicz\u0105c i chrumkaj\u0105c; wynika\u0142o to zapewne z przekonania, \u017ce przeciwnicy ksi\u0119\u017cyca boj\u0105 si\u0119 tego zwierz\u0119cia. Inna grupa s\u0105dzi\u0142a, \u017ce mo\u017cna ich zrani\u0107 tylko \u017celaznymi przedmiotami. Najmniej zrozumia\u0142y jest jednak zwyczaj ob\u0142\u0105ka\u0144czego przekraczania granic, obalania s\u0142upk\u00f3w granicznych mi\u0119dzy dzia\u0142kami i niszczenia \u017cywop\u0142ot\u00f3w. Nie jestem w stanie nawet wysun\u0105\u0107 hipotezy, jak ta czynno\u015b\u0107 mia\u0142aby pom\u00f3c w bitwie o losy ksi\u0119\u017cyca.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Szkic symboli znalezionych na kamiennych blokach, wykorzystanych do budowy mur\u00f3w \u015bredniowiecznego Awinionu. Rysunek wykonano w ostatniej dekadzie XIX w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

O po\u017cytkach z prze\u017cytk\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

S\u0142owem podsumowania. Germa\u0144scy mieszka\u0144cy Kr\u00f3lestwa Burgundii (prawnie Burgundami b\u0119d\u0105cy, cho\u0107 sami u\u017cyliby do samookre\u015blenia wielu innych nazw) zamieszkuj\u0105cy po\u0142udniow\u0105 Gali\u0119 od ok. V w. n. e. przechowali w swoich spo\u0142eczno\u015bciach rodowych podstawowe rytua\u0142y starogerma\u0144skiej religii tradycyjnej. Znali procedur\u0119 sk\u0142adania ofiar, kierowan\u0105 wobec duch\u00f3w zamieszkuj\u0105cych drzewa i \u017ar\u00f3d\u0142a, poniewa\u017c kult bog\u00f3w zosta\u0142 w\u015br\u00f3d nich ca\u0142kowicie zapomniany. Utrzymali nacechowane religijnie uczty, kt\u00f3rych szczeg\u00f3\u0142owe opisanie powinno zachwyci\u0107 rekonstruktora. Spo\u015br\u00f3d bardziej rozbudowanych mit\u00f3w ocala\u0142y dwa: pierwszy dotyczy istnienia tajemniczej Magonii i ich mieszka\u0144c\u00f3w, mieszkaj\u0105cych pod ksi\u0119\u017cycem, a ponad chmurami; drugi za\u015b ich ustawicznych rajd\u00f3w, pr\u00f3b zaw\u0142aszczenia ksi\u0119\u017cyca w procesie przypominaj\u0105cym polowanie. Aby zapobiec wykonaniu tego planu, spo\u0142eczno\u015bci burgundzkie dokonywa\u0142y spontanicznego rytua\u0142u symbolicznej bitwy oraz odstraszania naje\u017ad\u017ac\u00f3w. Oba wierzenia znajduj\u0105 po\u015bwiadczenia por\u00f3wnawcze w\u015br\u00f3d German\u00f3w zza Renu (przodk\u00f3w Niemc\u00f3w), mieszka\u0144c\u00f3w Pikardii, Wizygot\u00f3w oraz Frank\u00f3w. Nie mo\u017cna zaprzeczy\u0107, \u017ce ostatni z wymienionych po podbiciu Kr\u00f3lestwa Burgundii i zasiedleniu swoimi wsp\u00f3\u0142ziomkami, przej\u0119li r\u00f3wnie\u017c skromn\u0105 sched\u0119 duchow\u0105, jak\u0105 pozostawili po sobie dawni mieszka\u0144cy. \u015awiadczy\u0107 mo\u017ce o tym zar\u00f3wno ceremonia\u0142 polityczny (rz\u0105dz\u0105ca tymi terytoriami ga\u0142\u0105\u017a Merowing\u00f3w przej\u0119\u0142a miano Nibelung\u00f3w po dawnej dynastii rz\u0105dz\u0105cej plemienia Burgund\u00f3w), jak i d\u0142uga \u017cywotno\u015b\u0107 zarysowanych wy\u017cej element\u00f3w \u015bwiatopogl\u0105du. Jeszcze w IX wieku w pa\u0144stwie Frank\u00f3w, Agobard z Lyonu opisa\u0142 trwaj\u0105ce nieprzerwanie praktyki zwi\u0105zane z Magoni\u0105 na terytorium, gdzie zasadniczo Burgundowie nie istnieli ju\u017c jako zauwa\u017calna grupa etniczna. \u015awiadczy to o trwa\u0142o\u015bci tego pogl\u0105du\u2026 lub jego niezaprzeczalnej prawdziwo\u015bci, kt\u00f3r\u0105 na sw\u00f3j spos\u00f3b dostrzega\u0142 ka\u017cdy mieszkaniec tego terytorium. Wyb\u00f3r jednej z konwencji interpretacyjnych, zostawiam ju\u017c samym Czytelnikom.<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3j wniosek z tej kr\u00f3tkiej przygody intelektualnej jest nast\u0119puj\u0105cy. Nawet w warunkach asymilacji oraz rugowania kultury germa\u0144skiej w\u015br\u00f3d Burgund\u00f3w, pozwolili oni sobie na praktykowanie cennych obrz\u0119d\u00f3w o charakterze kosmicznym. Sam dotychczas by\u0142em zdania, \u017ce twierdzenia zwi\u0105zane z losami wszech\u015bwiata, innymi wymiarami i ruchami cia\u0142 niebieskich to troch\u0119 \u201eza wysoka liga\u201d dla mojej raczej przyziemnej formy religijno\u015bci. By\u0107 mo\u017ce nale\u017cy t\u0119 opini\u0119 zrewidowa\u0107? Jeste\u015bmy dzisiaj zanadto oddaleni od \u015bwiata duch\u00f3w, aby zauwa\u017cy\u0107 zachodz\u0105ce tam wydarzenia, nawet kiedy towarzysz\u0105 przyci\u0105gaj\u0105cym wzrok, efektownym zjawiskom astronomicznym. Nie znaczy to wcale, \u017ce powinni\u015bmy si\u0119 poddawa\u0107! Nale\u017cy ich wypatrywa\u0107, aktywnie szuka\u0107 i weryfikowa\u0107 z innymi. Kto wie, by\u0107 mo\u017ce nast\u0119pne za\u0107mienie czy koniunkcja, oka\u017ce si\u0119 nadal by\u0107 t\u0142em dla wielkiej bitwy lub pochodu, kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas nie potrafi nawet zauwa\u017cy\u0107? Wierz\u0119, \u017ce nie jest to wiedza utracona bezpowrotnie. Najdawniejsi Burgundowie g\u0142\u0119bokiej staro\u017cytno\u015bci te\u017c musieli si\u0119 przecie\u017c nauczy\u0107 tego, jak odr\u00f3\u017cnia\u0107 prawdziwe chmury, od zakamuflowanych okr\u0119t\u00f3w Magonii\u2026<\/p>\n\n\n\n

\u0179R\u00d3D\u0141A:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Daly William, Caesarius of Arles. A precursor of medieval Christendom<\/em>, Traditio 1970, nr 26.<\/p>\n\n\n\n

Filotas Bernadette, Pagan survivals, superstition and popular cultures in early medieval pastoral literature (500-1000)<\/em>, Montreal 2000, SC.<\/p>\n\n\n\n

Fox Yaniv, Power and religion in Merovingian Gaul. Columbanian Monasticism and the Frankish Elites,<\/em> Cambridge 2014.<\/p>\n\n\n\n

Klingshirn William, Caesarius of Arles. The making of a christian community in Late Antique Gaul,<\/em> Cambridge 1994.<\/p>\n\n\n\n

Lucy Grig, Caesarius of Arles and the campaign against popular culture in late antiquity<\/em>, Early Medieval Europe 2018, nr 26.<\/p>\n\n\n\n

s. Mueller Mary Magdeleine, St. Caesarius. Sermons<\/em>, t. 1, Milwaukee 2004.<\/p>\n\n\n\n

s. Mueller Mary Magdeleine, St. Caesarius. Sermons<\/em>, t. 2, Milwaukee 2004.<\/p>\n\n\n\n

s. Mueller Mary Magdeleine, St. Caesarius. Sermons, t. 3, Milwaukee 2004.<\/p>\n\n\n\n

Shami Gosh, On the origins of Germanic Heroic Poetry. A case study of the Legend of the Burgundians<\/em>, Beitr\u00e4ge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 2007, t. 129, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

Szarmach Paul, Caesarius of Arles and the Vercelli Homilies<\/em>, Traditio 1970, nr 26.<\/p>\n\n\n\n

Wolfram Herwig, The Roman Empire and its Germanic Peoples<\/em>, Berkeley 1996.<\/p>\n\n\n\n

Wood Ian, Shanzer Danuta, Avitus of Vienne. Letters and selected prose<\/em>, Liverpool 2002.<\/p>\n\n\n\n

Wood Ian, The Merovingian Kingdoms 450-751<\/em>, Londyn 1994.<\/p>\n\n\n\n

Geary Patrick, Barbarians and ethnicity,<\/em> [w:] Late Antiquity. A guide to the postclassical world, Cambridge 1999.<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017csze teksty (za wyj\u0105tkiem pracy pani Filotas) mo\u017cecie znale\u017a\u0107 pod adresem: <\/em>https:\/\/libgen.is\/ <\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/austriaca.at\/misremembering_the_139_148.pdf<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/www.medieval.eu\/burgundian-longobardian-fara\/<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kolejnym punktem do om\u00f3wienia b\u0119dzie historia Burgund\u00f3w. Lud ten przyby\u0142 do Cesarstwa Zachodniorzymskiego znad Wis\u0142y. By\u0142 niedu\u017cym, stosunkowo ubogim plemieniem, kt\u00f3re Rzymianie osiedlili jako swoich sprzymierze\u0144c\u00f3w nad rzek\u0105 Rodan. Wraz z lawinowym rozk\u0142adem Imperium, podj\u0119li oni ekspansj\u0119 i za\u0142o\u017cyli w\u0142asne kr\u00f3lestwo, kt\u00f3re istnia\u0142o w latach 443-534. Zajmowali malownicze ziemie po\u0142udniowej Galii: Lazurowe Wybrze\u017ce, Prowansj\u0119, Jur\u0119, Alpy Francuskie i zachodni\u0105 Szwajcari\u0119.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":219,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-218","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=218"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":363,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218\/revisions\/363"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/219"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=218"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=218"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=218"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}