{"id":393,"date":"2024-07-07T22:42:10","date_gmt":"2024-07-07T22:42:10","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=393"},"modified":"2024-07-13T20:59:47","modified_gmt":"2024-07-13T20:59:47","slug":"pszczola-w-wierzeniach-germanow-i-slowian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/07\/07\/pszczola-w-wierzeniach-germanow-i-slowian\/","title":{"rendered":"Pszczo\u0142a w wierzeniach German\u00f3w i S\u0142owian"},"content":{"rendered":"\n

Pszczo\u0142a, Bernhard Sprute, 2010 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Uwa\u017cam, \u017ce om\u00f3wienie roli pszcz\u00f3\u0142 w wierzeniach German\u00f3w i S\u0142owian, mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 wielu celom. S\u0105 one cz\u0119\u015bci\u0105 naszego dziedzictwa kulturowego, co nale\u017cy mie\u0107 na uwadze nie tylko w rozumieniu etnograficznym, ale r\u00f3wnie\u017c przyziemnie praktycznym. Te owady, niezwykle wa\u017cne dla naszych praszczur\u00f3w, znajduj\u0105 si\u0119 na kraw\u0119dzi masowego wymierania. Ich zag\u0142ada oznacza\u0107 b\u0119dzie za\u0142amanie ziemskiego ekosystemu, czyli w optymistycznym scenariuszu uniwersaln\u0105 kl\u0119sk\u0119 g\u0142odu. Znikn\u0105 z naszego \u015bwiata ro\u015bliny, jakie uznajemy dzisiaj za pewnik: jab\u0142ka, gruszki, morele, bor\u00f3wki, czere\u015bnie, migda\u0142y, og\u00f3rki, cebule, truskawki, pomara\u0144cze czy dynie<\/strong>. Przyjemno\u015bci takie jak kawa, kakao, any\u017c i kardamon<\/strong> sta\u0142yby si\u0119 ponownie dobrami deficytowymi. Problem by\u0142by nawet z produkcj\u0105\u2026 mleka (pszczo\u0142y zapylaj\u0105 lucern\u0119, jedn\u0105 z podstawowych ro\u015blin na kt\u00f3rych pasie si\u0119 byd\u0142o mleczne). Warto odnotowa\u0107, co wytkn\u0105\u0142 mi przy wst\u0119pnej redakcji najwierniejszy czytelnik Harugu: wygini\u0119cie pszcz\u00f3\u0142 nie oznacza\u0142oby w\u015br\u00f3d ludzi masowej \u015bmierci g\u0142odowej. Narracja prowadzona w takim tonie przez mi\u0142o\u015bnik\u00f3w przyrody jest manipulacj\u0105, sk\u0105din\u0105d desperack\u0105, \u017ceby przeci\u0119tny czytelnik zwr\u00f3ci\u0142 w og\u00f3le uwag\u0119 na ten problem. Nale\u017cy mianowicie przyzna\u0107, \u017ce jakkolwiek nikt z nas w Europie nie pomar\u0142by bez ww. produkt\u00f3w, to nasz styl \u017cycia sta\u0142by si\u0119 niepor\u00f3wnanie ubo\u017cszy.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi samo to nie jest wystarczaj\u0105cym powodem, \u017ceby o nie dba\u0107, by\u0107 mo\u017ce m\u0105dro\u015b\u0107 przodk\u00f3w przyjdzie nam w sukurs, zapewniaj\u0105c ku temu dodatkowe powody. \u015amiem s\u0105dzi\u0107, \u017ce analiza tak niszowego, a zaskakuj\u0105co bogatego w \u017ar\u00f3d\u0142a tematu, mo\u017ce zapewni\u0107 dodatkowe materia\u0142y kultowe dla pogan. Mia\u0142em okazj\u0119 zaobserwowa\u0107, \u017ce mimo hucznych deklaracji o poszanowaniu przyrody, moi towarzysze niedoli dotychczas nie przyk\u0142adali wi\u0119kszego namys\u0142u do roli pszcz\u00f3\u0142, miodu, etc. w perspektywie duchowej, przyjmuj\u0105c j\u0105 jako niewyja\u015bniony aksjomat (\u201epszczo\u0142y s\u0105 wa\u017cne, bo s\u0105 wa\u017cne\u201d) lub ignoruj\u0105c zupe\u0142nie. Uzyskanie pewnej podbudowy intelektualnej w tym kierunku nie zaszkodzi, jak mniemam, pszczelim entuzjastom i pszczo\u0142osceptykom, niew\u0105tpliwie obecnym w\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w mojego bloga.<\/p>\n\n\n\n

Last but not least,<\/em> tym konkretnie tekstem chcia\u0142bym otworzy\u0107 now\u0105 seri\u0119, gdzie podj\u0119liby\u015bmy si\u0119 analizy podobie\u0144stw oraz r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy \u015bwiatopogl\u0105dem religijnym dawnych German\u00f3w i S\u0142owian. Uwa\u017cam za najzupe\u0142niej stosowne, rozpocz\u0105\u0107 to od \u015bwi\u0119to\u015bci wywiedzionych wprost z przyrody. Trudno zaprzeczy\u0107, \u017ce obcujemy z ni\u0105 na podobnej stopie, przebywaj\u0105c w tej samej strefie klimatycznej, od stuleci mieszkaj\u0105c w bliskim s\u0105siedztwie i dziel\u0105c domowe ogniska. Skupienie si\u0119 na wsp\u00f3lnocie, przy roztropnym wyja\u015bnieniu r\u00f3\u017cnic, powinno sprzyja\u0107 wzajemnemu zrozumieniu tych naprawd\u0119 bliskich sobie kultur, a jeszcze bli\u017cszych wyzna\u0144. Pszczo\u0142a wydaje si\u0119 ujmuj\u0105co wdzi\u0119cznym tematem do rozpocz\u0119cia takich rozwa\u017ca\u0144, bo jak jeszcze si\u0119 przekonamy \u2013 to ma\u0142y owad o donios\u0142ym znaczeniu na naszych ziemiach.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Kupidyn kradnie mi\u00f3d, Albrecht D\u00fcrer, 1514 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Apis Germanica<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d lud\u00f3w germa\u0144skich powszechna by\u0142a wiara, \u017ce pszczo\u0142y to zwierz\u0119ta pogranicza. Okupuj\u0105 one stan p\u00f3\u0142dziki mi\u0119dzy ludzkimi siedzibami, ciemnym lasem, a kwietn\u0105 \u0142\u0105k\u0105. W podobny spos\u00f3b mia\u0142y bytowa\u0107 na p\u0142aszczy\u017anie duchowej, gdzie bez trudu przekracza\u0142y Zas\u0142on\u0119 mi\u0119dzy \u015bwiatami \u017cywych, umar\u0142ych i bog\u00f3w. Wynika to m.in. z koncepcji zwanej bugoni\u0105<\/strong>: pszczo\u0142y mia\u0142y powstawa\u0107 spontanicznie ze zw\u0142ok du\u017cych zwierz\u0105t (najcz\u0119\u015bciej byd\u0142a). Wyl\u0119ga\u0142y si\u0119 do\u015b\u0107 proporcjonalnie do stopnia rozk\u0142adu, co sprawia\u0142o wra\u017cenie, \u017ce przybywa ich wraz ze stopniowym odchodzeniem zwierza na drug\u0105 stron\u0119. Zaobserwowali to ju\u017c staro\u017cytni Egipcjanie, zawt\u00f3rowali im Grecy, a przyj\u0119li r\u00f3wnie\u017c Germanie. Czy by\u0142o w tym ziarno prawdy? Przychylam si\u0119 do tego stwierdzenia, poniewa\u017c dzisiaj zapominamy, \u017ce istniej\u0105 inne pszczo\u0142y ni\u017c miodne. Wiele z nich \u017cywi si\u0119 padlin\u0105 i ch\u0119tnie zak\u0142ada gniazda w wilgotnych, pe\u0142nych jedzenia, dobrze os\u0142oni\u0119tych jamach\u2026 takich jak trzewia czy czaszka pad\u0142ego zwierz\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n

Notowane s\u0105 nawet przypadki gniazdowania w ludzkich zw\u0142okach, co mog\u0142o znale\u017a\u0107 odbicie w p\u00f3\u017aniejszych wyobra\u017ceniach. Wed\u0142ug German\u00f3w Zachodnich, pszczo\u0142y przenosi\u0142y mi\u0119dzy \u015bwiatami dusze ludzkie. Wychodzi\u0142y z ust umieraj\u0105cym i odlatywa\u0142y razem z ich \u015bwiadomo\u015bci\u0105, nios\u0105c j\u0105 do odleg\u0142ego Halju (za\u015bwiat\u00f3w). Od wielkiego dzwonu mia\u0142a miejsce sytuacja wr\u0119cz przeciwna, kiedy to pszcz\u00f3\u0142ka przylatywa\u0142a, aby cudownie wybudzi\u0107 cz\u0142owieka ze stanu \u015bmierci klinicznej lub \u015bpi\u0105czki. Czuwanie nad zw\u0142okami zmar\u0142ego, warstwy ludowe t\u0142umaczy\u0142y niegdy\u015b tym, \u017ce oczekuj\u0105 na jego potencjalny powr\u00f3t \u2013 gdyby pochowali jego cia\u0142o natychmiast po \u015bmierci, pszczo\u0142a nie mog\u0142aby do niego dolecie\u0107. Zar\u00f3wno ch\u0142opska poetyka niemiecka, jak i twory na wp\u00f3\u0142 poga\u0144skich skald\u00f3w Skandynawii, wyobra\u017ca\u0142y sobie niebiosa jako wielki ul. Pszczo\u0142y mia\u0142y ci\u0105gle przylatywa\u0107 tam ze zmar\u0142ymi, a nast\u0119pnie wylatywa\u0107, nios\u0105c nowopowsta\u0142e dusze noworodkom. Podczas w\u0119dr\u00f3wki zatrzymywa\u0142y si\u0119 na r\u00f3\u017cnych ga\u0142\u0119ziach Drzewa \u015awiat\u00f3w, sk\u0105d spija\u0107 mia\u0142y ros\u0119\u2026 a przynajmniej tak spraw\u0119 stawia p\u00f3\u017anoskandynawska Edda Prozaiczna. Dla Anglosas\u00f3w i germa\u0144skich Szkot\u00f3w by\u0142 to pogl\u0105d wystarczaj\u0105co d\u0142ugotrwa\u0142y, by jeszcze w XIX w. sporadycznie umieszcza\u0107 pszczo\u0142\u0119 b\u0105d\u017a ul jako motyw wyryty na nagrobku; starczy doda\u0107, \u017ce niewiele innych kojarzonych funeralnie zwierz\u0105t doznawa\u0142o tego zaszczytu. Nieliczne przyk\u0142ady tej konotacji widzimy r\u00f3wnie\u017c u Niemc\u00f3w i Du\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Mieszka\u0144cy dawnych Niderland\u00f3w utrzymywali, \u017ce podczas ceremonii nadania imienia (wcale niekoniecznie to\u017csamej z chrztem!) nale\u017cy nakarmi\u0107 niemowl\u0119 miodem, aby pszczo\u0142a nie chcia\u0142a ulecie\u0107 z jego dusz\u0105. Wed\u0142ug wczesno\u015bredniowiecznego prawa tamtejszych Fryz\u00f3w, rodzicom by\u0142o wolno dokona\u0107 dzieciob\u00f3jstwa tak d\u0142ugo, dop\u00f3ki dziecko nie zazna\u0142o mleka b\u0105d\u017a miodu.\u00a0Drugi ze sk\u0142adnik\u00f3w wskazuje na naprawd\u0119 p\u00f3\u017ane odbywanie tego rytua\u0142u przej\u015bcia. Poniewa\u017c miodu nie wolno podawa\u0107 dzieciom do 1 roku \u017cycia (grozi to \u015bmierci\u0105), oznacza\u0142o to, \u017ce przez pierwsze 12 miesi\u0119cy od narodzin, status nowego cz\u0142onka rodziny bywa\u0142 niepewny. Co ciekawe, analogie dla zjawisk opisanych w tym akapicie si\u0119gaj\u0105 a\u017c po staro\u017cytne Indie, co wynika ze wsp\u00f3lnego rodowodu naszych indoeuropejskich kultur.\u00a0Tam szkodliwo\u015b\u0107 miodu uda\u0142o si\u0119 omin\u0105\u0107, smaruj\u0105c tylko symbolicznie usta noworodka, kt\u00f3ry ostatecznie nic nie po\u0142yka\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Dusze dzieci zmar\u0142ych bez nadanego imienia, r\u00f3wnie\u017c odlatywa\u0142y w poszukiwaniu za\u015bwiat\u00f3w jako pszczo\u0142y. Nie zna\u0142y jednak drogi do niebios, wi\u0119c b\u0142\u0105ka\u0142y si\u0119, dop\u00f3ki nie napotka\u0142y na nocnym niebie Dzikiego Gonu. By\u0142a to widmowa procesja, przypominaj\u0105ca przemieszczaj\u0105cy si\u0119 dw\u00f3r (najcz\u0119\u015bciej w trakcie polowania lub wyprawy wojennej). Wedle najpopularniejszej dzisiaj germa\u0144skiej interpretacji, b\u00f3g Wodan prowadzi\u0142 m\u0119ski poch\u00f3d, a jego \u017cona Frija damski. To w\u0142a\u015bnie ona litowa\u0142a si\u0119 w folklorze nad zagubionymi duszyczkami i przygarnia\u0142a je do swojej \u015bwity. Niezno\u015bne bzyczenie pszcz\u00f3\u0142 mia\u0142o zwiastowa\u0107 nadej\u015bcie \u017ce\u0144skiego Gonu, podobnie jak m\u0119ski zapowiada\u0142 analogiczny ch\u00f3r \u015bwierszczy. Wed\u0142ug mieszka\u0144c\u00f3w Alzacji, Frija u kresu podr\u00f3\u017cy prowadzi\u0142a dusze dzieci do swojej studni. Karmi\u0142a dzieci mlekiem i miodem, dzi\u0119ki czemu te osi\u0105ga\u0142y upragniony spok\u00f3j po swojej przedwczesnej \u015bmierci. \u015aw. Miko\u0142aj, kt\u00f3ry w krajach Beneluksu nabra\u0142 wiele cech Wodana, mia\u0142 karmi\u0107 miodem dzieci zgubione lub zostawione samopas o tej porze roku. Dzia\u0142a\u0142o to te\u017c w drug\u0105 stron\u0119: aby zyska\u0107 przychylno\u015b\u0107 swojego patrona, \u017ceglarze w tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata ofiarowali mu mi\u00f3d lub wyroby miodowe. \u015awi\u0119ty odbiera\u0142 je jako konna zjawa, poruszaj\u0105ca si\u0119 mi\u0119dzy domami, sun\u0105c po nocnym niebie w towarzystwie swoich nieludzkich dru\u017cynnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Do \u015bwity Friji do\u0142\u0105cza\u0142y tak\u017ce czarownice. Kobiety te zapada\u0142y w trans, cz\u0119sto we w\u0142asnych \u0142\u00f3\u017ckach, po czym ich dusze opuszcza\u0142y cia\u0142a pod postaci\u0105 pszcz\u00f3\u0142. Pozwala\u0142o to nie tylko szybko pokona\u0107 dystans mi\u0119dzy ch\u0142opsk\u0105 chat\u0105 a Gonem, ale r\u00f3wnie\u017c szpiegowa\u0107 na s\u0105siadach, op\u0119tywa\u0107 ludzi i zwierz\u0119ta, oraz przekracza\u0107 granice mi\u0119dzy \u015bwiatami. Na obszarze dawnej Saksonii, czarownice wyobra\u017cano z \u017cywymi ulami pszcz\u00f3\u0142 na g\u0142owach, podobnymi jakoby do cudacznych kapeluszy. Czu\u0107 tutaj nut\u0119 elektryzuj\u0105cej ci\u0105g\u0142o\u015bci mi\u0119dzy epokami, bowiem jeszcze w najg\u0142\u0119bszej staro\u017cytno\u015bci (okresie wp\u0142yw\u00f3w rzymskich) znajdowano na tym obszarze artystyczne przedstawienia bogi\u0144 z ulami na g\u0142owach lub na czubku laski. Istnieje pewne prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce czarownice z tego obszaru faktycznie nosi\u0142y nakrycia g\u0142owy przypominaj\u0105ce ul, a nawet wykonane z pszczelego wosku, aby upodobni\u0107 si\u0119 do swoich nadludzkich prekursorek. R\u00f3wnie wiarygodne jest jednak twierdzenie, \u017ce to s\u0105siedzi dodali im w swoich wyobra\u017ceniach tego w\u0142a\u015bnie atrybutu, mieszaj\u0105c mgliste wspomnienie o dawnych \u015bwi\u0119to\u015bciach z \u00f3wczesnym l\u0119kliwym szacunkiem wobec czarownic.<\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce dlatego w\u0142a\u015bnie, najlepszym sposobem by zmusi\u0107 owady do rojenia si\u0119 lub dopom\u00f3c im w migracji mi\u0119dzy barciami, by\u0142o wypowiedzenie odpowiedniego zakl\u0119cia przez usta wprawnego u\u017cytkownika magii? Magia oraz pszczo\u0142y zarazem, przynale\u017ca\u0142y w czasach najdawniejszych do jednakowej domeny, kojarzone z b\u00f3stwami tego samego rz\u0119du. Kontrargument pada\u0142 jednak w wierzeniach Niemc\u00f3w, wed\u0142ug kt\u00f3rych ka\u017cdy cz\u0142owiek mia\u0142 w sobie potencja\u0142, aby podczas g\u0142\u0119bokiego snu opu\u015bci\u0107 cia\u0142o pod postaci\u0105 widmowej pszczo\u0142y i odwiedza\u0107 obce \u015bwiaty. Podobnie\u017c ka\u017cdy odpowiednio zapalony pszczelarz m\u00f3g\u0142 nauczy\u0107 si\u0119 stosownych inkantacji oraz praktyk, co czyni\u0142o go tzw. Bienevaterem<\/strong> [dos\u0142. Pszczelim Ojcem] oraz symbolicznym kr\u00f3lem roju.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Pszczo\u0142a na niemieckim nagrobku, 1845 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Czytelnicy dostrzegaj\u0105 tutaj zapewne du\u017c\u0105 dwuznaczno\u015b\u0107 odno\u015bnie roli pszcz\u00f3\u0142. Nie inaczej czynili ludzie dawni, kt\u00f3ry pojawienie si\u0119 dzikich pszcz\u00f3\u0142 interpretowali dwojako. By\u0142y drastycznie z\u0142ym znakiem w obr\u0119bie ludzkiej ekumeny: ich gniazdowanie w obr\u0119bie gospodarstwa oznacza\u0142o katastrof\u0119, \u015bmier\u0107 domownik\u00f3w lub po\u017car maj\u0105tku. Tymczasem rojenie si\u0119 na zw\u0142okach wisielca (!) mia\u0142o by\u0107 znakiem aprobaty si\u0142 wy\u017cszych dla wszystkich, kt\u00f3rzy przy\u0142o\u017cyli r\u0119k\u0119 do jego \u015bmierci. Pozytywnie odczytywano te\u017c znalezienie ula na nagrobku lub przy rozstaju dr\u00f3g. Wydaje si\u0119, \u017ce stosowne dla nich miejsce upatrywano przede wszystkim w przestrzeniach granicznych, gdzie ramy naszej rzeczywisto\u015bci stawa\u0142y si\u0119 cie\u0144sze. Nic w tym dziwnego, bo je\u015bli g\u0142\u0119biej si\u0119 nad tym zastanowi\u0107, pszczo\u0142y faktycznie s\u0105 zwierz\u0119tami na po\u0142y fantastycznymi. Ich rozbudowane \u017cycie spo\u0142eczne, bajkowe ubarwienie, czy zaci\u0119cie artystyczne (ta\u0144cz\u0105 i \u015bpiewaj\u0105!) kaza\u0142y dawnym ludziom sytuowa\u0107 je jednak bli\u017cej chochlik\u00f3w czy krasnoludk\u00f3w, ni\u017c zwyczajnych owad\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Merowingowie, kr\u00f3lewski r\u00f3d plemienia Frank\u00f3w, przyj\u0105\u0142 pszczo\u0142\u0119 jako sw\u00f3j symbol najprawdopodobniej przez zwi\u0105zek z kultem Wodana; nieprzypadkowo stosowali j\u0105 jedynie w kontekstach grobowym i wojennym, kt\u00f3rym patronowa\u0142 ten b\u00f3g. Mo\u017cemy jedynie przypuszcza\u0107, czy tradycje takie jak nacieranie uli wonno\u015bciami oraz palenie im kadzide\u0142 (nie odymianie!) podczas przesilenia zimowego, mia\u0142y z tym r\u00f3wnie\u017c jaki\u015b zwi\u0105zek? Czyniono tak na po\u0142udniu strefy osiedlenia germa\u0144skiego, na terytorium po\u0142udniowych Niemiec i Austrii. W tym samym czasie mieszka\u0144cy Skandynawii wyruszali na poszukiwanie dzikich gniazd; zabrany wtedy mi\u00f3d mia\u0142 mie\u0107 szczeg\u00f3lnie lecznicze w\u0142a\u015bciwo\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Pszczo\u0142y przyr\u00f3wnywano te\u017c do walkirii ze \u015bwity Wodana. By\u0142y to \u015bmierciono\u015bne boginki, kt\u00f3re \u201ewybiera\u0142y poleg\u0142ych\u201d \u2013 tj. lata\u0142y nad polem bitwy i zbiera\u0142y dusze os\u00f3b, kt\u00f3re wyda\u0142y im si\u0119 godne. Wbrew nieco naiwnym teoriom angloj\u0119zycznych rodzimowierc\u00f3w, nie oznacza\u0142o to wcale, \u017ce wyobra\u017cano walkirie jako pszczo\u0142y lub uznawano te owady za ich wcielenie. Prawdopodobnie Germanie dostrzegali ich zbli\u017con\u0105 rol\u0119, psychopomp\u00f3w przeprowadzaj\u0105cych dusze w za\u015bwiaty, co nak\u0142oni\u0142o do poetyckiego skojarzenia.<\/p>\n\n\n\n

Wysoce ceniono te\u017c mi\u00f3d. Zwyczajny jako wspomniane wy\u017cej lekarstwo i \u015brodek ceremonialny, a do szerszego wykorzystania tak\u017ce pitny. Opisanie jego znacz\u0105cej roli w mitologii germa\u0144skiej wymaga\u0142oby osobnego artyku\u0142u, pozwol\u0119 sobie jednak stre\u015bci\u0107 najwa\u017cniejsze fakty. Mi\u00f3d pitny by\u0142 modelow\u0105 ofiar\u0105 p\u0142ynn\u0105. Mieli si\u0119 nim raczy\u0107 bogowie, co obok jab\u0142ek bogini Iduny podtrzymywa\u0142o ich nie\u015bmiertelno\u015b\u0107. Zaczarowany mi\u00f3d dawa\u0142 r\u00f3\u017cnym istotom dar m\u0105dro\u015bci, inspiracji poetyckiej i jasnowidzenia, przez co nietrudno zgadn\u0105\u0107, \u017ce jego g\u0142\u00f3wnym patronem by\u0142 Wodan. Warto jednak mie\u0107 na uwadze, \u017ce najstarszym trunkiem rytualnym by\u0142o co\u015b innego. Analiza archeologiczna (z niewielkim wsparciem historycznym) pozwala stwierdzi\u0107, \u017ce stosowano w praktyce co\u015b pomi\u0119dzy miodem pitnym a piwem, zaprawione zio\u0142ami. Dwoma podstawowymi sk\u0142adnikami by\u0142y oczywi\u015bcie mi\u00f3d oraz j\u0119czmie\u0144. <\/p>\n\n\n\n

Ciekawe echo tego faktu mo\u017cemy odczyta\u0107 w przekazie skandynawskim, gdzie m\u00f3wi si\u0119, \u017ce b\u00f3g rolnictwa Ing<\/strong> [skand. Frey] ma u swojego boku dwoje przybocznych. Pierwszym jest Beo<\/strong> [skand. Byggvir] kt\u00f3rego imi\u0119 oznacza j\u0119czmie\u0144. Jego ma\u0142\u017conka to Bia<\/strong> [skand. Beyla], a jej imi\u0119 mo\u017ce oznacza\u0107 \u201epszcz\u00f3\u0142k\u0119\u201d co by\u0142oby sugestywnym wspomnieniem tej pary sk\u0142adnik\u00f3w w formie \u015bwi\u0119tych personifikacji. To kusz\u0105ca propozycja, jednak odradza\u0142bym poganom traktowanie tego jako prawdy objawionej. Islandzka Beyla czczona jest przez zachodnich neopogan jako bogini miodu i pszcz\u00f3\u0142 w pe\u0142nym majestacie\u2026 kompletnie ignoruj\u0105c fakt, \u017ce jej imi\u0119 mog\u0142o r\u00f3wnie dobrze oznacza\u0107 \u201ekrow\u0119\u201d lub \u201eobornik\u201d (sic!) i nie istnieje naukowa metoda rozstrzygni\u0119cia tej zagadki. Wszelkie kroki w kierunku restytucji jej kultu, wymaga\u0142yby przyzwania jej i weryfikacji spraw z rzeczywistym bytem. Eksperyment mo\u017ce pokaza\u0107, \u017ce by\u0142a bogini\u0105 wszystkich tych rzeczy \u2013 podobnie jak Beo spe\u0142nia\u0142by wi\u0119cej ni\u017c jedn\u0105 funkcj\u0119 \u2013 ale mo\u017ce te\u017c pokaza\u0107, \u017ce od pocz\u0105tku by\u0142a jedynie uczon\u0105 aluzj\u0105 autora i nigdy nie istnia\u0142a jako prawdziwe b\u00f3stwo. \u00d3wczesne narracje, ze swoim wieloznacznym j\u0119zykiem i niedookre\u015blonymi postaciami, zastawiaj\u0105 mn\u00f3stwo pu\u0142apek, przed kt\u00f3rymi musimy mie\u0107 si\u0119 na baczno\u015bci. Bez ma\u0142a niczym pszczo\u0142y, w\u0119druj\u0105ce mi\u0119dzy ga\u0142\u0119ziami Drzewa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Rze\u017aba w krypcie \u015bw. Ludgera, pod bazylik\u0105 jego imienia. \u015awi\u0119ty Aposto\u0142 Fryz\u00f3w i Sas\u00f3w, bywa przedstawiany w towarzystwie dw\u00f3ch ptak\u00f3w i kojarzony z pszczo\u0142ami, mimo \u017ce nie wyst\u0119puj\u0105 one w jego legendzie. Essen-Werden, Westfalia, IX w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Apis Slavica<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pszczo\u0142y odcisn\u0119\u0142y swoje pi\u0119tno r\u00f3wnie\u017c na kosmologii s\u0142owia\u0144skiej. Ich pierwszy r\u00f3j mia\u0142 si\u0119 znajdowa\u0107 po\u015brodku pnia przedwiecznego Drzewa \u015awiat\u00f3w, co te\u017c dawa\u0142o jego mieszka\u0144com strategiczn\u0105 pozycj\u0119 po\u015brednik\u00f3w mi\u0119dzy \u015bwiatami umar\u0142ych, ludzi i bog\u00f3w (czyli na planie drzewa dolnym, \u015brednim oraz g\u00f3rnym). Nale\u017ca\u0142 do Welesa, boga \u015bmierci, magii oraz dostatku; postaci mocno zbli\u017conej do germa\u0144skiego Wodana. \u00d3w mia\u0142 otrzyma\u0107 go w prezencie lub odziedziczy\u0107 po swoim ojcu, postaci bli\u017cej nieznanej w ocala\u0142ych przekazach. Weles, niepozbawiony gospodarskiego zaci\u0119cia, lawinowo pomno\u017cy\u0142 uzyskany maj\u0105tek. Uda\u0142 si\u0119 wi\u0119c w w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po lasach, gdzie ochoczo zak\u0142ada\u0142 ule, przypuszczalnie na drzewach i w zwierz\u0119cych truch\u0142ach. Ludzie natomiast podpatrzyli u niego t\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 i r\u00f3wnie\u017c postawili pszczo\u0142om pierwsze barcie, przez co uwa\u017cano go za swego rodzaju \u201enauczyciela pszczelarstwa\u201d. Po chrystianizacji historie te powtarzano dalej, zmieniaj\u0105c tylko imi\u0119 starego boga na \u015bw. Miko\u0142aja<\/strong> (jak wspomnia\u0142em w sekcji wy\u017cej, tak samo przemianowano Wodana na osi Anglia-Niderlandy-Dania). To w jego imieniu, ule ostukiwano i \u015bpiewano im podczas przesilenia zimowego.<\/p>\n\n\n\n

Pszczo\u0142y nale\u017ca\u0142y zatem do welesowej domeny \u015bmierci i jako takie, przekazywa\u0142y wiadomo\u015bci od Dziad\u00f3w. Zmar\u0142ym powszechnie ofiarowano mi\u00f3d, za\u015b nadej\u015bcie owada podczas obrz\u0119d\u00f3w na ich cze\u015b\u0107, poczytywano za ostatnie odwiedziny. Niemniej we wszystkich innych okoliczno\u015bciach (i poza pasiek\u0105), by\u0142y one owadami z\u0142owr\u00f3\u017cebnymi, nios\u0105cymi w rodzinie \u015bmier\u0107 lub po\u017car gospodarstwa. Nawet ujrzenie pszczo\u0142y we \u015bnie, nios\u0142o za sob\u0105 to fatum!<\/p>\n\n\n\n

Tak jak ich boski patron, mog\u0142y one sprawowa\u0107 piecz\u0119 nad ludzkimi przysi\u0119gami: przyrzeczenie z\u0142o\u017cone \u201ena pszczo\u0142y\u201d mia\u0142o wielk\u0105 moc, a obdarowanie kogo\u015b pszczo\u0142ami oznacza\u0142o stworzenie relacji \u201epszczelej przyja\u017ani\u201d uwa\u017canej za niemal rodzinn\u0105. Podobnie\u017c z magi\u0105. Utar\u0142 si\u0119 w staropolszczy\u017anie zwi\u0105zek frazeologiczny \u201epasieczniki-czarowniki\u201d co sugeruje, \u017ce zaw\u00f3d ten kojarzono ze szczeg\u00f3lnymi sk\u0142onno\u015bciami do magii. Podobnie jak w przypadku kowali lub m\u0142ynarzy, by\u0142a to magia chtoniczna, czyli kojarzona ze \u015bwiatem podziemnym i po chrystianizacji \u2013 z si\u0142ami diabelskimi. Rzecz jasna przedstawicieli wysokowykwalifikowanych zawod\u00f3w wie\u015b polska zawsze kojarzy\u0142a z czarami, najr\u00f3\u017cniejszego pochodzenia, jednak tutaj kierunek podziemny b\u0119dzie najwyra\u017aniejszy. Przy analizie materia\u0142u folklorystycznego nale\u017cy zawsze pami\u0119ta\u0107, \u017ce nic nie trafia tam przypadkowo.<\/p>\n\n\n\n

Podstaw\u0105 pracy pasiecznika-czarownika by\u0142o zadawanie si\u0119 z \u201ebartnym\u201d duchem opieku\u0144czym jego uli [w epoce u\u017cywano cz\u0119\u015bciej okre\u015blenia \u201epasiecznik\u201d, ale ja zdecydowa\u0142em si\u0119 je przemilcze\u0107, poniewa\u017c brzmi identycznie jak wykorzystany ju\u017c wy\u017cej synonim pszczelarza]. Poniewa\u017c zna\u0142 j\u0119zyki ludzi i pszcz\u00f3\u0142, m\u00f3g\u0142 po\u015bredniczy\u0107 w ich kontaktach, prowadzi\u0107 negocjacje w ich imieniu. Sam wypowiada\u0142 si\u0119 poprzez brz\u0119czenie roju, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciciel musia\u0142 skrz\u0119tnie nas\u0142uchiwa\u0107, mimo \u017ce w opinii postronnych sprowadza\u0142o to ob\u0142\u0119d. W odpowiedzi sk\u0142ada\u0142 bartnemu rozmaite ofiary. Najpowszechniej pi\u0142 on krew, dlatego te\u017c pszczelarz smarowa\u0142 ul krwi\u0105 pierworodnych ciel\u0105t, ulewa\u0142 mu wykradzionego wina mszalnego (krwi prawdziwej), a w sytuacji kryzysowej przelewa\u0142 w\u0142asn\u0105. Sk\u0142ada\u0142 te\u017c przed ulem mikstur\u0119 z wody, miodu i m\u0105ki; pi\u00f3ro i pr\u00f3chno; zakopywa\u0142 pra\u017cone \u017cywcem jaszczurki b\u0105d\u017a w\u0119\u017ce; ofiarowa\u0142 \u201ewysuszon\u0105 krta\u0144 wilka\u201d, gwo\u017adzie lub kawa\u0142ki drewna z szubienicy. Partnerk\u0105 ducha pasieki mog\u0142a by\u0107 tzw. rojnica, kt\u00f3ra wizualnie przypomina\u0142a \u017cmij\u0119, a pog\u0142askana wypuszcza\u0142a z pyska r\u00f3j pszcz\u00f3\u0142. Aby pozosta\u0107 w dobrych relacjach z \u201ebartnym\u201d, bartnik powinien rzadko bywa\u0107 w ko\u015bciele, ale unika\u0107 te\u017c nieczysto\u015bci rytualnej (nie wolno mu by\u0142o np. dotyka\u0107 zw\u0142ok). Oznacza\u0142o to przynale\u017cno\u015b\u0107 do innego nieco obrz\u0105dku ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wsi, silniej nacechowanego prze\u017cytkami poga\u0144skimi. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Pszczelarz, Niko\u0142aj Bogatow, 1875 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kiedy pszczelarz umiera\u0142, bra\u0142 \u015blub lub chrzci\u0142 dziecko, nale\u017ca\u0142o niezw\u0142ocznie powiadomi\u0107 o tym jego pszczo\u0142y. Rodzina wybiera\u0142a si\u0119 z delegacj\u0105 do ka\u017cdego ula, wyg\u0142asza\u0142a kr\u00f3tk\u0105 przemow\u0119 i przyozdabia\u0142a go stosownie. Obyczaj ten znali pospo\u0142u Germanie i S\u0142owianie: od p\u00f3\u0142nocnej Francji po Ural, od zamarzni\u0119tych rubie\u017cy Skandynawii po Ba\u0142kany. Pszczo\u0142y traktowano powa\u017cnie, gdy\u017c podobnie jak my, budowa\u0142y swoje cywilizacje, zna\u0142y monarchi\u0119 i rolnictwo (zapylanie kwiat\u00f3w postrzegano jako upraw\u0119 tych ro\u015blin). Prowadzi\u0142o to do przemian nawet w j\u0119zyku, gdzie jako jedyne owady pszczo\u0142y \u201enie zdycha\u0142y, tylko umiera\u0142y\u201d. Nietrudno si\u0119 domy\u015bli\u0107, \u017ce za id\u0105cymi tak daleko wnioskami kryje si\u0119 podtekst sakralny. Nie znaj\u0105c jeszcze roli zapylaczy dla dalszego przetrwania ludzko\u015bci, dwie wspania\u0142e kultury odebra\u0142y impuls do wykucia wielowiekowej przyja\u017ani, zdolnej przetrwa\u0107 od prehistorii, przynajmniej do ko\u0144ca Zimnej Wojny.<\/p>\n\n\n\n

Zachowa\u0142o si\u0119 chocia\u017cby wspomnienie o \u201epszczelich bogach\u201d dla kt\u00f3rych pszczo\u0142y mia\u0142y samorzutnie budowa\u0107 kaplice w swoich ulach. \u00d3w dumny panteon \u2013 Myko\u0142a, Sabacjusz i Zosima \u2013 to oczywiste zniekszta\u0142cenie imion chrze\u015bcija\u0144skich \u015bwi\u0119tych. Jednocze\u015bnie w ca\u0142ej sprawie tkwi drugie dno, bo jak ju\u017c wiemy, Miko\u0142aj sta\u0142 si\u0119 dla pszczelarskich wierze\u0144 przykrywk\u0105 dla dawnego Welesa. Bardzo zatem mo\u017cliwe, \u017ce pozostali dwaj niszowi \u015bwi\u0119ci, r\u00f3wnie\u017c zachowali w sobie jaki\u015b pierwiastek przedchrze\u015bcija\u0144ski. Niestety dzisiaj nie spos\u00f3b wyci\u0105gn\u0105\u0107 z tego dalszych informacji. Starczy powiedzie\u0107, \u017ce wierzenie w \u201epszczelich bog\u00f3w\u201d skrupulatnie zast\u0105piono w czasach p\u00f3\u017aniejszych, konkurencyjnym przekonaniem: \u017ce pszczo\u0142a to owad bardzo pobo\u017cny, stworzony osobi\u015bcie przez Pana Jezusa i niezmienny od momentu wyj\u015bcia z raju. Z wdzi\u0119czno\u015bci za ten przywilej, pszczo\u0142y mia\u0142y robi\u0107 wosk (\u201ena \u015bwiece do ko\u015bcio\u0142a\u201d). Nigdy nie uda\u0142o si\u0119 jednak wypleni\u0107 dawniejszych przekona\u0144 na ich temat.<\/p>\n\n\n\n

Archaiczny pogl\u0105d powtarzany przez s\u0142owia\u0144skich pszczelarzy g\u0142osi, \u017ce pierwsze pszczo\u0142y wyl\u0119g\u0142y si\u0119 z rany na czole pewnego cz\u0142owieka, by\u0107 mo\u017ce \u015bwi\u0119tego, jaki \u017cy\u0142 u zarania \u015bwiata. Kobieta o \u015bwicie zada\u0142a mu cios, za\u015b z czaszki po nieokre\u015blonym czasie wylecia\u0142y pierwsze pszczo\u0142y. Bajka ludowa zachowa\u0142a jeszcze do niedawna skojarzenie, wedle kt\u00f3rego powsta\u0142e w ten spos\u00f3b owady mia\u0142y szczeg\u00f3lnie \u201elubi\u0107 krew\u201d \u2013 co t\u0142umaczy\u0142oby sk\u0105din\u0105d praktyki wi\u0105zane z duchami bartnymi. Mimo to uwa\u017cam, \u017ce w pierwszej kolejno\u015bci nale\u017cy oczywi\u015bcie kojarzy\u0107 ten motyw z bugoni\u0105, dopiero p\u00f3\u017aniej dostrzegaj\u0105c w tej niekompletnej narracji odniesienie do zapomnianego mitu. <\/p>\n\n\n\n

Nie oznacza to bynajmniej, \u017ce traktuj\u0119 j\u0105 nie\u017cyczliwie, bo sama fabu\u0142a wydaje si\u0119 przynajmniej ekscytuj\u0105ca. Najwyra\u017aniej w perspektywie mitologicznej S\u0142owian istnia\u0142a opowie\u015b\u0107, gdzie na pocz\u0105tku \u015bwiata \u201epani pana zabi\u0142a\u201d ciosem w g\u0142ow\u0119, za\u015b ofiara ta przynios\u0142a \u015bwiatu dobrobyt w postaci pszcz\u00f3\u0142. Owa nadzwyczajna geneza sprawia\u0142a, \u017ce jako jedne z niewielu zwierz\u0105t posiada\u0142y dusz\u0119. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce wbrew nazbyt entuzjastycznym pogl\u0105dom wsp\u00f3\u0142czesnych rodzimowierc\u00f3w, s\u0142owia\u0144ski \u015bwiatopogl\u0105d uznawa\u0142 dusz\u0119  (rozumian\u0105 jako trwa\u0142a forma wy\u017cszej \u015bwiadomo\u015bci, umo\u017cliwiaj\u0105ca \u017cycie po\u015bmiertne) za co\u015b rzadkiego w przyrodzie. Mog\u0142y na ni\u0105 liczy\u0107 tylko wybrane zwierz\u0119ta, a nawet nie wszyscy spo\u015br\u00f3d ludzi. Dlatego po\u015br\u00f3d S\u0142owian uznawano zabicie pszczo\u0142y za zbrodni\u0119 r\u00f3wn\u0105 zamordowaniu innej osoby. Jak pisze wybitny etnograf Oskar Kolberg:<\/p>\n\n\n\n

\u201eKto u\u015bmierca pcza\u0142adziora (czyli cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zabi\u0142 pszczo\u0142\u0119), ten nie tylko nie grzeszy, ale jeszcze otrzymuje nagrod\u0119 w przysz\u0142ym \u017cyciu, a zabity zostaje skazany na m\u0119ki w piekle.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zabicie pszczo\u0142y przynosi\u0142o te\u017c kar\u0119 prawn\u0105, wyk\u0142adan\u0105 wed\u0142ug archaicznego prawa pszczelarzy. Na niekt\u00f3rych ziemiach nawet w XIX w., pope\u0142nienie tego czynu przynosi\u0142o nast\u0119puj\u0105c\u0105 kar\u0119:<\/p>\n\n\n\n

\u201eTakowemu kat ma p\u0119p wy\u017cn\u0105\u0107 y z niego kiszki wytoczy\u0107, y tak s nim czeka\u0107, a\u017c zdechnie, a potem zdech\u0142ego obiesi\u0107.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Oznacza to, obrazowo, rozprucie brzucha przest\u0119pcy przez p\u0119pek, nawini\u0119cie jego jelit na pie\u0144, a nast\u0119pnie p\u0119dzenie go dooko\u0142a a\u017c umrze. Zw\u0142oki potem dodatkowo wieszano, zabijaj\u0105c go jakby ponownie. Naruszenie nietykalno\u015bci pszcz\u00f3\u0142 grozi\u0142o zatem wykluczeniem ze wsp\u00f3lnoty ludzi. Nie bez przyczyny prawo bartnicze, wedle kt\u00f3rego funkcjonowa\u0142a ta specyficzna spo\u0142eczno\u015b\u0107 os\u00f3b paraj\u0105cych si\u0119 magi\u0105, uznawano powszechnie za \u015bwi\u0119te i bior\u0105ce precedens nad innymi \u017ar\u00f3d\u0142ami prawa. Nawet w nazwie zawierano d\u0142ugi zwrot honorowy wobec regu\u0142 pszczelarskich, nazywaj\u0105c je np. \u201eWieczne Ksi\u0119gi Prawa \u015awi\u0119tego\u201d i dopiero dopisuj\u0105c tytu\u0142. Nic dziwnego, \u017ce w przekonaniu szlachty polskiej czas\u00f3w baroku, Piast Ko\u0142odziej by\u0142 z zawodu pszczelarzem. Podobnie jak Germanie, uznawali\u015bmy czarownik\u00f3w za presti\u017cow\u0105 grup\u0119 spo\u0142eczn\u0105, wr\u0119cz jedn\u0105 z nielicznych, kt\u00f3re mogliby\u015bmy jako spo\u0142ecze\u0144stwo zaakceptowa\u0107 na swoim tronie. Facecja sarmacka g\u0142osi, \u017ce kr\u00f3la Micha\u0142a Korybuta Wi\u015bniowieckiego nama\u015bci\u0107 mia\u0142 na przyw\u00f3dc\u0119 kraju r\u00f3j pszcz\u00f3\u0142, kt\u00f3ry zst\u0105pi\u0142 na niego z niebios i \u201ewskaza\u0142 jako nast\u0119pc\u0119 Piasta\u201d. Jako historyk mog\u0119 zapewni\u0107, \u017ce taka sytuacja raczej nie mia\u0142a miejsca podczas elekcji z 1669 r., niemniej m\u00f3wi nam bardzo wiele o postrzeganiu pszcz\u00f3\u0142 jako zwierz\u0119cia kr\u00f3lewskiego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Pasieka, Izaak Levitan, 1880 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tekst o pszczo\u0142ach<\/strong><\/p>\n\n\n\n

D\u0142ugotrwa\u0142a sympatia, ale i dojmuj\u0105cy l\u0119k, jakim dawni Europejczycy darzyli pszczo\u0142y, mog\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 dzisiaj przynajmniej dziwne. Przychylam si\u0119 do tego punktu widzenia i przy okazji podsumowania pragn\u0119 przestrzec Czytelnik\u00f3w: nie wszystko, co nakazuje tradycja, jest szlachetne, ani tym bardziej warte zachowania. Z drugiej strony nie wolno jej lekcewa\u017cy\u0107 z przyczyn ca\u0142kiem pragmatycznych. Wszak\u017ce jest ona niewyczerpanym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy i inspiracji, wci\u0105\u017c zbyt p\u0142ytko uj\u0119tym w popularnych opracowaniach. Prawdziw\u0105 trudno\u015b\u0107 sprawia tutaj osobisty os\u0105d, co spo\u015br\u00f3d opisanych pogl\u0105d\u00f3w na pszczo\u0142y nale\u017cy rozpatrywa\u0107 w kategorii przes\u0105du, a co uzna\u0107 za bezcenny relikt przodk\u00f3w. Postarajmy si\u0119 teraz oddzieli\u0107 ziarno od plew, podsumowuj\u0105c istotne fakty ustalone w toku powy\u017cszego wywodu.<\/p>\n\n\n\n

Tradycje German\u00f3w i S\u0142owian \u0142\u0105czy\u0142 osobliwie pozytywny stosunek do pszcz\u00f3\u0142. By\u0142y postrzegane jako zwierz\u0119ta \u015bwi\u0119te w aspekcie chtonicznym, wi\u0105zane ze sfer\u0105 liminaln\u0105<\/strong>, magii i \u015bmierci. Pozostawa\u0142y zwierz\u0119tami pod opiek\u0105 stosownych temu bog\u00f3w, Welesa b\u0105d\u017a Wodana z ma\u0142\u017conk\u0105. Oba ludy ich wyznawc\u00f3w twierdzi\u0142y, \u017ce duchowy ul b\u0119d\u0105cy praojczyzn\u0105 pszcz\u00f3\u0142, znajduje si\u0119 w przestrzeni mi\u0119dzy wymiarami \u2013 wewn\u0105trz pnia Drzewa \u015awiat\u00f3w. Pszczo\u0142y stanowi\u0105 wszechstronne narz\u0119dzie \u015awi\u0119to\u015bci, stosowane wobec ludzi. Bywaj\u0105 pos\u0142a\u0144cami z wiadomo\u015bci\u0105 z Za\u015bwiat\u00f3w, b\u0105d\u017a tragarzami naszych dusz, ale ujrzenie ich wewn\u0105trz ludzkiej przestrzeni \u017cyciowej, mo\u017ce przynosi\u0107 wielkie nieszcz\u0119\u015bcie. Pszczo\u0142y wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 wra\u017cliwe na magi\u0119, st\u0105d wi\u0105zano je z czarostwem. Kto potrafi si\u0119 nimi zajmowa\u0107, ma w sobie co\u015b ze szlachcica, co niechybnie znajduje swoje odbicie (b\u0105d\u017a \u017ar\u00f3d\u0142o!) w kr\u00f3lewskim charakterze Pszczelich Bog\u00f3w. Wodan namaszcza kr\u00f3l\u00f3w na ziemi, Weles za\u015b kr\u00f3luje podziemiom.<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0119dzy bajki nale\u017cy w\u0142o\u017cy\u0107 rozpowszechniany w Internecie \u201emit s\u0142owia\u0144ski\u201d o tym, jak to Perun stworzy\u0142 pszczo\u0142\u0119, \u017ceby ta pomog\u0142a mu przy tworzeniu \u015bwiata. Nie mamy na ten temat absolutnie \u017cadnej przes\u0142anki, a dobroduszna opowie\u015b\u0107 powsta\u0142a jako karko\u0142omne zniekszta\u0142cenie dziewi\u0119tnastowiecznej klechdy o Bogu Abrahama. Podobnie\u017c uznanie pszczo\u0142y za \u201es\u0142owia\u0144skiego owada s\u0142o\u0144ca\u201d to pot\u0119\u017cna nadinterpretacja, wynikaj\u0105ca z tego, \u017ce faktycznie w wielu kulturach jest tak kojarzona. W naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata, niespecjalnie, ale je\u015bli kt\u00f3ry\u015b z Czytelnik\u00f3w podziela ten pogl\u0105d, to nie mo\u017cna go nazwa\u0107 b\u0142\u0119dnym. Akcentuje si\u0119 w obu przywo\u0142ywanych kulturach niepokoj\u0105cy zwi\u0105zek z ogniem, pojawiaj\u0105cym si\u0119 znienacka na drewnianej zabudowie, co z dzisiejszej perspektywy mo\u017ce nie\u015b\u0107 jak\u0105\u015b nut\u0119 solarn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Summa summarum, <\/em>mimo przepuszczenia przez sito krytyki, wci\u0105\u017c pozostaje nam do dyspozycji naprawd\u0119 du\u017co materia\u0142u. Pszczo\u0142y s\u0105 jednymi z najlepiej opisanych zwierz\u0105t na gruncie religijnym. Same punkty wsp\u00f3lne wystarczaj\u0105, aby wyrobi\u0107 sobie sp\u00f3jn\u0105, germano-s\u0142owia\u0144sk\u0105<\/strong> opini\u0119 na ich temat! Przyjmuj\u0105c wedle uznania atrakcyjne punkty z wybranej tradycji, mo\u017cemy skutecznie reanimowa\u0107 relacj\u0119 naszych przodk\u00f3w z pszczo\u0142ami. Nie powstrzyma nas przed tym niedob\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3rych mamy pod dostatkiem, ani ich niejednoznaczno\u015b\u0107, stanowi\u0105ca raczej interesuj\u0105cy niuans ni\u017c \u015bmierteln\u0105 pu\u0142apk\u0119. Istniej\u0105 argumenty zar\u00f3wno dla trzymania pszcz\u00f3\u0142 na dystans, jak i uwa\u017cania ich za bliskich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w\u2026 niezale\u017cnie po kt\u00f3rej stronie Odry lub Ba\u0142tyku akurat mieszkamy. Co wi\u0119cej, by\u0107 mo\u017ce u\u015bwiadomienie sobie, jak podobni bywamy duchowo do naszych europejskich s\u0105siad\u00f3w, pomo\u017ce ociepli\u0107 stosunki mi\u0119dzy nami samymi? D\u0142uga koegzystencja wydaje si\u0119 niewystarczaj\u0105ce dla ustanowienia dobrego s\u0105siedztwa, nawet mi\u0119dzy dziedzicami dawnych German\u00f3w i S\u0142owian w samej Polsce. Chcia\u0142bym, \u017ceby pojmowana religijnie, male\u0144ka miodna pszcz\u00f3\u0142ka, do\u0142o\u017cy\u0142a niniejszym cegie\u0142k\u0119 na poczet naszego trwa\u0142ego porozumienia.<\/p>\n\n\n\n

Wyszczeg\u00f3lnione wy\u017cej przes\u0142anki natury duchowej mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 u\u017cyteczne dla wyznawc\u00f3w religii tradycyjnych, ale nie tylko dla nich! Nawet w interpretacji ca\u0142kiem \u015bwieckiej, zgo\u0142a filozoficznej, pszczo\u0142a wci\u0105\u017c jest \u201eowadem pogranicza\u201d. To eusocjalny insekt, kt\u00f3rego struktury spo\u0142eczne budzi\u0142y podziw plemion i narod\u00f3w naszego gatunku, od staro\u017cytnego bliskiego wschodu po wsp\u00f3\u0142czesnych utopist\u00f3w. Zajmuj\u0105 tym samym poczesne miejsce, mi\u0119dzy zwierz\u0119tami nieoswojonymi, a politycznymi jak my. Gospodarczo s\u0105 oczywi\u015bcie strategicznym filarem, podtrzymuj\u0105cym r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 \u017cycia na naszej planecie, jej wspania\u0142e barwy i smaki, niemal niezmienne od 100 milion\u00f3w lat! S\u0105 pomostem mi\u0119dzy tymi zapomnianymi przez ludzi i bog\u00f3w czasami, a przysz\u0142o\u015bci\u0105 do kt\u00f3rej wsp\u00f3lnie zmierzamy. Pszczelarstwo to wyj\u0105tkowy fach, poniewa\u017c przynosi wielkie korzy\u015bci energetyczne przy niskim wk\u0142adzie cz\u0142owieka. Naturalna hojno\u015b\u0107 pszcz\u00f3\u0142 zgrabnie kontrastuje z ich delikatnym charakterem. Granica mi\u0119dzy prze\u017cyciem a zag\u0142ad\u0105 jest niesamowicie cienka, za\u015b stworzenia j\u0105 zamieszkuj\u0105ce, jako pierwsze odczuwaj\u0105 zapowied\u017a Ko\u0144ca\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Ule, Izaak Levitan, 1885 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Edwardes Tickner, The Lore of the Honey-Bee<\/em>, Londyn 1909.<\/p>\n\n\n\n

Grimm Jakub, Mitologia Niemiecka<\/em>, Londyn 1882.<\/p>\n\n\n\n

http:\/\/zwidelcemwsrodksiazek.pl\/index.php\/Pszczeli_kr%C3%B3l<\/p>\n\n\n\n

https:\/\/cyfrowaetnografia.pl\/collections\/show\/6<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/teatrnn.pl\/leksykon\/artykuly\/wierzenia-o-pszczolach-w-tradycji-ludowej-lubelszczyzny<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/teatrnn.pl\/pszczelarstwo\/rzeczpospolita-pszczelarska<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/www.mimisbrunnr.info\/ksd-bee<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kvilhaug Maria, The maiden with the mead. A goddess of initiation in Norse Mythology?<\/em>, Oslo 2004.<\/p>\n\n\n\n

Kwa\u015bnicka-Janowicz Agata, Mi\u00f3d i jego znaczenie kulturowe w \u015bwietle fakt\u00f3w j\u0119zykowych, <\/em>LingVaria 2012, nr 14.<\/p>\n\n\n\n

Mrowiec Magdalena, Robactwo. \u017bywio\u0142 owadzi w polskim przekazie ludowym i jego wsp\u00f3\u0142czesne artykulacje, <\/em>Katowice 2018.<\/p>\n\n\n\n

Ransome Hilda, The Sacred Bee in Ancient Times and Folklore, <\/em>Nowy Jork 1937.<\/p>\n\n\n\n

Rykowski Daniel, Wilde Jerzy, Siura Maciej, Obrz\u0119dy, zwyczaje i leczenie niekonwencjonalne zwi\u0105zane z woskiem pszczelim<\/em>, Humanistyka i Przyrodoznawstwo 2003, nr 9.<\/p>\n\n\n\n

Szmuc Joanna, Spo\u0142ecze\u0144stwo wobec przyrody – zwi\u0105zki przyrody z cz\u0142owiekiem w zwyczajach ludowych w Polsce i wybranych krajach Europy<\/em>, Przegl\u0105d przyrodniczy 2018, nr 29.<\/p>\n\n\n\n

Weston Lisa, Honeyed Words and Waxen Tablets: Aldhelm\u2019s Bees and the Materiality of Anglo-Saxon Literacy, <\/em>Mediaevalia 2020, nr 41.<\/p>\n\n\n\n

Wilczy\u0144ska Elwira, Symbolika pszcz\u00f3\u0142 i mr\u00f3wek w polskiej kulturze ludowej, <\/em>Tekstura 2013, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017csze \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 og\u00f3lnodost\u0119pne w Internecie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eWed\u0142ug wszystkich znanych prawide\u0142 awioniki pszczo\u0142y w og\u00f3le nie powinny lata\u0107. Maj\u0105 za ma\u0142e skrzyde\u0142ka, \u017ceby oderwa\u0107 te ma\u0142e grube cia\u0142ka od ziemi. Oczywi\u015bcie pszczo\u0142y mimo to lataj\u0105, poniewa\u017c nie obchodzi je, co ludzie uwa\u017caj\u0105 za niemo\u017cliwe.\u201d<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tym konkretnie tekstem chcia\u0142bym otworzy\u0107 now\u0105 seri\u0119, gdzie podj\u0119liby\u015bmy si\u0119 analizy podobie\u0144stw oraz r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy \u015bwiatopogl\u0105dem religijnym dawnych German\u00f3w i S\u0142owian. Uwa\u017cam za najzupe\u0142niej stosowne, rozpocz\u0105\u0107 to od \u015bwi\u0119to\u015bci wywiedzionych wprost z przyrody. Trudno zaprzeczy\u0107, \u017ce obcujemy z ni\u0105 na podobnej stopie, przebywaj\u0105c w tej samej strefie klimatycznej, od stuleci mieszkaj\u0105c w bliskim s\u0105siedztwie i dziel\u0105c domowe ogniska. Skupienie si\u0119 na wsp\u00f3lnocie, przy roztropnym wyja\u015bnieniu r\u00f3\u017cnic, powinno sprzyja\u0107 wzajemnemu zrozumieniu tych naprawd\u0119 bliskich sobie kultur, a jeszcze bli\u017cszych wyzna\u0144. Pszczo\u0142a wydaje si\u0119 ujmuj\u0105co wdzi\u0119cznym tematem do rozpocz\u0119cia takich rozwa\u017ca\u0144, bo jak jeszcze si\u0119 przekonamy \u2013 to ma\u0142y owad o donios\u0142ym znaczeniu na naszych ziemiach.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":397,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23,13,14,21],"tags":[],"class_list":["post-393","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-germania-slavica","category-popularnonaukowe","category-religia-germanska","category-religia-slowianska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/393","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=393"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/393\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":432,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/393\/revisions\/432"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/397"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=393"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=393"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=393"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}