{"id":413,"date":"2024-07-11T19:52:38","date_gmt":"2024-07-11T19:52:38","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=413"},"modified":"2024-07-13T20:59:24","modified_gmt":"2024-07-13T20:59:24","slug":"niedzwiedz-w-wierzeniach-germanow-i-slowian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/07\/11\/niedzwiedz-w-wierzeniach-germanow-i-slowian\/","title":{"rendered":"Nied\u017awied\u017a w wierzeniach German\u00f3w i S\u0142owian"},"content":{"rendered":"\n

Mi\u015b, Warszawa, 2011 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Istniej\u0105 na \u015bwiecie stworzenia tak straszliwe, \u017ce samo wypowiedzenie ich nazwy przepe\u0142nia ludzi groz\u0105. Aby wci\u0105\u017c m\u00f3c o nich rozmawia\u0107, pokolenia ludzko\u015bci znajdowa\u0142y imiona zast\u0119pcze. Niekt\u00f3re spo\u015br\u00f3d nich powtarzamy tak d\u0142ugo, \u017ce zapomnieli\u015bmy ju\u017c o istnieniu orygina\u0142\u00f3w, obj\u0119tych zmow\u0105 milczenia na d\u0142ugo przed wynalezieniem pisma. Jedn\u0105 z tych budz\u0105cych groz\u0119 postaci jest nied\u017awied\u017a \u2013 pot\u0119\u017cnych gabaryt\u00f3w, przera\u017caj\u0105co inteligentna bestia, kt\u00f3r\u0105 znamy pod tego rodzaju imieniem zast\u0119pczym [\u201enied\u017awied\u017a\u201d to dos\u0142. miodojad]. Nie inaczej by\u0142o w\u015br\u00f3d German\u00f3w, dla kt\u00f3rych angielski bear czy skandynawski bj\u00f3rn, to nic innego jak dawny przymiotnik \u201ebr\u0105zowy, brunatny\u201d. Jeszcze na pocz\u0105tku XX w., polskoj\u0119zyczni g\u00f3rale unikali nawet tego rodzaju okr\u0119\u017cnego nazewnictwa, wierz\u0105c \u017ce stw\u00f3r pojmie o kim mowa i zjawi si\u0119 na wezwanie. Zamiast tego, nazywali go po prostu On<\/strong>. Zbie\u017cno\u015bci w j\u0119zykowej otoczce tego zwierz\u0119cia, sk\u0142oni\u0142a mnie do przyjrzenia si\u0119 bli\u017cej jego roli w religijno\u015bci tych lud\u00f3w. Jak si\u0119 okazuje, podobie\u0144stwa nie pozostaj\u0105 zamkni\u0119te w sferze lingwistyki, kt\u00f3ra b\u0119dzie dla nas jedynie punktem wyj\u015bcia do szerszych rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Przyrodnicy dawno ju\u017c zauwa\u017cyli, \u017ce nied\u017awied\u017a wiele ma wsp\u00f3lnego z cz\u0142owiekiem. Posiada swoje sta\u0142e lokum, potrafi d\u0142ugo chodzi\u0107 na tylnych \u0142apach, za\u015b przednie ma w du\u017cej mierze chwytne. Potrafi skutecznie odczytywa\u0107 ludzkie emocje i elastycznie rozporz\u0105dza\u0107 w\u0142asnym terytorium tak, \u017ceby nam nie wadzi\u0107. Osk\u00f3rowany, jest pono\u0107 naprawd\u0119 podobny do cz\u0142owieka. Chodzi po sta\u0142ych trasach, opiekuje si\u0119 swoimi dzie\u0107mi, s\u0142owem: to \u201ecz\u0142owiek le\u015bny\u201d na miar\u0119 naszej strefy klimatycznej (na innych kontynentach t\u0119 rol\u0119 kulturow\u0105 pe\u0142ni\u0105 goryle i orangutany). Jednocze\u015bnie potrafi z \u0142atwo\u015bci\u0105 zamordowa\u0107 cz\u0142owieka, a czyni to w napadach nieprzejednanego sza\u0142u, tak skrajnie odmiennego od jego leniwej powierzchowno\u015bci. Obala drzewa, mo\u017ce do\u015bcign\u0105\u0107 konia, doskonale p\u0142ywa. Jego najstarsze, praindoeuropejskie okre\u015blenie, oznacza najprawdopodobniej \u201eniszczyciela<\/strong>\u201d. Pokonanie lub oswojenie go to wyczyn godny przynajmniej bohatera, je\u015bli nie boga. Szcz\u0119\u015bliwe by\u0142y rody i plemiona, dla kt\u00f3rych by\u0142 on \u201ezwierz\u0119ciem totemicznym\u201d czy innego rodzaju duchowym opiekunem! Obie omawiane grupy kulturowe zna\u0142y tradycj\u0119, gdzie nied\u017awied\u017a bywa\u0142 wpisywany w poczet przodk\u00f3w wielkich wojownik\u00f3w; nawet odrobina nied\u017awiedziej krwi zapewnia\u0142a imponuj\u0105c\u0105 dzielno\u015b\u0107 w boju. Najzupe\u0142niej zrozumia\u0142e, dlaczego by\u0142 on uniwersalnym symbolem m\u0119stwa w przedchrze\u015bcija\u0144skiej Europie \u2013 dopiero p\u00f3\u017aniejsza agitacja z trudem zast\u0105pi\u0142a go stosownym dla cieplejszego klimatu lwem.<\/p>\n\n\n\n

Kult nied\u017awiedzi to zjawisko prastare, si\u0119gaj\u0105ce samych pocz\u0105tk\u00f3w ludzko\u015bci. Pierwsze twarde dowody (archeologiczne) po\u015bwiadczaj\u0105ce jego istnienie mamy, co prawda, dopiero z siedlisk Neandertalczyk\u00f3w, jednak jego korzenie mog\u0105 si\u0119ga\u0107 du\u017co g\u0142\u0119biej. Wed\u0142ug koncepcji badawczej autorstwa badacza tematu Jamesa Harroda, zwierz\u0119ta tego rodzaju mog\u0142y mie\u0107 pierwotny wp\u0142yw na rozw\u00f3j duchowo\u015bci form praludzkich, k\u0142ad\u0105c podwaliny pod narodziny religii jako takiej. Nawet je\u015bli nale\u017ca\u0142oby to uzna\u0107 za przesad\u0119, prawda jest nadal intryguj\u0105ca: przedstawienie nied\u017awiedzia w sztuce prehistorycznej i przekazach ustnych jest niebywale archaiczne, si\u0119gaj\u0105ce swoimi tradycjami przynajmniej paleolitu. Kontakt ze stworzeniem o tak wielkiej przewadze nad cz\u0142owiekiem, aczkolwiek zdolnym do pertraktacji, nape\u0142nia\u0142 pierwszych ludzi pokor\u0105 i skutecznie tamowa\u0142 nasz\u0105 naturaln\u0105 pych\u0119. W ci\u0105g\u0142o\u015bci od tamtych mrocznych czas\u00f3w, funkcjonuj\u0105 \u017cywotne dzisiaj religie tradycyjne, uznaj\u0105ce nied\u017awiedzie za b\u00f3stwa: wierzenia Ajn\u00f3w w Japonii, mieszka\u0144c\u00f3w Syberii i A\u0142taju. Jak postrzegano je w naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata?<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Adolf Tiemand, Powr\u00f3t my\u015bliwego z upolowanym nied\u017awiedziem, 1862 r., Norwegia.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bears are bad news<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dzisiaj ju\u017c ma\u0142o kto uwa\u017ca\u0142by nied\u017awiedzia za zwierz\u0119 szczeg\u00f3lnie \u201etrupie\u201d. Dla German\u00f3w by\u0142a to jednak jego podstawowa konotacja, od kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142oby zacz\u0105\u0107, \u017ceby zrozumie\u0107 obraz tego zwierz\u0119cia poprzez wieki. Nied\u017awied\u017a wszak\u017ce zapada w kamienny sen zimowy, zgodny z corocznym cyklem obrz\u0119dowym. Kiedy przyroda umiera na zim\u0119, symbolicznie \u201eumiera\u201d tak\u017ce on. Nast\u0119pnie wraca do \u017cycia wraz z nadej\u015bciem wiosny, co budzi\u0107 mo\u017ce skojarzenie z Thunarem. B\u00f3g ten r\u00f3wnie\u017c funkcjonuje zgodnie z Ko\u0142em Roku, wycofuj\u0105c si\u0119 zim\u0105, a powracaj\u0105c latem (gdzieniegdzie nawet symbolicznie umieraj\u0105c i zmartwychwstaj\u0105c w okresie przej\u015bcia!). By\u0107 mo\u017ce st\u0105d bior\u0105 sw\u00f3j pocz\u0105tek epitety takie jak Bj\u00f3rn [skand. Nied\u017awied\u017a] i Asa-bj\u00f3rn [skand. Nied\u017awied\u017a Ans\u00f3w]; wyj\u0105wszy oczywi\u015bcie prawdziwie niszczycielski gniew tego boga. Nie mamy tu oczywi\u015bcie pewno\u015bci, ale teoria ta wydaje mi si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c zasadna.<\/p>\n\n\n\n

Dla dawnych German\u00f3w znacznie wa\u017cniejsze by\u0142o to, \u017ce w\u0142a\u015bciwie co roku br\u0105zowy miodojad przekracza\u0142 granic\u0119 mi\u0119dzy \u015bwiatami. Jako tak wprawny w\u0119drowiec, zdolny przep\u0142yn\u0105\u0107 Rzek\u0119 Umar\u0142ych, bywa\u0142 godnym przewodnikiem dla ludzi umieraj\u0105cych; st\u0105d skandynawskie i staroangielskie nagrobki zdobi\u0142a czasem jego podobizna. Przedstawiciele tych kultur w \u015bredniowieczu, przyjechawszy na s\u0142u\u017cb\u0119 do bizanty\u0144skiego Konstantynopola, wielce cenili k\u0119pki nied\u017awiedziego w\u0142osia; szli z nimi do bitwy i niekiedy brali ze sob\u0105 do grobu. P\u00f3\u0142nocni Germanie od I wieku n. e. do wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, byli powszechnie chowani w towarzystwie nied\u017awiedzich k\u0142\u00f3w, pazur\u00f3w lub sk\u00f3r, kt\u00f3re mia\u0142y chyba zabezpieczy\u0107 ich na reszt\u0119 podr\u00f3\u017cy w za\u015bwiaty.<\/p>\n\n\n\n

Na tym jednak zwi\u0105zek nied\u017awiedzi ze \u015bmierci\u0105 wcale si\u0119 nie ko\u0144czy. W przyrodzie nie s\u0105 zbyt aktywnymi my\u015bliwymi, raczej po\u017cywiaj\u0105c si\u0119 padlin\u0105. Kiedy znajd\u0105 lub zabij\u0105 du\u017ce zwierz\u0119, mo\u017cna zaobserwowa\u0107, \u017ce zakopuj\u0105 je w ziemi. Nie inaczej dzieje si\u0119, kiedy natrafi\u0105 na ludzie zw\u0142oki, st\u0105d popularne wyobra\u017cenie nied\u017awiedzia, kt\u00f3ry zapewnia\u0142 \u201egodny poch\u00f3wek\u201d osobom tragicznie zmar\u0142ym w lesie. Rzecz jasna, nied\u017awied\u017a nie podziela naszej koncepcji godno\u015bci po\u015bmiertnej, a cia\u0142o chowa z przyczyn utylitarnych \u2013 aby p\u00f3\u017aniej po nie wr\u00f3ci\u0107 i skonsumowa\u0107 w spokoju. Cz\u0142owiek przednowo\u017cytny m\u00f3g\u0142 zobaczy\u0107 w lesie nied\u017awiedzia, kt\u00f3ry kopie lub rozkopuje mogi\u0142y. Co wi\u0119cej, je\u015bli \u00f3w zorientowa\u0142 si\u0119, gdzie czeka na niego wi\u0119cej darmowego jedzenia\u2026 dziarsko przychodzi\u0142 na nasze cmentarze, sk\u0105d trudno by\u0142o go przegoni\u0107. Tego rodzaju aktywno\u015b\u0107 by\u0142a istotnym czynnikiem, przez kt\u00f3ry do dzisiaj chowamy zmar\u0142ych sze\u015b\u0107 metr\u00f3w pod ziemi\u0105; dawniej robili\u015bmy to p\u0142ycej. Przy dzisiejszym niedostatku du\u017cej zwierzyny rzadszym s\u0105siedztwie g\u0119stych las\u00f3w, raczej nie widujemy ju\u017c tego makabrycznego spektaklu. Dawniej m\u00f3wiono jednak, \u017ce nied\u017awiedzia mo\u017cna rozpozna\u0107 z daleka, poniewa\u017c \u015bmierdzi jak zw\u0142oki.<\/p>\n\n\n\n

Pokonanie tak przera\u017caj\u0105cego przeciwnika uchodzi\u0142o za dow\u00f3d m\u0119stwa. W p\u00f3\u017anoantycznym plemieniu Tajfal\u00f3w ch\u0142opca uwa\u017cano za m\u0119\u017cczyzn\u0119 dopiero, gdy zabi\u0142 dzika lub nied\u017awiedzia. Tradycja ta utrzyma\u0142a si\u0119 przez kolejne stulecia w\u015br\u00f3d German\u00f3w w Alpach. Tam m\u0142ody m\u0119\u017cczyzna po zabiciu zwierza, w\u0142asnor\u0119cznie przynosi\u0142 go do domu i musia\u0142 obrz\u0119dowo pocz\u0119stowa\u0107 jego mi\u0119sem ka\u017cdego z domownik\u00f3w. Podania ludowe g\u0142osz\u0105, \u017ce mi\u0119so to mia\u0142o dzia\u0142a\u0107 jako afrodyzjak dla kobiet. Wydaje si\u0119 to by\u0107 fantazj\u0105 wywiedzion\u0105 z innego miejsca: obecno\u015b\u0107 tego rodzaju mi\u0119sa w uznawano najwyra\u017aniej za szcz\u0119\u015bliwy znak, sprzyjaj\u0105cy o\u017cenkowi lub p\u0142odzeniu potomka, oczywi\u015bcie przez szcz\u0119\u015bliwego my\u015bliwego. Pogl\u0105d ten dzieli\u0142a tak\u017ce p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 Niemiec; tam oraz w Szwecji, para m\u0142oda urz\u0105dza\u0142a pok\u0142adziny na futrze upolowanego zwierz\u0119cia. W ca\u0142ej zreszt\u0105 Skandynawii zachowa\u0142 si\u0119 zesp\u00f3\u0142 gier weselnych, kt\u00f3re odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do tego (zanik\u0142ego w praktyce) obrz\u0119du. Go\u015bcie odtwarzali polowanie, walcz\u0105c z cz\u0142owiekiem przebranym w kostium ze starych futer. Na ko\u0144cu \u201eobdzierali go ze sk\u00f3ry\u201d, dziel\u0105c si\u0119 ni\u0105 na szcz\u0119\u015bcie. Jedli te\u017c mi\u0119so, kt\u00f3re chowa\u0142 pod ko\u017cuchem i pili \u201ekrew nied\u017awiedzi\u0105\u201d czyli alkohol, jaki tam r\u00f3wnie\u017c trzyma\u0142. Szwedzka wiejska frazeologia dotycz\u0105ca ma\u0142\u017ce\u0144stwa kr\u0119ci si\u0119 dooko\u0142a nied\u017awiedzi:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Para m\u0142oda po za\u015blubinach obrz\u0119dowo sadzi\u0142a drzewo pod swoim oknem. Nazywano je \u201enied\u017awiedzim drzewem\u201d;<\/li>\n\n\n\n
  • Impreza zar\u0119czynowa to \u201enied\u017awiedzie przyj\u0119cie\u201d;<\/li>\n\n\n\n
  • Wyprowadzka panny m\u0142odej z domu rodzinnego to \u201enied\u017awiedzia podr\u00f3\u017c\u201d;<\/li>\n\n\n\n
  • Parapet\u00f3wka w domu nowo\u017ce\u0144c\u00f3w to \u201enied\u017awiedziowanie\u201d;<\/li>\n\n\n\n
  • Posag nazywano \u201enied\u017awiedzi\u0105 sk\u00f3r\u0105\u201d;<\/li>\n\n\n\n
  • Taniec weselny to \u201ewalc nied\u017awiedzi\u201d;<\/li>\n\n\n\n
  • Ostatni toast wzniesiony na weselu to \u201epicie nied\u017awiedzia\u201d;<\/li>\n\n\n\n
  • Kiedy kobieta urodzi\u0142a swoje pierwsze dziecko to m\u00f3wiono, \u017ce zosta\u0142a \u201eznied\u017awiedziowana\u201d.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Warto przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce przekraczanie granicy mi\u0119dzy \u015bwiatami post\u0119puje w obie strony. Mieszkanki Skandynawii, kt\u00f3re poroni\u0142y, urodzi\u0142y martwe dzieci lub kt\u00f3rych potomstwo zmar\u0142o przed ceremoni\u0105 nadania imienia \u2013 mog\u0142y skorzysta\u0107 z pomocy nied\u017awiedzia. Rodzina bra\u0142a zw\u0142oki lub p\u0142\u00f3d i oddawa\u0142a je zwierz\u0119ciu, aby to przenios\u0142o dusz\u0119 dziecka na drug\u0105 stron\u0119. Je\u015bli nie napotkali w dziczy samego Br\u0105zowego, zostawiali straszliwy \u0142adunek w znanym gawrze; zwierz ju\u017c wiedzia\u0142, co z nim zrobi\u0107. Aby zyska\u0107 jego sympati\u0119, kobiety ofiarowa\u0142y tak\u017ce \u0142o\u017cyska, nawet je\u015bli dziecko urodzi\u0142o si\u0119 ca\u0142kiem zdrowe. Dobra wola nied\u017awiedzia pozwala\u0142a bowiem unikn\u0105\u0107 \u201ewypadk\u00f3w\u201d od kt\u00f3rych a\u017c huczy germa\u0144ska kultura ludowa.<\/p>\n\n\n\n

    Formy bliskie nied\u017awiedzim przyjmowa\u0142y trolle, czyli rodzaj duch\u00f3w zamieszkuj\u0105cych najcz\u0119\u015bciej jaskinie, rozpadliny i inne, naturalne formacje skalne. To stworzenia umys\u0142owo podobne do ludzi, \u017cyj\u0105ce odr\u0119bnym od nas rytmem, z regu\u0142y nieprzyjazne wobec naszego gatunku. W wierzeniach niekt\u00f3rych Skandynaw\u00f3w, Holendr\u00f3w i by\u0107 mo\u017ce Anglosas\u00f3w, troll przypomina\u0142 nied\u017awiedzia o ludzkiej twarzy, lub cz\u0142owieka o nied\u017awiedziej g\u0142owie. Zamieszkiwa\u0142 m.in. prawdziwe gawra, gdzie prowadzi\u0142 samotny tryb \u017cycia, niejako podszywaj\u0105c si\u0119 pod w\u0142a\u015bciwego mieszka\u0144ca jamy. Gdy brakowa\u0142o mu towarzystwa, szuka\u0142 go po\u015br\u00f3d ludzi. Okazjonalnie porywa\u0142 nasze dzieci, by wychowa\u0107 je jako w\u0142asne (lub zmusi\u0107 do s\u0142u\u017cby). Je\u015bli uprzejmie przyj\u0119\u0142y jego go\u015bcin\u0119, wzbudzi\u0142y lito\u015b\u0107 lub zas\u0142u\u017cy\u0142y na jego szacunek b\u0142yskotliwo\u015bci\u0105 umys\u0142u \u2013 trolle uwielbiaj\u0105 zagadki \u2013 mog\u0142y liczy\u0107 na to, \u017ce zostan\u0105 wypuszczone z powrotem do ludzkich siedlisk. Niegrzeczne dzieci przetrzymywa\u0142 si\u0142\u0105, a koniec ko\u0144c\u00f3w zjada\u0142. Samce ch\u0119tnie porywa\u0142y ludzkie kobiety, aby uczyni\u0107 z nich swoje towarzyszki \u017cycia. Z\u0142e trolle pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 gwa\u0142tem, te przyja\u017aniejsze pr\u00f3bowa\u0142y zjedna\u0107 sobie przychylno\u015b\u0107 dziewcz\u0105t kr\u00f3lewskim traktowaniem. Wedle ba\u015bni, kobieta mog\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do domu, je\u015bli okaza\u0142a si\u0119 fataln\u0105 gospodyni\u0105, albo wr\u0119cz przeciwnie, zyska\u0142a tyle sympatii trolla, by \u00f3w pokocha\u0142 j\u0105 i zwr\u00f3ci\u0142 \u015bwiatu. Takie przygody cz\u0119sto pozostawia\u0142y po sobie niechciane ci\u0105\u017ce, po kt\u00f3rych rodzi\u0142y si\u0119 potwornie wygl\u0105daj\u0105ce, p\u00f3\u0142ludzkie dzieci. W naszym \u015bwiecie \u017cy\u0142y najd\u0142u\u017cej kilka dni, szybko umieraj\u0105c. Je\u015bli Germanka chcia\u0142a ocali\u0107 ich \u017cycie, oddawa\u0142a noworodka trollowej cz\u0119\u015bci rodziny, zaspokajaj\u0105c tym samym fundamentaln\u0105 potrzeb\u0119 ducha.<\/p>\n\n\n\n

    Temat trolli jest bardzo obszerny i przedstawi\u0142em tutaj tylko wycinek wi\u0105zanego z nimi materia\u0142u mitycznego, skrojony wy\u0142\u0105cznie na podstawie opowie\u015bci, gdzie do z\u0142udzenia przypominaj\u0105 nied\u017awiedzie. Po\u0142o\u017cy\u0142em na ni\u0105 szczeg\u00f3lny nacisk, poniewa\u017c jest to tradycja\u2026 \u017cywa! W\u015br\u00f3d europejskich German\u00f3w wiara w trolle niemal zanik\u0142a; ostatniego nied\u017awiedziowatego trolla w Norwegii zabito pono\u0107 w 1930 r. podczas popisowej nagonki. Wiara w trolle ma sw\u00f3j ostatni bastion na Islandii (tam jednak nie spotyka si\u0119 ju\u017c wi\u0105zania ich z nied\u017awiedziami, tote\u017c pozostan\u0105 w tym tek\u015bcie na uboczu). Niespodziewanie przetrwa\u0142a jednak najd\u0142u\u017cej, bo do naszych czas\u00f3w, po\u015br\u00f3d osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili pa\u0144stwa germa\u0144skie (Niemcy i Niderlandy) w XVIII i XIX w. Gros spo\u015br\u00f3d nich trafi\u0142o ostatecznie do Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Germa\u0144scy mieszka\u0144cy Pensylwanii i Midwestu podtrzymuj\u0105 si\u0119gaj\u0105cy g\u0142\u0119bokiej staro\u017cytno\u015bci pogl\u0105d na istnienie tych duchowych stworze\u0144, widuj\u0105c je okazjonalnie w przepastnych lasach Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. W toku raczej przyjaznych interakcji z tubylcami, zd\u0105\u017cyli przekaza\u0107 im nawet swoje opowie\u015bci o trollach. Wiele lat p\u00f3\u017aniej wielce zdziwi\u0142o to etnograf\u00f3w, kt\u00f3rzy natrafiali na \u015blady archaicznego europejskiego folkloru, badaj\u0105c wierzenia Indian. Niestety sama nazwa \u201etroll\u201d wcale si\u0119 tam nie zachowa\u0142a: opowie\u015bci o tym stworzeniu z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na przysz\u0142\u0105 s\u0142aw\u0119 Wielkiej Stopy, a okre\u015blenie to wygra\u0142o w ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci z orygina\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

    W ostatnim stuleciu odnotowano ok. 10 przypadk\u00f3w porwania dziecka przez trolla, najcz\u0119\u015bciej na terenie p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144skich park\u00f3w narodowych (najodleglejsze mia\u0142y miejsce w Australii!). Obok przedziwnych do\u015bwiadcze\u0144, \u0142\u0105czy je jedynie pochodzenie ofiar od niemieckich lub niderlandzkich osadnik\u00f3w. Jeszcze w 2019 r., pewien ma\u0142y ch\u0142opiec w Karolinie P\u00f3\u0142nocnej zosta\u0142 porwany przez \u201eprzyjaznego cz\u0142owieka-nied\u017awiedzia\u201d. Stworzenie porusza\u0142o si\u0119 na dw\u00f3ch nogach, by\u0142o w pe\u0142ni aktywne w styczniu \u2013 kiedy prawdziwe nied\u017awiedzie smacznie \u015bpi\u0105. Przez dwie noce z opadami, przy temperaturze bliskiej zera, troll ogrzewa\u0142 swojego go\u015bcia, umo\u017cliwiaj\u0105c mu prze\u017cycie. Trzy dni p\u00f3\u017aniej odstawi\u0142 go nieopodal domu, najedzonego i z osuszonymi ubraniami.<\/p>\n\n\n\n

    Niemile widzianego, nied\u017awiedziowatego trolla mo\u017cna by\u0142o przegoni\u0107 wy\u0142\u0105cznie za pomoc\u0105 jego odpowiednika po stronie ludzko\u015bci. By\u0142 nim nied\u017awied\u017a oswojony, wykorzystywany do tego rodzaju operacji magiczno-religijnych przez Skandynaw\u00f3w, ale znacznie bardziej upowszechniony w\u015br\u00f3d German\u00f3w Zachodnich: Frank\u00f3w i Aleman\u00f3w (od tego plemienia wywodz\u0105 si\u0119 par excellence <\/em>Szwabowie, Austriacy i germa\u0144skoj\u0119zyczni Szwajcarzy). Nad straszliwym zwierz\u0119ciem m\u00f3g\u0142 zapanowa\u0107 jedynie poga\u0144ski kap\u0142an lub czarownik, gdy\u017c nie s\u0142ucha\u0142o si\u0119 ono ludzi \u015bwieckich, ani tym bardziej chrze\u015bcijan. Obrz\u0119dowo\u015b\u0107 nied\u017awiednik\u00f3w tego obszaru mia\u0142a charakter g\u0142\u0119boko poga\u0144ski, bulwersuj\u0105cy dla autorytet\u00f3w ko\u015bcielnych. W \u015bredniowiecznej ikonografii tego obszaru, oraz s\u0105siedniej Bawarii, nied\u017awied\u017a sta\u0142 si\u0119 jednoznacznym symbolem starej wiary. Zdaniem wybitnego francuskiego historyka, Michela Pastoureau:<\/p>\n\n\n\n

    \u201e[\u2026] od Alp po Morze Ba\u0142tyckie, nied\u017awied\u017a by\u0142 rywalem Chrystusa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uzna\u0142 za zasadne, aby wypowiedzie\u0107 nied\u017awiedziowi wojn\u0119 i zwalcza\u0107 go na wszelkie mo\u017cliwe sposoby. Celem by\u0142o zrzucenie go z tronu i z o\u0142tarza.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Kto w \u015bwiecie duchowym m\u00f3g\u0142by patronowa\u0107 tak pot\u0119\u017cnej bestii? Pewn\u0105 odpowied\u017a w tym temacie mo\u017cemy wyczyta\u0107 z poda\u0144 ludowych German\u00f3w Alpejskich. Wed\u0142ug nich, pierwszym nied\u017awiednikiem mia\u0142 by\u0107 \u017cyj\u0105cy w czasach najdawniejszych, wielki m\u0119drzec bieg\u0142y w czarach. \u00d3w zwyk\u0142 podr\u00f3\u017cowa\u0107 po \u015bwiecie i pewnego razu, przemieszcza\u0142 si\u0119 konno przez las. Napotka\u0142 tam nied\u017awiedzia, kt\u00f3ry wyskoczy\u0142 na\u0144 z g\u0119stwiny i znienacka zaatakowa\u0142, rozszarpuj\u0105c wierzchowca. W odpowiedzi, m\u0119drzec zaczarowa\u0142 go tak, by ten zast\u0105pi\u0142 mu konia. Od tego momentu kud\u0142acz towarzyszy\u0142 mu w w\u0119dr\u00f3wkach po \u015bwiecie. Podczas chrystianizacji starano si\u0119 wpisa\u0107 t\u0119 histori\u0119 do legendy \u015bwie\u017co kanonizowanych, regionalnych \u015bwi\u0119tych. Byli to m.in. \u015b\u015b. Marcin, Wedast, Gall, Korbinian, Remediusz i Lukan, kt\u00f3rzy stali si\u0119 \u201epatronami nied\u017awiedzi\u201d (trzej ostatni zostali najprawdopodobniej zmy\u015bleni w tym konkretnie celu). Niezale\u017cnie od imienia, wszyscy przyjmowali w wyobra\u017ceniach maluczkich jednakow\u0105 form\u0119, tj. starego czarownika jad\u0105cego wierzchem. \u0141atwo si\u0119 domy\u015bli\u0107, kt\u00f3ry b\u00f3g German\u00f3w m\u00f3g\u0142 kry\u0107 si\u0119 pod takim opisem. By\u0142by to moim zdaniem Wodan<\/strong>. Boga tego poezja skald\u00f3w nazywa\u0142a \u201eBruni\u201d b\u0105d\u017a \u201eBrunn\u201d \u2013 omownym okre\u015bleniem na nied\u017awiedzia. Jak wiadomo, by\u0142 to b\u00f3g sza\u0142u, w\u0119dr\u00f3wek w za\u015bwiaty, medycyny i magii. Jakkolwiek nie wszystko w jego przepastnym portfolio zdaje si\u0119 wi\u0105za\u0107 z nied\u017awiedziami, tak wci\u0105\u017c stoi za t\u0105 tez\u0105 wystarczaj\u0105ca ilo\u015b\u0107 przes\u0142anek. Przekonamy si\u0119 o tym, mam nadziej\u0119, jeszcze w ramach niniejszej sekcji.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Celtycka rze\u017aba kultowa w kszta\u0142cie nied\u017awiedzia (jednego z dw\u00f3ch na G\u00f3rze \u015al\u0119\u017cy). Mi\u0119dzy jej zachodnimi odpowiednikami podr\u00f3\u017cowa\u0142y procesje. fot. S\u0142awek Ilski, 2008 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Centra kultu nied\u017awiedziego na terenie Pa\u0144stwa Frank\u00f3w \u2013 obejmuj\u0105cego ziemie przywo\u0142anych wy\u017cej plemion germa\u0144skich \u2013 znajdowa\u0142y si\u0119 najcz\u0119\u015bciej dooko\u0142a starych, celtyckich megalit\u00f3w. By\u0142y to wielka kamienie o znaczeniu religijnym, podtrzymywanym przez kolejne fale osadnictwa. Trzymano tam \u017cywe, oswojone nied\u017awiedzie. Kap\u0142ani dwa razy do roku wyprowadzali je w rytualnej procesji, anga\u017cuj\u0105cej ludzi z ca\u0142ej okolicy. Wsp\u00f3lnie udawali si\u0119 do innego sanktuarium, gdzie ostatecznie zostawiali swojego nied\u017awiedzia. Tymczasem do ich opustosza\u0142ej siedziby przybywa\u0142a go\u015bcinnie procesja z s\u0105siedniego terytorium, podstawiaj\u0105c tam w\u0142asne zwierz\u0119. Dzi\u0119ki temu liczba nied\u017awiedzi \u201ew u\u017cyciu\u201d pozostawa\u0142a sta\u0142a. Na czele pochodu sta\u0142 cz\u0142owiek przebrany za starca, co p\u00f3\u017aniej zmieniono na str\u00f3j lekarza lub znachora. Jecha\u0142 on konno, prowadz\u0105c obok siebie nied\u017awiedzia, uwi\u0105zanego na linie b\u0105d\u017a \u0142a\u0144cuchu. Na pocz\u0105tku listopada, domniemany przedstawiciel Wodana symbolicznie zabija\u0142 swojego zwierz\u0119cego towarzysza, zazwyczaj na kamieniu ofiarnym. Przy nast\u0119pnej okazji, czyli wraz z pocz\u0105tkiem kwietnia, ofiarnik \u201eprzywraca\u0142 go do \u017cycia\u201d i zmusza\u0142 do energicznego ta\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    \u015aw. Miko\u0142aj z \u017con\u0105, prowadz\u0105 s\u0142omiane nied\u017awiedzie na czele procesji zimowej. 2007 r., Bawaria.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Czasem obok przyw\u00f3dcy wyst\u0119powa\u0142a jego \u017cona (uto\u017csamiana potem ze \u015bw. Otyli\u0105). Oboje mieli moc b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw, zdolnych leczy\u0107 szale\u0144stwo i przywraca\u0107 wzrok \u015blepcom. Ludzie w procesji ocierali si\u0119 te\u017c o prowadzonego w obie strony nied\u017awiedzia, co mia\u0142o w dalszej perspektywie wyleczy\u0107 ich choroby. Wierzono, \u017ce przekraczaj\u0105cy Zas\u0142on\u0119 mi\u0119dzy \u015bwiatami zwierz, zabierze do krainy umar\u0142ych wszelkie dolegliwo\u015bci; mo\u017ce nawet \u201ez\u0142o\u201d w bardziej abstrakcyjnym rozumieniu. Jego taniec natomiast, postrzegano jako eksplozj\u0119 o\u017cywczej mocy wiosennej.<\/p>\n\n\n\n

    By\u0142a to grupa obrz\u0119d\u00f3w, nazywanych zbiorczo \u201ewodzeniem [nied\u017awiedzia]\u201d. Aby je zwalczy\u0107, gorliwy Karol Wielki postanowi\u0142 wyt\u0119pi\u0107 wszystkie nied\u017awiedzie, organizuj\u0105c ok. 30 lat brutalnych polowa\u0144 i agitacji obrzydzaj\u0105cej ten gatunek w oczach poddanych. Kompetentny zazwyczaj przyw\u00f3dca, uznawany niekiedy za wynalazc\u0119 specjalnego rodzaju w\u0142\u00f3czni, zdolnej po\u0142o\u017cy\u0107 trupem nied\u017awiedzia, odni\u00f3s\u0142 na tym polu kompletn\u0105 pora\u017ck\u0119. Nied\u017awiedzie w Kraju Frank\u00f3w wci\u0105\u017c radzi\u0142y sobie nie\u017ale, a rytualne nied\u017awiednictwo przetrwa\u0142o na tych terenach d\u0142u\u017cej, ni\u017c samo poga\u0144stwo! W miejscu zniszczonych centr\u00f3w kultowych zbudowano klasztory, gdzie mnisi\u2026 nadal trzymali nied\u017awiedzie i organizowali procesje, ku uciesze okolicznych wsi. Ostatnie nied\u017awiedzie \u015bwi\u0105tynne trzyma\u0142o jeszcze opactwo pw. \u015aw. Wedasta w XV w., przesz\u0142o 600 lat po \u015bmierci Karola. Tymczasem \u201ekamienie nied\u017awiedzie\u201d niezajmowane przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142y si\u0119 swego rodzaju obiektem czci i wierzono, \u017ce zachowa\u0142y cudotw\u00f3rcze w\u0142a\u015bciwo\u015bci, jakie niegdy\u015b mia\u0142o samo zwierz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

    Wyznawcami Wodana mogli by\u0107 te\u017c nies\u0142awni berserkowie [skand. Berserkir, czyli \u201enied\u017awiedzie koszule\u201d]. Byli bractwem elitarnych wojownik\u00f3w, kt\u00f3rzy podczas walki popadali w sza\u0142 bitewny. Ich inicjacja zak\u0142ada\u0142a najprawdopodobniej za\u017cywanie \u015brodk\u00f3w psychoaktywnych, kontrolowan\u0105 dysocjacj\u0119 oraz ekstatyczn\u0105 form\u0119 ta\u0144ca. Nak\u0142adali nied\u017awiedzie sk\u00f3ry w przekonaniu, \u017ce dzi\u0119ki temu stan\u0105 si\u0119 po cz\u0119\u015bci nied\u017awiedziami i s\u0105dz\u0105c po opiniach im wsp\u00f3\u0142czesnych, odnosili w spore sukcesy w tym zakresie! Lizn\u0105\u0142em ju\u017c pokr\u00f3tce temat bractw zwierz\u0119cych, w\u0142\u0105cznie z berserkami, opisa\u0142em ju\u017c w tek\u015bcie nt. Frank\u00f3w; nie zaprzeczam jednak, \u017ce powr\u00f3cimy do nich w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Frankijski dyptyk z ko\u015bci s\u0142oniowej, ok. 400 roku n.e.<\/em>, Luwr.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Nied\u017awied\u017a, mospanie!<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    S\u0142owianie nie g\u0119si, w\u0142asne oczy maj\u0105. Podobnie jak nasi s\u0105siedzi, my r\u00f3wnie\u017c dostrzegali\u015bmy zwi\u0105zki nied\u017awiedzia ze sfer\u0105 grobow\u0105. Podczas tradycyjnych God\u00f3w, czyli poga\u0144skiego kol\u0119dowania, zwierz\u0119 to przynale\u017ca\u0142o do grupy \u201edziad\u00f3w\u201d \u2013 prowadzone by\u0142o przez kol\u0119dnik\u00f3w przebranych za widma, potwory i zmar\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci. Aby przeb\u0142aga\u0107 wodzonego wtenczas nied\u017awiedzia, gospodarze ofiarowali mu standardow\u0105 obiat\u0119, przeznaczon\u0105 zazwyczaj dla umar\u0142ych: jaja, mi\u00f3d i groch. Je\u015bli by\u0142o to mo\u017cliwe, brali w zamian kilka jego w\u0142os\u00f3w, kt\u00f3re jako \u201erude\u201d lub \u201ez\u0142ote\u201d uznawali za bezcenny \u015brodek magiczny.<\/p>\n\n\n\n

    Nied\u017awiednik zdolny poprowadzi\u0107 t\u0119 besti\u0119, sam musia\u0142 by\u0107 swego rodzaju czarownikiem. W\u015br\u00f3d S\u0142owian byli to ludzie pogranicza, przyjmowani do spo\u0142eczno\u015bci chyba tylko na czas obrz\u0119d\u00f3w, poza nimi niemile widziani. Chronologicznie pierwsi w tym fachu byli przedstawiciele skomoroch\u00f3w<\/strong>. Wikipedia opisuje ich w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy:<\/p>\n\n\n\n

    \u201e[\u2026] \u015bredniowieczni aktorzy w\u0119drowni, popisuj\u0105cy si\u0119 \u015bpiewem, recytacj\u0105 ba\u015bni i legend, ta\u0144cami, \u017conglerk\u0105 i akrobacj\u0105 oraz tresur\u0105 zwierz\u0105t.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Takie przedstawienie sprawy zakrawa o ra\u017c\u0105ce zaniedbanie. Skomorochy byli zamkni\u0119tym cechem poga\u0144skich kuglarzy, za\u0142o\u017conym we wczesno\u015bredniowiecznej Rusi Kijowskiej. W jego szeregach znajdowali swoje miejsce \u00f3wcze\u015bni klauni, aktorzy, niezale\u017cni muzycy, mimowie i szczudlarze, \u017cyj\u0105cy z zabawiania publiczno\u015bci. Przewrotnie, budzili raczej jej niepok\u00f3j, pojawiaj\u0105c si\u0119 w r\u00f3\u017cnych miejscach jako \u201ewataha\u201d (okre\u015blenie z epoki) i znikaj\u0105c r\u00f3wnie nagle. Nie wychodzili ze swojego przebrania, pozostaj\u0105c w nich tak\u017ce poza wyst\u0119pami; rz\u0105dzili si\u0119 wedle w\u0142asnych praw, innych ni\u017c pa\u0144stwowe. Ukryci za pokracznymi, wykrzywionymi w u\u015bmiechach maskami, jawili si\u0119 widowni jako istoty na pograniczu cz\u0142owiecze\u0144stwa. Nie pomaga\u0142 fakt, \u017ce wbrew wszelkim ludzkim imperatywom, nie zak\u0142adali rodzin. Zamiast tego przygarniali ma\u0142ych ch\u0142opc\u00f3w, jakich znale\u017ali zagubionych na bezdro\u017cach, lub otrzymali w tajemniczych okoliczno\u015bciach od wie\u015bniak\u00f3w. Oddane im dzieci otrzymywa\u0142y now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i nie wraca\u0142y ju\u017c nigdy do rodziny.<\/p>\n\n\n\n

    Skomoroch\u00f3w uznawano za uda\u0142ych nekromant\u00f3w oraz lekarzy, mieli te\u017c autorytet wystarczaj\u0105cy do udzielania \u015blub\u00f3w alternatywnych wobec Cerkwi. Podczas \u201eDziad\u00f3w Letnich\u201d (tzw. Rusali\u00f3w, tygodniowy festiwal na cze\u015b\u0107 zmar\u0142ych, obchodzony na Wschodzie) wyruszali na masow\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po wsiach, razem ze swoimi oswojonymi nied\u017awiedziami. Odczytywali z ich zachowania wol\u0119 zmar\u0142ych, sami ubierali zwierz\u0119ce maski. Przy ob\u0142\u0105ka\u0144czej muzyce ta\u0144czyli na grobach, wpadaj\u0105c w trans, kt\u00f3ry dla lokalnej spo\u0142eczno\u015bci stanowi\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o za\u015bwiatach. By\u0107 mo\u017ce natchniony wtedy skomoroch, przemawia\u0142 g\u0142osami duch\u00f3w? Tego niestety nie wiemy. Powracali natomiast zim\u0105, podczas Kol\u0119dy, gdzie przebrani za zmar\u0142ych chodzili po domach. W zamian za \u017cywno\u015b\u0107, opowiadali domownikom poga\u0144skie historie, po czym znikali. Wtedy r\u00f3wnie\u017c prowadzali przy sobie nied\u017awiedzie, te za\u015b wynagradza\u0142y hojno\u015b\u0107 swoim ta\u0144cem. D\u0142ugo nieuchwytni i zbyt przera\u017caj\u0105cy dla ruskich w\u0142adz, pozostali ostatnim bastionem poga\u0144stwa na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie, przechowuj\u0105c staro\u017cytne pie\u015bni oraz mity w tre\u015bci wyst\u0119p\u00f3w. Analiza historyczna wskazuje, \u017ce przedstawiali je jako skomplikowane, wielopoziomowe pantomimy, by\u0107 mo\u017ce podzielone na kr\u0119gi wtajemniczenia. Z czasem ich tradycja przymiera\u0142a, wyst\u0119py przybiera\u0142y \u015bwiecki charakter, a sama nazwa zosta\u0142a rozci\u0105gni\u0119ta na wszystkich b\u0142azn\u00f3w Wszechrusi. Skomoroch\u00f3w w\u0142a\u015bciwych unicestwi\u0142 dopiero car Aleksy I Romanow w po\u0142owie XVII w., aresztuj\u0105c ich i morduj\u0105c za szerzenie poga\u0144stwa. Nawet instrumenty jakich u\u017cywali, zosta\u0142y wtedy w Rosji zakazane.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Sk\u00f3rzane maski skomoroch\u00f3w, XII-XIII w., Nowogr\u00f3d.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Osobliwa kasta boskich b\u0142azn\u00f3w, dotar\u0142a r\u00f3wnie\u017c na ziemie polskie, ale nigdy nie zjedna\u0142a sobie naszej sympatii. W roli nied\u017awiednik\u00f3w, Polacy widzieli ch\u0119tniej Dziad\u00f3w, rozumianych jako w\u0119drownych w\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w i pie\u015bniarzy. Dwoisto\u015b\u0107 \u201edziad jako zmar\u0142y przodek\u201d i \u201edziad jako \u017cebrak\u201d nie by\u0142a przypadkowa, bowiem faktycznie uznawano wtedy ubogich, nierzadko kalekich starc\u00f3w za po\u015brednik\u00f3w mi\u0119dzy \u015bwiatami. Jako tacy, mogli oni bezpiecznie obcowa\u0107 z nied\u017awiedziem, poniewa\u017c przynale\u017celi do jednakiej domeny. Nie by\u0142o natomiast dla nich miejsca w ludzkich domostwach, byli niemile widziani \u201ew obej\u015bciu\u201d poza kilkoma w roku okazjami do odprawienia Dziad\u00f3w. Wtedy to w\u0142\u00f3cz\u0119ga lub jego nied\u017awied\u017a, mogli przyj\u0105\u0107 ofiar\u0119 w imieniu przodk\u00f3w, wzgl\u0119dnie przekazywa\u0107 wiadomo\u015bci w dwie strony. Ostatecznie dziad-nied\u017awiednik zosta\u0142 pokonany w konkurencji dopiero przez Cygana. Mniejszo\u015b\u0107 ta, pochodz\u0105ca z Indii, kierowa\u0142a si\u0119 bardzo odmiennymi kategoriami my\u015blenia religijnego; nied\u017awied\u017a by\u0142 tam zwierz\u0119ciem fundamentalnie czystym i pozytywnym, co sprawi\u0142o, \u017ce brawurowo przej\u0119li ca\u0142\u0105 bran\u017c\u0119. Utrzymali si\u0119 w tej funkcji do XX w. Prowadzili w swoim zakresie sprzeda\u017c nied\u017awiedzich pazur\u00f3w i k\u0142\u00f3w, kt\u00f3re jeszcze w g\u0142\u0119bokim \u015bredniowieczu, s\u0142u\u017cy\u0142y jako amulety chroni\u0105ce przed z\u0142em. Ch\u0119tnie zak\u0142adano je, bez ma\u0142a, do grobu, by\u0107 mo\u017ce dla u\u0142atwienia dalszej w\u0119dr\u00f3wki.<\/p>\n\n\n\n

    Ponownie nale\u017cy postawi\u0107 sobie pytanie, jaki b\u00f3g m\u00f3g\u0142 patronowa\u0107 tak liminalnym ekspresjom kultowym? \u015amier\u0107, magia i dzicz by\u0142y domenami Welesa, postaci co do kt\u00f3rej wygl\u0105du wiemy jedynie, \u017ce by\u0142a poro\u015bni\u0119ta futrem niczym miodojad, za\u015b na czubku g\u0142owy mia\u0142a dwa z\u0142ote r\u00f3\u017cki. Uto\u017csamiony przez S\u0142owian ze \u015bw. Miko\u0142ajem, faktycznie wykazuje pewien zwi\u0105zek z wierzeniami nied\u017awiedzimi, ponawiaj\u0105c rol\u0119 Wodana jako Pierwszego Nied\u017awiednika. Zachowa\u0142y si\u0119 na ten temat dwie narracje. Pewien \u015bwi\u0119ty mia\u0142 poszukiwa\u0107 go\u015bciny, chodz\u0105c po nocy. Kiedy w pewnym domu odm\u00f3wiono mu kromki chleba, mia\u0142 przekl\u0105\u0107 domownik\u00f3w, tworz\u0105c w ten spos\u00f3b pierwsze nied\u017awiedzie. Posmakowanie ich mi\u0119sa uwa\u017cano na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie za wielki grzech, poniewa\u017c by\u0142 to swego rodzaju, metafizyczny kanibalizm. Wyja\u015bnia\u0142o to w ich perspektywie, dlaczego stw\u00f3r ten jest tak podobny do ludzi, a jednak przynale\u017cy do przeciwstawnej nam sfery \u017cycia. W drugiej opowie\u015bci, \u015bwi\u0119ty w\u0119druj\u0105c po lesie, napotka\u0142 tam \u00f3wczesnego Kr\u00f3la Zwierz\u0105t. Zaatakowany przez nied\u017awiedzia, wykastrowa\u0142 go, zostawiaj\u0105c po cz\u0142onku jedynie kikut (forma uwieczniona w ba\u015bni podstawia w to miejsce ogon, oszcz\u0119dzaj\u0105c pe\u0142nego wymiaru m\u0142odszym odbiorcom). Tak podporz\u0105dkowany zwierz, podda\u0142 si\u0119 jego woli i zaprosi\u0142 zwyci\u0119zc\u0119 na sw\u00f3j grzbiet. W ten spos\u00f3b \u015bwi\u0119ty opu\u015bci\u0142 las, jad\u0105c na nied\u017awiedziu wierzchem. Jak to cz\u0119sto bywa u S\u0142owian, g\u0142\u00f3wnym bohaterem czyniono tego \u015bwi\u0119tego, kt\u00f3rego akurat opowiadaj\u0105cy lubi\u0142, a je\u015bli nie mia\u0142 ulubionego, wtedy Pana Jezusa. Dla przyk\u0142adu, wie\u015b wielkopolska powtarza\u0142a te opowie\u015bci ze \u015bw. Marcinem w roli g\u0142\u00f3wnej, zapewne pod wp\u0142ywem osadnictwa z Niemiec zachodnich, gdzie uczyniono go \u201enast\u0119pc\u0105” Wodana. Zrozumiale zagubionego badacza dziej\u00f3w, ratuj\u0105 w tej sytuacji argumenty etnograficzne i semiotyczne (np. tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kolosa tego tematu, semiotyka historii Borysa Uspienskiego).<\/p>\n\n\n\n

    Poniek\u0105d na wspomnienie drugiej z opowie\u015bci, odbywa\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d S\u0142owian procesje \u201ewodzenia nied\u017awiedzia po wsi\u201d w listopadzie i marcu, bli\u017aniaczo podobne do tych germa\u0144skich. Tam zwierz\u0119 prowadzi\u0142 \u015bw. Miko\u0142aj, kt\u00f3rego dzie\u0144 zast\u0105pi\u0142 p\u00f3\u017aniej termin listopadowych obchod\u00f3w. Osoba przyjmuj\u0105ca rol\u0119 \u015bwi\u0119tego, najcz\u0119\u015bciej gajowy, jecha\u0142a konno na czele orszaku. Z nadej\u015bciem zimy u\u015bmierca\u0142a nied\u017awiedzia\u2026 a wiosn\u0105 po prostu go prowadzi\u0142a, poniewa\u017c u S\u0142owian nie zachowa\u0142 si\u0119 obrz\u0105dek dotycz\u0105cy reanimacji. Jednocze\u015bnie zachowanie tego cyklu nie mia\u0142oby sensu bez jego drugiej cz\u0119\u015bci, dlatego spokojnie mo\u017cemy za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce niegdy\u015b ona tam by\u0142a. \u015awi\u0119temu towarzyszy\u0142a dru\u017cyna diab\u0142\u00f3w umazanych sadz\u0105, kt\u00f3re \u201ewygrzebawszy si\u0119 spod ziemi\u201d pomaga\u0142y pilnowa\u0107 nied\u017awiedzia. Podczas ubijania zwierza, cz\u0119stowa\u0142y zgromadzonych uczestnik\u00f3w alkoholem, kt\u00f3ry nazywano \u201enied\u017awiedzi\u0105 krwi\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n

    W wierzeniach s\u0142owia\u0144skich, definiuj\u0105c\u0105 cech\u0105 nied\u017awiedzia by\u0142 jego niepohamowany pop\u0119d seksualny. Prawdopodobnie przez to uznano, \u017ce w procesie oswajania, Weles musia\u0142 wpierw uci\u0105\u0107 mu to i owo. Kiedy \u017cywego nied\u017awiedzia zast\u0105piono ju\u017c cz\u0142owiekiem w s\u0142omianym kostiumie (nosz\u0105cym sk\u0105din\u0105d z\u0142ote r\u00f3\u017cki!), \u00f3w czyni\u0142 obsceniczne gesty wobec napotkanych kobiet i wykrzykiwa\u0142 obel\u017cywe has\u0142a o charakterze seksualnym. One jednak, tym ch\u0119tniej wyrywa\u0142y jego sier\u015b\u0107 \u2013 w tym wypadku, s\u0142om\u0119 \u2013 dla pobudzenia w\u0142asnej lub zwierz\u0119cej p\u0142odno\u015bci. Im bardziej lubie\u017cny w danym roku by\u0142 nied\u017awied\u017a, tym lepiej dzia\u0142a\u0142y tego rodzaju zabiegi magiczne. Obyczaj ten mia\u0142 jednak swoj\u0105 ciemn\u0105 stron\u0119! Nied\u017awiedzie po\u017c\u0105da\u0142y S\u0142owianek, zdobywaj\u0105c je w legendach gwa\u0142tem i porywaj\u0105c do gawra. Tam ju\u017c \u201e\u017cy\u0142y z nimi jak ch\u0142op z bab\u0105\u201d. Owocem tych zwi\u0105zk\u00f3w by\u0142y potworne, p\u00f3\u0142ludzkie dzieci; oczywi\u015bcie inaczej by\u0142o w czasach legendarnych, gdy\u017c wtedy z owych zwi\u0105zk\u00f3w powstawali dzielni herosi i protopla\u015bci mo\u017cnych rod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Kiedy wie\u015b s\u0142owia\u0144sk\u0105 n\u0119ka\u0142 agresywny nied\u017awied\u017a, sk\u0142adano mu w ofierze najpi\u0119kniejsz\u0105 dziewczyn\u0119 w gromadzie, aby ten zaspokoi\u0142 ni\u0105 swoje \u017c\u0105dze. Poniewa\u017c gwa\u0142ty nied\u017awiedzi na ludziach by\u0142y co najwy\u017cej mroczn\u0105 fantazj\u0105, zwierz\u0119 zazwyczaj zjada\u0142o bezbronn\u0105 (np. przywi\u0105zan\u0105 do drzewa) kobiet\u0119. Ostatnio wydarzy\u0142o si\u0119 to w 1925 r. w Rosji, ale niedosz\u0142a ofiara szcz\u0119\u015bliwie usz\u0142a tam z \u017cyciem.<\/p>\n\n\n\n

    Od imienia \u015bw. Miko\u0142aja pochodzi, mocno okr\u0119\u017cn\u0105 drog\u0105 j\u0119zykow\u0105, nawet okre\u015blenie \u201emi\u015b\u201d. Tak w\u0142a\u015bnie w poufa\u0142o\u015bci nazywano leszego<\/strong>, czyli ducha lasu, przyjmuj\u0105cego nagminnie posta\u0107 cz\u0142owiekowatego nied\u017awiedzia. Je\u015bli ludzie byli z nim w dobrych stosunkach, sk\u0142adaj\u0105c okazyjnie ofiary i dbaj\u0105c o ziele\u0144, to szuka\u0142 z ich strony jedynie towarzystwa. Wspomina si\u0119 o tym, \u017ce tego rodzaju duchy poszukiwa\u0142y ludzkich \u017con, ale proceder porywania ich nie osi\u0105gn\u0105\u0142 chyba tak wielkiej krasy, jak w\u015br\u00f3d germa\u0144skich trolli. Poniewa\u017c leszy uwielbiali zagadki, cz\u0119sto zdarza\u0142o im si\u0119 wci\u0105ga\u0107 do gawra \u201eludzi le\u015bnych\u201d (gajowych, bartnik\u00f3w, w\u0119glarzy, etc.) na kr\u00f3tkie pogaw\u0119dki. Tam panowie wymieniali si\u0119 b\u0142yskotliwymi tekstami i dowcipami ludowymi. Znalezione w lesie dzieci lub zwierz\u0119ta gospodarskie, dobry leszy odprowadza\u0142 z powrotem w okolice domu. Kiedy jednak ludzko\u015b\u0107 go sprowokuje lub naruszy jego niepisane prawa, wtedy sytuacja zmienia si\u0119 diametralnie\u2026 ale to ju\u017c ca\u0142kiem inna historia.<\/p>\n\n\n\n

    Podobnie jak u German\u00f3w, tak\u017ce my postrzegali\u015bmy nied\u017awiedzia jako naturalnego przeciwnika pszcz\u00f3\u0142. Po przeczytaniu moich tekst\u00f3w na ich temat, mo\u017ce to Czytelnik\u00f3w dziwi\u0107. Jak si\u0119 okazuje, by\u0142 on nie tylko po\u017ceraczem miodu, ale pe\u0142ni\u0142 te\u017c odmienn\u0105, na po\u0142y wrog\u0105 rol\u0119 w naturalnym porz\u0105dku. Wed\u0142ug antropologii j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, nied\u017awied\u017a by\u0142 stra\u017cnikiem granicy mi\u0119dzy \u015bwiatami, podczas gdy pszczo\u0142y przekracza\u0142y j\u0105 jako pos\u0142a\u0144cy. W j\u0119zyku polskim pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po bogatej frazeologii \u201enied\u017awiedziego stra\u017cnika\u201d jest chyba tylko dzieci\u0119ca zabawa w \u201estary nied\u017awied\u017a mocno \u015bpi\u201d. Inne narody maj\u0105 jednak mocniej ugruntowane skojarzenie z misiem, kt\u00f3rego lepiej nie niepokoi\u0107, gdy\u017c pilnuje on niebezpiecznego przej\u015bcia w obie strony. M\u00f3wi si\u0119 zatem o nied\u017awiedzich miejscach (liminalnych), nied\u017awiedzich bramach czy nied\u017awiedzich krajach, gdzie ko\u0144czy si\u0119 cywilizacja i zaczyna barbaria. Sporo po ostatnim pogl\u0105dzie pozosta\u0142o w polskim spojrzeniu na naszych wschodnich pobratymc\u00f3w. W ka\u017cdym razie, st\u0105d wynika odmienna rola nied\u017awiedzia i pszczo\u0142y w obrz\u0119dowo\u015bci: gdzie dla jednej strony uczestnictwo by\u0142o honorowe i celebrowane, druga podchodzi\u0142a niech\u0119tnie, pe\u0142ni\u0105c pos\u0142ug\u0119 jedynie pod przymusem u\u017cytkownika magii.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Tanzber prowadzony przez \u201edoktora” w g\u00f3rno\u015bl\u0105skich Samborowicach, 2008 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Mi\u015b na skal\u0119 naszych mo\u017cliwo\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Obrz\u0119dowy cykl \u201ewodzenia nied\u017awiedzia\u201d zanik\u0142 ju\u017c niemal doszcz\u0119tnie. Uda\u0142o mu si\u0119 przetrwa\u0107 w niewielu tylko punktach na mapie Europy. Jeden z nich mamy tu\u017c pod nosem \u2013 mowa o G\u00f3rnym \u015al\u0105sku i Morawach. Co prawda jest to wersja znacznie ugrzeczniona, traktowana jako zabawa karnawa\u0142owa, ale niew\u0105tpliwie zachowuj\u0105ca najwa\u017cniejsze elementy. Intensywna kolonizacja niemiecka tego obszaru reanimowa\u0142a, jak si\u0119 zdaje, przymieraj\u0105ce tam tradycje s\u0142owia\u0144skie. Powsta\u0142a w ten spos\u00f3b kultura g\u00f3rno\u015bl\u0105ska oferuje nam zatem hybryd\u0119, mieszaj\u0105c\u0105 w r\u00f3wnych proporcjach wp\u0142ywy z obu stron Odry. Nied\u017awied\u017a nosi wszak\u017ce welesowe rogi, ale prowadzi go cz\u0142owiek w cudacznym stroju, przedstawiaj\u0105cym lekarza lub rze\u017anika (dla spo\u0142ecze\u0144stw tradycyjnych, by\u0142y to niestety zawody mocno zbie\u017cne). Na wydarzenie m\u00f3wi si\u0119 z germa\u0144ska \u201ebery\u201d lub \u201eWodzenie Bera\u201d cho\u0107 wierzchowcem wodzireja jest nieco egzotyczny wielb\u0142\u0105d; od zawsze zreszt\u0105 lajkonik w tym kszta\u0142cie, bo sk\u0105d na \u015al\u0105sku wzi\u0105\u0107 prawdziwego? Taniec z nied\u017awiedziem \u015bci\u0105ga z ludzi choroby, kt\u00f3re mordowany potem mi\u015b znosi ze sob\u0105 w za\u015bwiaty. Jednocze\u015bnie obecna jest, grzeczniejsza ju\u017c, symbolika p\u0142odno\u015bciowa.<\/p>\n\n\n\n

    \u017bycie, szczeg\u00f3lnie rozci\u0105gni\u0119te w czasie, sprzyja mieszaniu kultur i modyfikowaniu okazji. Najwi\u0119kszy potencja\u0142 przetrwania zawsze mia\u0142y wierzenia elastyczne, zdolne osi\u0105gn\u0105\u0107 ten sam efekt obrz\u0119dowy przy zmieniaj\u0105cych si\u0119 warunkach spo\u0142eczno-gospodarczych (np. dawny str\u00f3j misia tworzony by\u0142 ze s\u0142omy, gdy\u017c by\u0142a powszechna i bezwarto\u015bciowa, dzisiaj organizatorzy narzekaj\u0105 na jej niedobory). Mo\u017cemy dzisiaj bada\u0107 \u201e\u015bwi\u0119to nied\u017awiedziowe\u201d poniewa\u017c adaptowa\u0142o si\u0119 ono do kilku system\u00f3w wierze\u0144, kt\u00f3re przychodzi\u0142y i odchodzi\u0142y, zostawiaj\u0105c po sobie nieuniknione \u015blady w kulturze. Jak ju\u017c kiedy\u015b napisa\u0142em, a pisa\u0107 b\u0119d\u0119 bez ko\u0144ca: S\u0142owianie przez d\u0142ugie stulecia \u017cyli blisko German\u00f3w, \u017cenili\u015bmy si\u0119 i mieszkali\u015bmy w tych samych wsiach \u2013 podobnie Ba\u0142towie, Celtowie, ludy roma\u0144skie czy ugro-fi\u0144skie. Dawni przedstawiciele tych dumnych kultur jednog\u0142o\u015bnie wy\u015bmialiby nowoczesne rojenia o tym, \u017ce czysto\u015b\u0107 religii stanowi o jej sile i powinno t\u0119pi\u0107 si\u0119 w niej obce nalecia\u0142o\u015bci. P\u00f3ki poga\u0144stwo funkcjonowa\u0142o cho\u0107by w formie prze\u017cytkowej, czerpa\u0142o pe\u0142nymi gar\u015bciami od swoich s\u0105siad\u00f3w i stale aktualizowa\u0142o si\u0119 do reali\u00f3w. Wodan z Welesem mogliby by\u0107 w opisanych funkcjach bli\u017aniakami, poniewa\u017c dziel\u0105 ich zaledwie kosmetyczne r\u00f3\u017cnice. Kiedy czasy si\u0119 zmieni\u0142y, obaj przyj\u0119li imiona chrze\u015bcija\u0144skich \u015bwi\u0119tych, cz\u0119sto zmy\u015blone ad hoc<\/em> dla usprawiedliwienia starego obyczaju. Bogowie i ich ludy wygrali tym samym dodatkowe stulecia praktyki, d\u0142ugo broni\u0105c si\u0119 przed zag\u0142ad\u0105\u2026<\/p>\n\n\n\n

    Nied\u017awied\u017a staje dzi\u015b na zas\u0142u\u017conym miejscu u boku pszczo\u0142y, jako zwierz\u0119 respektowane pospo\u0142u przez German\u00f3w i S\u0142owian. To stra\u017cnik Zas\u0142ony oddzielaj\u0105cej nas od zmar\u0142ych, zdolny pilnowa\u0107 jej z obu stron. Mimo grozy jak\u0105 wzbudza, nie powinni\u015bmy uznawa\u0107 go za wroga, gdy\u017c wype\u0142nia dziejow\u0105 misj\u0119, powierzon\u0105 mu przez bog\u00f3w. Oswojony przez Welesa b\u0105d\u017a Wodana, jest wykonawc\u0105 jego woli \u2013 stronnikiem czarodziej\u00f3w zdolnym zwalcza\u0107 z\u0142o, leczy\u0107 choroby, a nawet przeprowadza\u0107 zb\u0142\u0105kane dusze przez swoj\u0105 domen\u0119. By\u0107 mo\u017ce dlatego istniej\u0105 stworzenia mityczne, kt\u00f3re w toku dziej\u00f3w upodobni\u0142y si\u0119 do niego, kreuj\u0105c pozytywnie lub negatywnie wizerunek nied\u017awiedzia w Europie P\u00f3\u0142nocnej.<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    De Lazari Andrzej, Riabow Oleg, \u017bakowska Magdalena, Europa i Nied\u017awied\u017a<\/em>, Warszawa 2013.<\/p>\n\n\n\n

    G\u00f3ra Aleksandr, O zasadach opisu zwierz\u0105t w s\u0142owia\u0144skiej kulturze ludowej,<\/em> Etnolingwistyka 2000, nr 12.<\/p>\n\n\n\n

    Grimm Oliver, Bear and Human: facets of a multi-layered relationship from past to recent Times, with emphasis on Northern Europe<\/em>, t. 3, Turnhout 2023.<\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/bajka.umk.pl\/slownik\/lista-hasel\/haslo\/?id=125<\/a><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/cyfrowaetnografia.pl\/collections\/show\/6<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Lach Kornelia, Archaiczne formy kultu \u015bw. Miko\u0142aja na pograniczu \u015bl\u0105sko-morawskim<\/em>, Studia Etnologiczne i Antropologiczne 1999, nr 3.<\/p>\n\n\n\n

    Liboska Tomasz, \u201eWodzenie nied\u017awiedzia\u201d. O mo\u017cliwych wariantach interpretacji obrz\u0119dowo\u015bci zapustnej na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku, <\/em>Rocznik Muzeum G\u00f3rno\u015bl\u0105skiego Parku Etnograficznego w Chorzowie 2013, t. 1.<\/p>\n\n\n\n

    Linden Claudia, The Bear as Ursus Sacer in 19th Century Swedish Literature,<\/em> [w:] Bjorck Amelie, Linden Claudia, Lonngren Ann-Sofie, Squirelling: Human-Animal Studies in the Northern-European Region<\/em>, Sodertorn 2022.<\/p>\n\n\n\n

    Loucks Georgina, The girl and the bear facts: a cross-cultural comparison,<\/em> The Canadian Journal of Native Studies 1985, t. 5.<\/p>\n\n\n\n

    Mollervarn Olle, Bear culture. A new approach to bear-human relations in Scandinavian folklore<\/em>, Sundsvall 2021.<\/p>\n\n\n\n

    Oehrl Sigmund, Bear hunting and its ideological context (as a background for the interpretation of bear claws and other remains of bears in Germanic graves of the 1st millenium AD),<\/em> [w:] Grimm Oliver, Schmolcke Ulrich, Hunting in northern Europe untill 1500 AD<\/em>, Szlezwik 2011.<\/p>\n\n\n\n

    Roslyn Frank, Bear Doctors: tracing the history of bears as healers and how they became Christian Saints<\/em>, Iowa City 2022.<\/p>\n\n\n\n

    Roslyn Frank, Hunting the European Sky Bears: German \u201estraw-bears\u201d and their relatives as Transformers<\/em>, Symbolik und Religion 2010, nr 17.<\/p>\n\n\n\n

    Roslyn Frank, The European Bear\u2019s Son tales: its reception and influence on indigenous oral traditions in North America<\/em>, Folklore 2023, nr 88.<\/p>\n\n\n\n

    Roslyn Frank, Translating a Worldview in the longue duree: the Tale of \u201eThe Bear\u2019s Son\u201d<\/em>, [w:] G\u0142az Adam et al., Languages \u2013 Cultures \u2013 Worldviews<\/em>, Londyn 2019.<\/p>\n\n\n\n

    Strz\u0105da\u0142a Agata, Kulturowa historia nied\u017awiedzia \u2013 od w\u0142adcy umys\u0142\u00f3w do dzieci\u0119cej maskotki<\/em>, Kultura i Warto\u015bci 2013, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

    Szmuc Joanna, Spo\u0142ecze\u0144stwo wobec przyrody \u2013 zwi\u0105zku przyrody z cz\u0142owiekiem w zwyczajach ludowych w Polsce i wybranych krajach Europy<\/em>, Przegl\u0105d Przyrodniczy 2018, nr 29.<\/p>\n\n\n\n

    Powy\u017csze \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 w ca\u0142o\u015bci dost\u0119pne online.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Istniej\u0105 na \u015bwiecie stworzenia tak straszliwe, \u017ce samo wypowiedzenie ich nazwy przepe\u0142nia ludzi groz\u0105. Aby wci\u0105\u017c m\u00f3c o nich rozmawia\u0107, pokolenia ludzko\u015bci znajdowa\u0142y imiona zast\u0119pcze. Niekt\u00f3re spo\u015br\u00f3d nich powtarzamy tak d\u0142ugo, \u017ce zapomnieli\u015bmy ju\u017c o istnieniu orygina\u0142\u00f3w, obj\u0119tych zmow\u0105 milczenia na d\u0142ugo przed wynalezieniem pisma. Jedn\u0105 z tych budz\u0105cych groz\u0119 postaci jest nied\u017awied\u017a \u2013 pot\u0119\u017cnych gabaryt\u00f3w, przera\u017caj\u0105co inteligentna bestia, kt\u00f3r\u0105 znamy pod tego rodzaju imieniem zast\u0119pczym [\u201enied\u017awied\u017a\u201d to dos\u0142. miodojad]. Nie inaczej by\u0142o w\u015br\u00f3d German\u00f3w, dla kt\u00f3rych angielski bear czy skandynawski bj\u00f3rn, to nic innego jak dawny przymiotnik \u201ebr\u0105zowy, brunatny\u201d. Jeszcze na pocz\u0105tku XX w., polskoj\u0119zyczni g\u00f3rale unikali nawet tego rodzaju okr\u0119\u017cnego nazewnictwa, wierz\u0105c \u017ce stw\u00f3r pojmie o kim mowa i zjawi si\u0119 na wezwanie. Zamiast tego, nazywali go po prostu On. <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":415,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23,13,14,21],"tags":[],"class_list":["post-413","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-germania-slavica","category-popularnonaukowe","category-religia-germanska","category-religia-slowianska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/413","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=413"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/413\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":436,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/413\/revisions\/436"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/415"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=413"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=413"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=413"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}