{"id":325,"date":"2024-05-16T08:42:00","date_gmt":"2024-05-16T08:42:00","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=325"},"modified":"2024-07-13T21:00:00","modified_gmt":"2024-07-13T21:00:00","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-frankow-czesc-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/05\/16\/przezytki-starogermanskie-wsrod-frankow-czesc-1\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d Frank\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 1."},"content":{"rendered":"\n

Lawrence Alma-Tadema, „Wykszta\u0142cenie dzieci Chlodwiga”, Kolonia 1861 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Germanie znani i lubiani<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pokusi\u0142bym si\u0119 o stwierdzenie, \u017ce Frankowie s\u0105 jedynym plemieniem germa\u0144skim swoich czas\u00f3w, kt\u00f3rego nie pokrzywdzono w procesie nauczania i popularyzacji historii. Narracja na ich temat pozostaje raczej przyjazna, nie poddaje si\u0119 ich negatywnej stereotypizacji, a wspomnienie po nich musi pozosta\u0107 w g\u0142owach uczni\u00f3w przynajmniej do matury. Mimo to, pozwol\u0119 sobie w telegraficznym skr\u00f3cie przypomnie\u0107 podstawowe fakty na ich temat, aby p\u00f3\u017aniej, jak wskazuje tradycja, om\u00f3wi\u0107 wszystko co wiemy na temat ich historycznej kultury duchowej.<\/p>\n\n\n\n

Frankowie byli plemieniem zachodniogerma\u0144skim, kt\u00f3re przed wielk\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0105 lud\u00f3w zamieszkiwa\u0142o terytorium dzisiejszych po\u0142udniowych Niderland\u00f3w i niemieckiej Nadrenii. Ju\u017c od IV w. naszej ery migrowali powoli na terytorium rzymskiej Germanii, Belgiki, a wreszcie Galii. Pod wodz\u0105 kr\u00f3lewskiej dynastii Merowing\u00f3w stworzyli tam swoje pa\u0144stwo, b\u0119d\u0105ce \u201ebezpo\u015brednim przodkiem\u201d dzisiejszej Francji. Kraj ten sta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z geopolitycznych pot\u0119g wczesnego \u015bredniowiecza, aby potem pod rz\u0105dami Karola Wielkiego (i jego dynastii Karoling\u00f3w) sta\u0107 si\u0119 europejskim supermocarstwem. Zamieszkuj\u0105cy dzisiaj te ziemie Francuzi, mimo i\u017c pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 w mowie i pi\u015bmie j\u0119zykiem roma\u0144skim, kulturowo wywodz\u0105 si\u0119 w du\u017cej mierze w\u0142a\u015bnie od Frank\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Ze spo\u0142ecznego punktu widzenia, migratorzy zasiedlili niezwykle trudny kawa\u0142ek gruntu. Wczesno\u015bredniowieczna Galia by\u0142a spustoszonym, cho\u0107 \u017cyznym i stosunkowo g\u0119sto zaludnionym zak\u0105tkiem dawnego Imperium Romanum, zamieszkanym przez ludno\u015b\u0107 (nomen omen) galloroma\u0144sk\u0105. Po\u0142udnie kraju by\u0142o mocniej zromanizowane i skutecznie nawr\u00f3cone na chrze\u015bcija\u0144stwo, podczas gdy na p\u00f3\u0142nocy dominowa\u0142 p\u00f3\u0142poga\u0144ski jeszcze \u017cywio\u0142 celtycki, niedobitki dawnych Gal\u00f3w. Walnie przybywaj\u0105cy do kraju Frankowie, znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy tymi dwoma biegunami, co przyczyni\u0142o si\u0119 do ich wewn\u0119trznych podzia\u0142\u00f3w i rozwarstwienia. Im bli\u017cej do Morza \u015ar\u00f3dziemnego, dla przyk\u0142adu w Akwitanii, tym bardziej dotyka\u0142a ich pokusa romanizacji. Osiedleni tam ludzie stali si\u0119 s\u0105siadami \u0142aci\u0144skoj\u0119zycznych elit tego obszaru, klasy maj\u0119tnych latyfundyst\u00f3w \u017cyj\u0105cych z pracy niewolnych ch\u0142op\u00f3w. By\u0142 to atrakcyjny wzorzec dla szybko bogac\u0105cych si\u0119, wolnych wojownik\u00f3w frankijskich, kt\u00f3rzy ch\u0119tnie si\u0119 asymilowali. Wprost przeciwnie by\u0142o w po\u0142o\u017conej na p\u00f3\u0142nocy Neustrii, miejscu ledwie tkni\u0119tym przez cywilizacj\u0119 (dzi\u015b w jej centrum znajduje si\u0119 Pary\u017c). Tam po\u015br\u00f3d bagien, wzg\u00f3rz i g\u0119stych las\u00f3w, mieszkali ludzie wolni, ale rozproszeni, a przy tym bardzo ubodzy. Dla nich przybywaj\u0105cy ze wschodu Frankowie stanowili godny na\u015bladowania przyk\u0142ad si\u0142y i zaradno\u015bci, dziel\u0105cy zreszt\u0105 z nimi \u015bwiatopogl\u0105d religijny. Dlatego te\u017c na p\u00f3\u0142nocy to Celtowie skutecznie si\u0119 zgermanizowali, b\u0142yskawicznie (z punktu widzenia archeologii) przyjmuj\u0105c frankijski styl \u017cycia. Skutecznie uchroni\u0142a si\u0119 przed tym jedynie Bretania.<\/p>\n\n\n\n

Ziemie opisane powy\u017cej by\u0142y terytoriami skolonizowanymi. Kolebk\u0105 za\u015b Frank\u00f3w w opisywanym czasie, by\u0142a \u015bci\u015ble germa\u0144ska Austrazja: kraina rozci\u0105gaj\u0105ca si\u0119 mi\u0119dzy dzisiejsz\u0105 niemieck\u0105 Koloni\u0105, lotary\u0144skim Metz, a francuskim Rouen; zawieraj\u0105ca w sobie ca\u0142y dzisiejszy Luksemburg i Belgi\u0119. Poniewa\u017c akulturacja Frank\u00f3w do cywilizacji wczesno\u015bredniowiecznej, a co za tym idzie ich chrystianizacja, przebiega\u0142a od po\u0142udnia na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, zapewnia nam to wdzi\u0119czny tr\u00f3jpodzia\u0142 kraju. W niniejszym artykule wi\u0119kszo\u015b\u0107 wzmianek dotyczy\u0107 b\u0119dzie Austrazji, w mniejszym stopniu Neustrii, za\u015b Akwitanii i terytori\u00f3w podporz\u0105dkowanych postaram si\u0119 unika\u0107. Nie by\u0142y one bowiem istotn\u0105 stref\u0105 osiedlenia, ani przestrzeni\u0105 do ekspresji starogerma\u0144skiej kultury duchowej.<\/p>\n\n\n\n

Oficjalnie Frankowie zostali w\u0142\u0105czeni w obr\u0119b \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego wraz ze chrztem ich w\u0142adcy, Chlodwiga, w 496 r. po Chrystusie. Wraz z nim do rytua\u0142u przyst\u0105pi\u0142y 3 tysi\u0105ce wojownik\u00f3w plemiennych, kt\u00f3rzy przynale\u017celi najprawdopodobniej do jego osobistej dru\u017cyny. W popularnej historiografii dominuje pogl\u0105d, \u017ce by\u0142a to fundamentalna decyzja, nadaj\u0105ca ton p\u00f3\u017aniejszej chrystianizacji ich pa\u0144stwa: chrztu dokona\u0142y elity, podczas gdy ich poddani pozostali mniej lub bardziej jawnymi poganami. P\u00f3\u017aniejszy proces przemiany mia\u0142by by\u0107 zatem do\u015b\u0107 typowym przyk\u0142adem grupy kontroluj\u0105cej spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3ra narzuca pozosta\u0142ym swoj\u0105 \u201eideologi\u0119 w\u0142adzy\u201d. Badania interdyscyplinarne z zakresu nauk spo\u0142ecznych wskazuj\u0105, \u017ce wcale nie musia\u0142o tak by\u0107; nie zawsze, nie tylko i najwyra\u017aniej nie w przypadku Frank\u00f3w. W\u015br\u00f3d elit faktycznie rozpowszechni\u0142y si\u0119 wizerunki postaci z mitologii chrze\u015bcija\u0144skiej, ale przez nast\u0119pne 200 lat wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powa\u0142y one z germa\u0144skimi, bardzo powoli zdobywaj\u0105c dla siebie przewag\u0119. Dzia\u0142o si\u0119 to raczej na \u0142amach tr\u00f3jpokoleniowej zmiany gustu i dobrego tonu w obyczajach, ni\u017ali radykalnej decyzji Chlodwiga. Jeszcze wolniej nast\u0119powa\u0142o to w warstwach ludowych, gdzie jeszcze pod panowaniem Karoling\u00f3w, \u201ebarbarzy\u0144ska religia\u201d mia\u0142a si\u0119 doskonale. <\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cnow\u0142adcy tolerowali w\u015br\u00f3d swoich ludzi ca\u0142e spektrum nieortodoksyjnych zachowa\u0144 religijnych, od otwartego poga\u0144stwa po herezje, zmieniaj\u0105c nastawienie jedynie po fizycznej wizycie biskupa czy innej wa\u017cnej, chrze\u015bcija\u0144skiej figury. Ci jednak w omawianym okresie, te\u017c w wi\u0119kszo\u015bci nie przyk\u0142adali wielkiej wagi do dyscypliny religijnej i zapewniali wiernym mn\u00f3stwo swobody. Standardy panuj\u0105ce w pa\u0144stwie Frank\u00f3w by\u0142y zbie\u017cne z permisywizmem jaki cechowa\u0142 germa\u0144sk\u0105 kultur\u0119 jako tak\u0105 (wzmianka o tym znalaz\u0142a si\u0119 chyba w ka\u017cdym artykule z serii), jednak tutaj doprowadzono j\u0105 do ekstremum. Zimnowojenna historiografia francuska przypisywa\u0142a wr\u0119cz \u00f3wczesnym elitom areligijno\u015b\u0107, co zale\u017cnie od po\u0142o\u017cenia historyka na scenie politycznej, stanowi\u0142o wygodne narz\u0119dzie do chwalenia lub pot\u0119piania \u0142adu spo\u0142ecznego za Merowing\u00f3w. Rzecz jasna, szli w tej interpretacji stanowczo za daleko, kieruj\u0105c si\u0119 trendami popularnymi wtedy w sferze akademickiej. Przy dzisiejszym aparacie poznawczym mo\u017cemy powiedzie\u0107 jedynie tyle, \u017ce \u00f3wczesny frankijski w\u0142adyka m\u00f3g\u0142 sobie pozwoli\u0107 na bardzo wiele i zazwyczaj nie odmawia\u0142 tej swobody osobom od siebie zale\u017cnym.<\/p>\n\n\n\n

Mimo wszystko, jeden aspekt z topos\u00f3w dawnej historiografii pozwol\u0119 sobie zapo\u017cyczy\u0107. Temat prze\u017cytk\u00f3w religii starogerma\u0144skiej w duchowo\u015bci Frank\u00f3w om\u00f3wimy, rozpoczynaj\u0105c od dynastii panuj\u0105cej, przez elity pa\u0144stwowotw\u00f3rcze, a\u017c do poddanych, lokuj\u0105c pozosta\u0142e aspekty na tej w\u0142a\u015bnie osi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Pszczo\u0142y Kr\u00f3la Childeryka Merowinga, wykonane ok. 481 r., Tournai.<\/em><\/p>\n\n\n\n

D\u0142ugie w\u0142osy, jeszcze d\u0142u\u017csze w\u0142\u00f3cznie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dynastia Merowing\u00f3w jest najwybitniejszym i najszerzej opiewanym przyk\u0142adem germa\u0144skiej sakralizacji w\u0142adzy, okre\u015blanej w opracowaniach jako \u201e\u015bwi\u0119te kr\u00f3lowanie\u201d [ang. sacral kingship]. W plemionach germa\u0144skich, dziedziczne dynastie argumentowa\u0142y swoj\u0105 w\u0142adz\u0119 poprzez pochodzenie od bog\u00f3w i ich na\u015bladownictwo, co nadawa\u0142o im szczeg\u00f3lny charyzmat, upowa\u017cniaj\u0105cy do decydowania o sprawach tak wa\u017cnych, jak wojna i pok\u00f3j. W\u0142adca by\u0142 zwi\u0105zany ze swoj\u0105 ziemi\u0105, kt\u00f3ra reagowa\u0142a na jego poczynania w spos\u00f3b zawsze sprawiedliwy: z\u0142ego w\u0142adc\u0119 kara\u0142a nieurodzajem, dobrego nagradza\u0142a dobrobytem. By\u0142a to istotna wskaz\u00f3wka dla ludu, kt\u00f3ry dzi\u0119ki temu zawsze wiedzia\u0142, kiedy kr\u00f3la nale\u017ca\u0142o zast\u0105pi\u0107 innym cz\u0142onkiem dynastii. A je\u015bli w\u0142adca by\u0142 szczeg\u00f3lnie pod\u0142y (okrutny lub niekompetentny), wtedy dla przeb\u0142agania, nale\u017ca\u0142o z\u0142o\u017cy\u0107 go w ofierze bogom. Jego szlachetny odpowiednik tymczasem m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na nadzwyczajne moce: sukces w bitwie, leczenie chor\u00f3b dotykiem, itp. \u0142aski. Musia\u0142 tylko rz\u0105dzi\u0107 skutecznie, dope\u0142niaj\u0105c przy tym determinowanych kulturowo nale\u017cno\u015bci. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich to przykazania dobrego i harmonijnego panowania, kt\u00f3re zas\u0142uguj\u0105 na oddzielny artyku\u0142, jednak niekt\u00f3re maj\u0105 charakter \u015bci\u015ble religijny. Wi\u0105za\u0142y si\u0119 one z bli\u017aniaczym zwi\u0105zkiem mi\u0119dzy funkcj\u0105 w\u0142adcy i arcykap\u0142ana, kt\u00f3re w\u015br\u00f3d German\u00f3w bywa\u0142y ujmowane w jednej osobie, zgodnie z logik\u0105 \u201eje\u015bli ten cz\u0142owieka ma ju\u017c z racji czyn\u00f3w lub pochodzenia charyzmat nadany przez bog\u00f3w, to najlepiej wykorzysta\u0107 go do wszystkich zada\u0144, kt\u00f3re mog\u0105 tych mocy wymaga\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Merowingowie wywodzili swoje pochodzenie od boga m\u00f3rz, kt\u00f3ry by\u0142 zapewne w odleg\u0142ych czasach patronem rodu, cho\u0107 raczej nie ca\u0142ego plemienia. Wed\u0142ug pr\u00f3by rekonstrukcji mitu, \u00f3w Nerth [skand. Nj\u00f3rdr] przemieni\u0142 si\u0119 pewnego dnia w Quinotaura, tj. byka z rybim ogonem, by w tej formie osaczy\u0107 k\u0105pi\u0105c\u0105 si\u0119 w morzu \u017con\u0119 frankijskiego wodza Chlodia. Owocem tego stosunku by\u0142 Merovech, heros b\u0119d\u0105cy ziemskim za\u0142o\u017cycielem dynastii. Od jego imienia mia\u0142aby si\u0119 wywodzi\u0107 nazwa, za\u015b na jego (i Nertha?) cze\u015b\u0107, Merowingowie odprawiali sw\u00f3j popisowy, coroczny rytua\u0142. W\u0142adcy wsiadali do wozu ci\u0105gni\u0119tego przez wo\u0142y, kt\u00f3rym je\u017adzili po swoim kraju, udzielaj\u0105c b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw, kt\u00f3re mia\u0142y doda\u0107 p\u0142odno\u015bci ziemi, trzodzie, oraz ludziom. Nawet ci\u0105gn\u0105ce ich byki by\u0142y \u015bwi\u0119te i obj\u0119te specjaln\u0105 ochron\u0105 prawn\u0105. Zamiast rzymskiej purpury, ich rodowym kolorem by\u0142a ziele\u0144, sygnalizuj\u0105ca p\u0142odno\u015b\u0107. Na znak swojego boskiego pos\u0142annictwa, nosili szczeg\u00f3lnie d\u0142ugie w\u0142osy; kultury starogerma\u0144skie uznawa\u0142y je bowiem za magazyn \u015bwi\u0119to\u015bci na ciele cz\u0142owieka, miejsce gdzie przechowywana jest udzielona przez bog\u00f3w moc. Mimo \u017ce d\u0142ugie w\u0142osy nosili r\u00f3wnie\u017c w\u0142adcy Got\u00f3w i Wandal\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce kieruj\u0105cy si\u0119 podobnymi przes\u0142ankami, to nie zaszli w tej kwestii r\u00f3wnie daleko, co Frankowie. Ostrzy\u017cenie cz\u0142onka dynastii na \u0142yso oznacza\u0142o wykluczenie go z sukcesji; pukle ludzkich w\u0142os\u00f3w bywa\u0142y znajdowane w magicznych amuletach, unikatowych dla Frank\u00f3w tego okresu; podobnie\u017c relikwie, zw\u0142aszcza pozosta\u0142e po szlachetnie urodzonych \u015bwi\u0119tych, przyjmowa\u0142y posta\u0107 pukli ich w\u0142os\u00f3w. Wschodnie rubie\u017ce osadnictwa frankijskiego zna\u0142y nawet, pot\u0119piane przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, przysi\u0119gi \u201ena w\u0142osy Chrystusa”.<\/p>\n\n\n\n

Kult Nertha zachowa\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d ni\u017cszych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa, przefiltrowany przez interpretatio romana <\/em>frankijskich ludzi pi\u00f3ra i przechrzczony na Neptuna. Mieszka\u0144cy wybrze\u017ca dochowali mu wierno\u015bci najd\u0142u\u017cej, a przyczyna tego w przypadku boga m\u00f3rz powinna by\u0107 dla Czytelnik\u00f3w oczywista. Z nielicznych (osobi\u015bcie znalaz\u0142em trzy) wzmianek na temat tego kultu mo\u017cna wywie\u015b\u0107 nast\u0119puj\u0105ce informacje na jego temat, wci\u0105\u017c mocno ubogacaj\u0105ce nasz\u0105 wiedz\u0119 na temat tego niszowego b\u00f3stwa. Ot\u00f3\u017c by\u0142o to b\u00f3stwo wa\u017cne, czczone przy r\u00f3\u017cnorodnych zbiornikach wodnych (uj\u015bciach rzek, ich \u017ar\u00f3d\u0142ach, jeziorach oraz samych morzach) oraz mia\u0142o po\u015bwi\u0119cone sobie \u015bwi\u0119to, festiwal nazwany z \u0142aciny Neptunaliami. Ofiary sk\u0142adano mu poprzez wrzucanie d\u00f3br do wodnej toni, gdzie przepada\u0142y bez wie\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Merowingowie w momencie chrystianizacji i nied\u0142ugo po niej, wydaj\u0105 si\u0119 nie zwraca\u0107 du\u017cej uwagi na dawnego patrona. Ostatnim przejawem tego kultu w dynastii jest odlana ze z\u0142ota g\u0142owa byka, jak\u0105 znaleziono w komorze grobowej poga\u0144skiego kr\u00f3la Childeryka. W przyjmowanej przeze mnie optyce, mo\u017cna j\u0105 interpretowa\u0107 jako skarb rytualny, odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 oczywi\u015bcie do mitu za\u0142o\u017cycielskiego dynastii i u\u015bwi\u0119conej roli buhaja jako \u015bwi\u0119tego zwierz\u0119cia Nertha. Skojarzenie byka z morzem wymaga\u0142oby szerszego badania tematycznego, wiemy jednak, \u017ce jest to motyw pojawiaj\u0105cy si\u0119 tu i \u00f3wdzie w mitologiach kr\u0119gu \u015br\u00f3dziemnomorskiego.<\/p>\n\n\n\n

Wspomniany w poprzedzaj\u0105cym akapicie grobowiec Childeryka jest te\u017c imponuj\u0105cym \u017ar\u00f3d\u0142em do badania religii arystokracji merowi\u0144skiej. Jego poch\u00f3wkowi towarzyszy obfita ofiara z 21 koni, po kt\u00f3rych u\u0142o\u017ceniu mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce mia\u0142y za zadanie ponie\u015b\u0107 w za\u015bwiaty dwa dziesi\u0119cioosobowe oddzia\u0142y je\u017ad\u017ac\u00f3w (s\u0105 zgrupowane w dwie oddzielne formacje wojskowe) oraz samego w\u0142adc\u0119. Na jego p\u0142aszczu znajdowa\u0142o si\u0119 300 z\u0142otych pszcz\u00f3\u0142 \u2013 r\u00f3wnie\u017c zwierz\u0105t nios\u0105cych symbolik\u0119 religijn\u0105, kojarzony gdzieniegdzie przez German\u00f3w z walkiriami, \u017ce\u0144skimi duchami odprowadzaj\u0105cymi zmar\u0142ych w bitwie na zas\u0142u\u017cony wypoczynek w za\u015bwiatach. Dalsza kwerenda ujawni\u0142a, \u017ce nie by\u0142 to bynajmniej odosobniony w\u0105tek, lecz analogiczne wierzenia kontynuowano potem w imaginarium <\/em>ludowym p\u00f3\u0142nocnej Francji. <\/p>\n\n\n\n

I chocia\u017c nie zachowa\u0142o si\u0119 wi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w zastosowania pszcz\u00f3\u0142 w poch\u00f3wkach (istnieje teoria, \u017ce mog\u0142y by\u0107 pewnego rodzaju \u201ezwierz\u0119tami totemicznymi\u201d rodu Merowing\u00f3w, zarezerwowanymi tylko dla nich), tak konie by\u0142y wielce popularnym wyborem, przynajmniej w\u015br\u00f3d najbogatszych Frank\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mog\u0142a pozwoli\u0107 sobie na ofiar\u0119 z 1-3 sztuk, za\u015b liczb\u0119 4-8 uznaje si\u0119 ju\u017c za wyr\u00f3\u017cnik grobu pobocznego przedstawiciela dynastii panuj\u0105cej. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji mog\u0142a raczej pozwoli\u0107 sobie na towarzystwo w za\u015bwiatach psa albo wieprza, ale stosowano to rzadko w por\u00f3wnaniu z innymi kulturami pa\u0144stw barbarzy\u0144skich. Merowingowie lub ich najwy\u017csi dru\u017cynnicy chowani byli w pe\u0142nym uzbrojeniu, zawsze przy w\u0142\u00f3czni i konno.<\/p>\n\n\n\n

Aby domy\u015ble\u0107 si\u0119, jaki b\u00f3g m\u00f3g\u0142 zast\u0105pi\u0107 Nertha w roli patrona rodu, wystarczy por\u00f3wna\u0107 ten obraz zmar\u0142ego Franka z graficznymi ekspresjami jego kultury. W\u0142\u00f3cznia oraz ko\u0144 to najpowszechniejsze atrybuty Wodana, kt\u00f3ry w owym czasie by\u0142 mocodawc\u0105 i symbolicznym przodkiem wi\u0119kszo\u015bci germa\u0144skich dynastii w Europie. Nic dziwnego, \u017ce r\u00f3wnie\u017c Merowingowie dostrzegli jego liczne zalety, jednak uczynili to zaskakuj\u0105co p\u00f3\u017ano, w\u0142a\u015bciwie na pograniczu chrystianizacji. Na terytorium Austrazji bardzo d\u0142ugo pojawiaj\u0105 si\u0119 wyobra\u017cenia Wodana z ww. atrybutami, kt\u00f3rych eksplozja popularno\u015bci przypada na czas najwi\u0119kszej militarnej ekspansji Frank\u00f3w, oddalaj\u0105cych si\u0119 od stosunkowo bliskich morzu siedzib, w g\u0142\u0105b Galii. To mo\u017ce wyja\u015bnia\u0107 zmian\u0119 nacisku w\u015br\u00f3d w\u0142adc\u00f3w, kt\u00f3rzy w przeci\u0105gu wieku przeszli najwidoczniej od przedwiecznego b\u00f3stwa przodk\u00f3w, do nowego Kr\u00f3la Bog\u00f3w\u2026 by p\u00f3\u017aniej z przyczyn politycznych, odzia\u0107 go w chrze\u015bcija\u0144skie szaty. Dla Czytelnik\u00f3w zaznajomionych z histori\u0105 chrystianizacji, zamiana poga\u0144skiego boga w \u015bwi\u0119tego nie b\u0119dzie niczym nowym. Zaskoczy\u0107 mo\u017ce natomiast fakt, \u017ce w przypadku Frank\u00f3w, zosta\u0142 Wodan rozbity na trzy osoby.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\u015aw. Marcin na witra\u017cu w katedrze w Chartres, XIII w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Barbarzy\u0144scy \u015bwi\u0119ci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierwsz\u0105 z nich jest Chrystus, kt\u00f3ry jako nowy niebia\u0144ski Kr\u00f3l Kr\u00f3l\u00f3w, uzyska\u0142 pewne cechy poprzednika. Przedstawiany by\u0142 z w\u0142\u00f3czni\u0105, bynajmniej nie wbit\u0105 w bok, lecz trzyman\u0105 w r\u0119ce jako symbol wodzostwa wojennego. Na jednej broszce wr\u0119cz ta\u0144czy ze swoj\u0105 w\u0142\u00f3czni\u0105, wyginaj\u0105c si\u0119 w m\u0119skiej pozie. Pod jego nogami wije si\u0119 wielki w\u0105\u017c, kt\u00f3rego wt\u00f3re pokrewie\u0144stwo z Szatanem i \u017bmijem jest raczej oczywiste. Nie inaczej nale\u017ca\u0142oby zinterpretowa\u0107 kruka, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 za plecami Zbawiciela na (kulturowo merowi\u0144skiej, cho\u0107 znalezionej w Szwajcarii) prasie z Chur. Na jednym z przedstawie\u0144 Chrystus ma mi\u0119dzy nogami d\u0142ugiego penisa, kt\u00f3ry akurat jest niezbyt wodanicznym symbolem p\u0142odno\u015bci, ale niew\u0105tpliwie achrze\u015bcija\u0144skim w wymowie. Na innym, niesie na piersi pier\u015bcie\u0144: znak bogactwa, zapo\u017cyczony z literackiego przynajmniej opisu Wodana (Draupnir). Jezus w uj\u0119ciu Merowing\u00f3w nosi\u0142 d\u0142ugie w\u0142osy, jego g\u0142\u00f3wnym zadaniem by\u0142o przydzielanie wodzom zwyci\u0119stwa w bitwie i tak po prawdzie, to niezbyt przypomina\u0142 wizerunki znane nam z kultury w pe\u0142ni chrze\u015bcija\u0144skiej. Zdaniem prof. Wallace-Hadrilla jedynym por\u00f3wnywalnym przedstawieniem by\u0142aby anglosaska broszka z Finglesham, co do kt\u00f3rej wiadomo ju\u017c dzisiaj, \u017ce przedstawia najpewniej Wodana.<\/p>\n\n\n\n

Rozwijaj\u0105ca si\u0119 chrystologia \u015bredniowieczna nie dopu\u015bci\u0142a do szerokiego upowszechnienia tego nurtu, chocia\u017c sprzyja\u0142 on najwyra\u017aniej najwy\u017cszym w\u0142adzom pa\u0144stwowym. Chrystus zwyczajnie nie by\u0142 postaci\u0105, kt\u00f3r\u0105 synkretycy powinni byli modyfikowa\u0107; nawet w najbardziej permisywnych spo\u0142ecze\u0144stwach \u015bredniowiecznych uznawano to za swego rodzaju faux pas<\/em>. Miejscem przeznaczonym dla poga\u0144skich bog\u00f3w na emeryturze by\u0142 wszak\u017ce poczet \u015bwi\u0119tych! Kolejnym istotnym nast\u0119pc\u0105 Wodana by\u0142 zatem \u015bw. Marcin, patron wojownik\u00f3w, je\u017ad\u017ac\u00f3w, podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, \u017cebrak\u00f3w, przest\u0119pc\u00f3w, alkoholu i wykwalifikowanych rzemie\u015blnik\u00f3w (oczywi\u015bcie z czasem i ekspansj\u0105 geograficzn\u0105 jego domena si\u0119 poszerza\u0142a, a\u017c do polskich rogali \u015bwi\u0119tomarci\u0144skich, jednak wymieni\u0142em tutaj gar\u015b\u0107 jego najstarszych aspekt\u00f3w). Wyobra\u017ania tw\u00f3rc\u00f3w merowi\u0144skich si\u0119gn\u0119\u0142a do tego samego \u017ar\u00f3d\u0142a co przy Jezusie, tym razem prezentuj\u0105c \u015bwi\u0119tego jako konnego je\u017ad\u017aca z w\u0142\u00f3czni\u0105, za\u015b narracyjnie dodaj\u0105c kolejn\u0105 istotn\u0105 dla ca\u0142okszta\u0142tu cech\u0119: Marcin mia\u0142 podr\u00f3\u017cowa\u0107 po Galii w stroju \u017cebraczym, dokonuj\u0105c cud\u00f3w i testuj\u0105c ludzi w przewrotnych pr\u00f3bach. Mia\u0142o to pewne wyja\u015bnienie w jego legendzie, jednak z takowymi nigdy nie spos\u00f3b oceni\u0107, kiedy powsta\u0142y (odno\u015bnie wczesnego \u015bredniowiecza przyjmuje si\u0119 konwencjonalnie, \u017ce przodem sz\u0142a ikonografia, p\u00f3\u017aniej za\u015b hagiografowie usprawiedliwiali r\u00f3\u017cne jej dziwactwa, dopisuj\u0105c stosown\u0105 legend\u0119). <\/p>\n\n\n\n

Sta\u0142 si\u0119 on oficjalnym patronem dynastii Merowing\u00f3w, \u015bwi\u0119c\u0105c triumfy jeszcze za Karoling\u00f3w w VIII wieku. Jego czciciele mieli si\u0119 przechwala\u0107 (s\u0142owami poety Wenancjusza Fortunata): \u201egdziekolwiek s\u0142yszano o Chrystusie, tam czci si\u0119 Marcina!\u201d. Jego \u015bwi\u0119to (tzw. Martinmas) obchodzono za\u015b 11 listopada. Tego dnia jadano kaczki i g\u0119si, wspominano zmar\u0142ych kt\u00f3rych mogi\u0142y odwiedzano, ale szczytowym momentem celebracji by\u0142 (jeszcze do XIX w., a bywa przywracany chocia\u017cby w Belgii) \u201epoch\u00f3d \u015bwi\u0119tomarci\u0144ski\u201d \u2013 procesja, kiedy to cz\u0142onkowie spo\u0142eczno\u015bci przechadzali si\u0119 noc\u0105 po ciemnych lasach, nios\u0105c latarnie i \u015bpiewaj\u0105c. Prowadzi\u0142 ich je\u017adziec: nieodzownie brodaty i odziany w peleryn\u0119, nazywany by\u0142 wprost \u015awi\u0119tym Marcinem. Organiczne narodziny tej tradycji \u015bci\u015ble pokrywaj\u0105 si\u0119 z osadnictwem germa\u0144skim, za\u015b jedn\u0105 z jej kolebek by\u0142a frankijska Austrazja; zdaniem antropolog\u00f3w wydaje si\u0119 by\u0107 r\u00f3wnie stara za Renem, oraz po\u015br\u00f3d Anglosas\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Nie oznacza to jednak niestety, \u017ce identyfikacj\u0119 Wodana i \u015bw. Marcina mo\u017cemy uzna\u0107 za ca\u0142kowit\u0105. Istnieje wszak\u017ce jeden drobny szczeg\u00f3\u0142, kt\u00f3ry upodabnia \u015bwi\u0119tego do zgo\u0142a innego boga, chocia\u017c nale\u017cy traktowa\u0107 go bardziej w randze ciekawostki: na za\u0142\u0105czonym obrazku wida\u0107 \u201em\u0142ot \u015bw. Marcina\u201d znaleziony nieopodal Utrechtu, b\u0119d\u0105cy w rzeczywisto\u015bci prehistorycznym obuchem, czczonym jako ludowa relikwia przynajmniej od czasu Karoling\u00f3w (a najpewniej du\u017co wcze\u015bniej). Jest to wr\u0119cz popisowy przyk\u0142ad m\u0142ototopora, kojarzonego oczywi\u015bcie z Thunarem. Obiekt \u00f3w cieszy\u0142 si\u0119 nies\u0142abn\u0105c\u0105 adoracj\u0105 wsi przynajmniej do prze\u0142omu XIII\/XIV w., kiedy to biskup postanowi\u0142 zam\u00f3wi\u0107 do obuchu srebrny trzonek z inskrypcj\u0105, tworz\u0105c m\u0142ot w obecnej postaci. Napis g\u0142osi \u201epoga\u0144skie pos\u0105gi upadaj\u0105, uderzone toporem \u015bw. Marcina. Niech nikt nie wierzy, \u017ce s\u0105 bogami, skoro tak \u0142atwo ich obali\u0107\u201d. Sapienti sat.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Poboczn\u0105 ekspresj\u0105 tego kultu, poniek\u0105d sfabrykowan\u0105 przez Grzegorza z Tours, jest posta\u0107 \u015bw. Dionizosa (dzi\u015b Dionizego). Nigdy nie istnia\u0142a taka historyczna osoba, za\u015b kronikarz oraz osoby z elit w\u0142adzy jego okresu do\u0142o\u017cy\u0142y stara\u0144, aby zalegitymizowa\u0107 istniej\u0105cy ju\u017c kult \u201enieoficjalnego \u015bwi\u0119tego\u201d, kt\u00f3remu sami nadali inspirowane mitologi\u0105 imi\u0119, jakie uznali za najbardziej stosowne. Jego patronat niech m\u00f3wi sam za siebie, by\u0142 bowiem \u015bwi\u0119tym od szale\u0144stwa, sza\u0142u, b\u00f3lu g\u0142owy, niezgody b\u0105d\u017a nienawi\u015bci, oraz op\u0119ta\u0144. Jego rol\u0105 we frankijskim kulcie kr\u00f3lewskim by\u0142o strze\u017cenie krypt pod ko\u015bcio\u0142em, a dzi\u015b bazylik\u0105 w Saint-Denis, gdzie chowani byli kr\u00f3lowie Francji, pocz\u0105wszy od Karoling\u00f3w. Oddawanie mu czci w tym miejscu mia\u0142o u\u0142atwi\u0107 w\u0142adcom przej\u015bcie na drug\u0105 stron\u0119, gdy\u017c Dionizy \u201eprzeprowadza\u0142 ich\u201d przed oblicze Pana. G\u0142\u00f3wnym atrybutem tej postaci sta\u0142 si\u0119 z czasem Oriflamme [\u0142ac. aurea flamma, \u201ez\u0142oty p\u0142omie\u0144\u201d] \u2013 w\u0142\u00f3cznia u\u015bwi\u0119cona jego krwi\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a dawa\u0107 posiadaczowi zwyci\u0119stwo w bitwie. Folklor uto\u017csami\u0142 ten obiekt z proporcem opactwa Saint-Denis, kt\u00f3remu przydano analogiczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u2026 co wykorzystali kr\u00f3lowie Francji, pocz\u0105wszy od Ludwika VI, wynosz\u0105c go ze sob\u0105 do bitwy jako \u015bwi\u0119ty artefakt. Na d\u0142ugo przedtem wierzono tak\u017ce, \u017ce relikwie z jego w\u0142os\u00f3w przyprawione do miecza, mia\u0142y zapewni\u0107 przychylno\u015b\u0107 \u015bwi\u0119tego i co za tym idzie, sukces w walce. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego przedstawie\u0144 zachowuje te\u017c inny, fascynuj\u0105cy detal: \u015bw. Dionizy trzyma w r\u0119kach uci\u0119t\u0105 g\u0142ow\u0119. P\u00f3\u017aniej wyja\u015bniono to legend\u0105, i\u017c by\u0142 m\u0119czennikiem u\u015bmierconym przez dekapitacj\u0119. To jednak nie wyja\u015bnia, dlaczego jego najstarsze wizerunki maj\u0105 w\u0142asn\u0105 g\u0142ow\u0119 na karku i jeszcze kolejn\u0105 w d\u0142oniach, r\u00f3wnie\u017c brodat\u0105 o m\u0105drym spojrzeniu. Przywodzi to na my\u015bl arcyciekawe implikacje, wykraczaj\u0105ce niestety poza zasi\u0119g naszego artyku\u0142u, por\u00f3wnuj\u0105ce ten motyw ikonograficzny z mitem o Wodanie i g\u0142owie Mimira.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

\u015aw. Dionizy z g\u0142ow\u0105, Martebo na Gotlandii, Szwecja, XIII w. (Oczywi\u015bcie nie jest to wytw\u00f3r frankijski, ale za\u0142\u0105czam go, poniewa\u017c jest ze wszystkich najlepiej zachowany i sfotografowany, a reprezentuje ten sam \u2013 najstarszy rodzaj przedstawie\u0144 \u015bwi\u0119tego)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Frankowie ruszali do bitwy z okrzykiem, przyj\u0119tym przez wsp\u00f3\u0142czesny j\u0119zyk francuski jako \u201eMontjoie Saint Denis!\u201d, obja\u015bniane przez ko\u015bci\u00f3\u0142 jako \u201eg\u00f3ra chwa\u0142y \u015bw. Dionizego!\u201d. Nietypowe zawo\u0142anie, prawda? Dlaczego te\u017c g\u00f3ra mia\u0142aby prowadzi\u0107 \u015bredniowiecznych woj\u00f3w do zwyci\u0119stwa? Szcz\u0119\u015bliwie j\u0119zykoznawcy zbadali ju\u017c t\u0119 spraw\u0119, bym m\u00f3g\u0142 z nieskrywan\u0105 rado\u015bci\u0105 przedstawi\u0107 Wam wyniki. Ot\u00f3\u017c mamy trzy najpopularniejsze teorie nt. pochodzenia s\u0142owa Montjoie, kt\u00f3re ju\u017c w \u015bredniowiecznej francuszczy\u017anie musia\u0142o by\u0107 straszliwym archaizmem:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. \u0141aci\u0144skie \u201emons Jovis<\/em>\u201d \u2013 wczesno\u015bredniowieczne okre\u015blenie na kultow\u0105 kup\u0119 kamieni, cz\u0119sto przydro\u017cn\u0105, kojarzon\u0105 w owym czasie z Jowiszem (kt\u00f3ry na \u015bredniowiecznych <\/em>terytoriach germa\u0144skich stanowi\u0142 czasem latynizacj\u0119 Wodana w jego roli kr\u00f3la bog\u00f3w);<\/li>\n\n\n\n
  2. Starogerma\u0144skie \u201emund gawi<\/em>\u201d \u2013 czyli kup\u0119 kamieni, przy kt\u00f3rej zbiera\u0142y si\u0119 zdaniem wojskoznawc\u00f3w germa\u0144skie dru\u017cyny wojenne, b\u0105d\u017a te\u017c \u201emund galga<\/em>\u201d czyli kapliczk\u0119 na kupie kamieni, jaka mia\u0142a chroni\u0107 rozdro\u017ca;<\/li>\n\n\n\n
  3. Galijskie \u201emant- gauda<\/em>\u201d \u2013 \u2026ponownie oznaczaj\u0105ce przydro\u017cn\u0105 kup\u0119 kamieni, by\u0107 mo\u017ce kultow\u0105.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Niezale\u017cnie od interpretacji, kt\u00f3ra wybrzmia\u0142aby dla Was lepiej, dociekania prowadz\u0105 do jednego miejsca. Nie jest to zatem g\u00f3ra, ani tym bardziej \u201eg\u00f3ra chwa\u0142y\u201d. Montjoie w kontek\u015bcie frankijskim oznacza\u0107 musi harug<\/strong>, przefiltrowany by\u0107 mo\u017ce przez jedn\u0105 z kultur, kt\u00f3re odprawia\u0142y nad nimi obrz\u0119dy w Galii. Po\u015bwiadcza to, niesamowicie okr\u0119\u017cn\u0105 drog\u0105, wyst\u0119powanie harug\u00f3w w\u015br\u00f3d Frank\u00f3w i powiela przewijaj\u0105ce si\u0119 we wczesnym \u015bredniowieczu skojarzenie Wodana z t\u0105 w\u0142a\u015bnie form\u0105 kapliczki. <\/p>\n\n\n\n

    Kultura wczesno\u015bredniowiecznych Frank\u00f3w wykazywa\u0142a interesuj\u0105c\u0105 koncepcj\u0119 \u015bwi\u0119to\u015bci, \u015bci\u015ble zwi\u0105zan\u0105 ze szlachectwem. Pa\u0144stwo Merowing\u00f3w jest kolebk\u0105 prawie 300 \u015bwi\u0119tych postaci, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 nale\u017cy do frankijskiej arystokracji lub wprost dynastii sprawuj\u0105cej w\u0142adz\u0119. Tylko niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kultu dedykowano \u015bwi\u0119tym pochodz\u0105cym z gminu, chocia\u017c prawdopodobnie byli oni wi\u0119kszo\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d \u201enieoficjalnych \u015bwi\u0119tych\u201d nierozpoznawanych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142. Miejsce w poczcie zbawionych oznacza\u0107 mia\u0142o przynale\u017cno\u015b\u0107 do \u201edru\u017cyny Chrystusa\u201d, kt\u00f3ry dostrzega\u0107 mia\u0142 nie tyle pobo\u017cno\u015b\u0107, co szczeg\u00f3lne osi\u0105gni\u0119cia; zw\u0142aszcza w dziedzinie or\u0119\u017ca. Dlatego te\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 merowi\u0144skich \u015bwi\u0119tych, uznawanych do dzisiaj w chrze\u015bcija\u0144stwie, to m\u0119\u017cczy\u017ani o do\u015b\u0107 wojowniczym charakterze, kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniejsza Tradycja dopisa\u0142a stosowne, legendarne dowody pobo\u017cno\u015bci. S\u0142ysz\u0105c taki opis za\u015bwiat\u00f3w, trudno nie pomy\u015ble\u0107 o starogerma\u0144skiej Walhalli. Musimy jednak mie\u0107 na uwadze, \u017ce by\u0142 on rozpowszechniony nie tylko w\u015br\u00f3d Frank\u00f3w czy innych plemion germa\u0144skich. Podobne koncepcje przyjmowali p\u00f3\u017aniej W\u0119grzy lub Bu\u0142garzy, pospo\u0142u bitne narody, dla kt\u00f3rych \u015bredniowiecze by\u0142o d\u0142ug\u0105, kr\u0119t\u0105 i wyboist\u0105 drog\u0105 do chrze\u015bcija\u0144stwa. By\u0142a to te\u017c swoista ekspresja kultu przodk\u00f3w, kt\u00f3ry w ten spos\u00f3b uda\u0142o si\u0119 Merowingom zalegitymizowa\u0107 przynajmniej na skal\u0119 w\u0142asnej rodziny. Niech wspomnienie o tym pozostanie z nami w kolejnych cz\u0119\u015bciach artyku\u0142u, kt\u00f3re zapewni\u0105 nam niew\u0105tpliwie tw\u00f3rcze por\u00f3wnanie z rozwi\u0105zaniami tego samego problemu, na jakie wpad\u0142y pozosta\u0142e warstwy spo\u0142ecze\u0144stwa Frank\u00f3w.<\/a><\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Tzw. M\u0142ot \u015awi\u0119tego Marcina. Obuch wykonany ok. 1000 lat p.n.e., r\u0119koje\u015b\u0107 na prze\u0142omie XIII\/XIV w., Utrecht.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    BIBLIOGRAFIA<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Pokusi\u0142bym si\u0119 o stwierdzenie, \u017ce Frankowie s\u0105 jedynym plemieniem germa\u0144skim swoich czas\u00f3w, kt\u00f3rego nie pokrzywdzono w procesie nauczania i popularyzacji historii. Narracja na ich temat pozostaje raczej przyjazna, nie poddaje si\u0119 ich negatywnej stereotypizacji, a wspomnienie po nich musi pozosta\u0107 w g\u0142owach uczni\u00f3w przynajmniej do matury. Mimo to, pozwol\u0119 sobie w telegraficznym skr\u00f3cie przypomnie\u0107 podstawowe fakty na ich temat, aby p\u00f3\u017aniej, jak wskazuje tradycja, om\u00f3wi\u0107 wszystko co wiemy na temat ich historycznej kultury duchowej.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":327,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-325","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/325","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=325"}],"version-history":[{"count":22,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/325\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":391,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/325\/revisions\/391"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/327"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=325"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=325"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=325"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}