{"id":437,"date":"2024-07-13T20:48:46","date_gmt":"2024-07-13T20:48:46","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=437"},"modified":"2024-07-15T08:40:50","modified_gmt":"2024-07-15T08:40:50","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-gepidow-w-panonii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/07\/13\/przezytki-starogermanskie-wsrod-gepidow-w-panonii\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d Gepid\u00f3w w Panonii"},"content":{"rendered":"\n

Gepidzkie umbo do uprz\u0119\u017cy, V w. n.e.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zaginione plemi\u0119<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nie po wszystkich ludach germa\u0144skich osta\u0142o si\u0119 tyle \u015blad\u00f3w, bym m\u00f3g\u0142 opisywa\u0107 ich kultur\u0119 duchow\u0105 w wielocz\u0119\u015bciowym artykule. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 plemion ca\u0142kowicie znikn\u0119\u0142a w mroku dziej\u00f3w, zostawiaj\u0105c po sobie jedynie nazw\u0119. Inne mia\u0142y tyle szcz\u0119\u015bcia, by zachowa\u0107 w spadku jaki\u015b okrawek \u2013 strz\u0119p strz\u0119p\u00f3w bogatej niegdy\u015b tradycji kulturowej czy religijnej. Istniej\u0105 te\u017c grupy, znajduj\u0105ce si\u0119 w rozkroku mi\u0119dzy dwoma brzegami Rzeki Umar\u0142ych; zosta\u0142a po nich gar\u015b\u0107 wzmianek, pozbawionych kontekstu, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 badaczom bezwarto\u015bciowe. Nie jest to postawa w\u0142a\u015bciwa. Jak ustali\u0142em przy badaniu odno\u015bnie wczesno\u015bredniowiecznych Burgund\u00f3w, nawet tre\u015bci na marginesie u\u017cyteczno\u015bci, mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 bezcenne, je\u015bli spojrzymy na nie w szerszej perspektywie. Znaj\u0105c opisywane czasy, zbadawszy wi\u0119kszo\u015b\u0107 p\u00f3\u017anych ekspresji religii germa\u0144skiej, znamy ju\u017c uk\u0142adank\u0119 do kt\u00f3rej mog\u0105 pasowa\u0107 te egzotyczne puzzle. Tak w\u0142a\u015bnie maj\u0105 si\u0119 sprawy z Gepidami.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142 to lud wschodniogerma\u0144ski, a zatem nale\u017c\u0105cy do najbardziej enigmatycznej wyznaniowo ga\u0142\u0119zi wielkiej rodziny German\u00f3w. Ich najbli\u017csi krewni: Goci, Wandalowie, by\u0107 mo\u017ce Burgundowie, nie dali nam du\u017co materia\u0142u z jakim mogliby\u015bmy pracowa\u0107. A jednak wszyscy za\u0142o\u017cyli w okresie Wielkiej W\u0119dr\u00f3wki Lud\u00f3w w\u0142asne pa\u0144stwa, zaj\u0119li terytorium opisywane przez pi\u015bmiennictwo, zauwa\u017calne w archeologii. Gepidowie byli przez wieki traktowani jako najmniej interesuj\u0105ce spo\u015br\u00f3d tych plemion, poniewa\u017c ich formacja pa\u0144stwowa nie osi\u0105gn\u0119\u0142a wi\u0119kszych sukces\u00f3w i znajdowa\u0142a si\u0119 w odseparowaniu od wczesno\u015bredniowiecznej cywilizacji, trwaj\u0105c nieco ponad sto lat. Jak oka\u017ce si\u0119 na \u0142amach niniejszego tekstu, wyobra\u017cenie to by\u0142o ca\u0142kowicie z\u0142udne.<\/p>\n\n\n\n

Gepidowie, wed\u0142ug swoich legendarnych prapocz\u0105tk\u00f3w, byli kuzynami Got\u00f3w. Oba ludy wywodzi\u0142y si\u0119 ze Skandynawii, sk\u0105d przyp\u0142yn\u0119\u0142y drog\u0105 morsk\u0105 na tereny dzisiejszej Polski. Goci przezywali Gepid\u00f3w \u201egepanta\u201d [tj. powolni, \u015blamazarni], poniewa\u017c ich \u0142\u00f3d\u017a mia\u0142a przyby\u0107 jako ostatnia, sp\u00f3\u017aniona wzgl\u0119dem tych gockich. St\u0105d, zdaniem dziejopisa Jordanesa, pochodzi\u0142a nazwa tego plemienia. Sami Gepidowie woleliby chyba bardziej \u017cyczliw\u0105 hipotez\u0119 j\u0119zykoznawcz\u0105, wedle kt\u00f3rej jej \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142o \u201egibidoz\u201d [czyli hojni lub obdarowani]. Jako tacy, zamieszkiwali Wysoczyzn\u0119 Elbl\u0105sk\u0105, do momentu W\u0119dr\u00f3wki Lud\u00f3w. W toczonej kryzysem Europie, zdecydowali si\u0119 do\u0142\u0105czy\u0107 do sojuszu Hun\u00f3w. Stepowe imperium Attyli pozwoli\u0142o im osiedli\u0107 si\u0119 w malowniczej, a \u017cyznej krainie Panonii (dzisiejsze W\u0119gry i p\u00f3\u0142nocna Serbia). Z czasem popadali w coraz wi\u0119ksz\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 od Hun\u00f3w, trac\u0105c sw\u00f3j autonomiczny status pod ci\u0119\u017carami nak\u0142adanymi przez silniejszych prze\u0142o\u017conych. Kres temu przynios\u0142a dopiero \u015bmier\u0107 Attyli: Gepidowie, Herulowie, Rugiowie i Skirowie zbuntowali si\u0119 przeciwko jego synom, tocz\u0105c wsp\u00f3ln\u0105 wojn\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, a nast\u0119pnie zak\u0142adaj\u0105c w\u0142asne odr\u0119bne kr\u00f3lestwa. Pierwsi z wymienionych odnie\u015bli w tej kwestii najwi\u0119kszy sukces. Po ponad stuleciu niepodleg\u0142o\u015bci, pa\u0144stwo zosta\u0142o zniszczone przez migruj\u0105cych Awar\u00f3w, bliskich krewnych Hun\u00f3w. Od 567 r. pod ich rz\u0105dami, kultura gepidzka przetrwa\u0142a blisko 200 lat. Stanowi to wdzi\u0119czny argument przekonuj\u0105cy, \u017ce utrata pa\u0144stwa wcale niekoniecznie musi prowadzi\u0107 do utraty to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Kr\u00f3lowie Gepid\u00f3w przyj\u0119li pragmatyczn\u0105 polityk\u0119 religijn\u0105. Mimo wyj\u015bcia z tradycji starogerma\u0144skiej, przyj\u0119li chrzest bez wielkiej pompy i zale\u017cnie od sytuacji politycznej, zmieniali wyznanie z aria\u0144skiego na chalcedo\u0144skie (ortodoksyjne). Podobnie jak u Longobard\u00f3w, elity Gepid\u00f3w mo\u017cna okre\u015bli\u0107 nawet jako oboj\u0119tne religijnie. W ich pa\u0144stwie panowa\u0142 de facto<\/em> pluralizm religijny, bez masowej akcji nawracania ani represji na innowiercach. \u017byli i dali \u017cy\u0107 innym, co stworzy\u0142o przyjazne warunki dla \u017cycia duchowego ludno\u015bci. Jak wygl\u0105da\u0142o w czasach swojej \u015bwietno\u015bci?<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Sprz\u0105czka z K\u00f3lked-Feketekapu B, VII w. n.e.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bogowie i szamani<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pa\u0144stwo Gepid\u00f3w by\u0142o tworem s\u0142abym, stale zale\u017cnym od pot\u0119\u017cniejszych s\u0105siad\u00f3w (Ostrogot\u00f3w, Longobard\u00f3w, Bizancjum). Przez podporz\u0105dkowan\u0105 pozycj\u0119 w mi\u0119dzynarodowym \u0142a\u0144cuchu dostaw, nigdy nie rozbudowa\u0142o w\u0142asnego rzemios\u0142a do poziomu zdolnego zapewni\u0107 dobrobyt obywatelom. Byli dostawcami taniej si\u0142y roboczej, kt\u00f3ra ochoczo emigrowa\u0142a do bogatszych kraj\u00f3w, zostawiaj\u0105c ojczyzn\u0119 na miernej stopie \u017cyciowej. Abstrahuj\u0105c od analogii, jakie a\u017c nazbyt rzucaj\u0105 si\u0119 w oczy, taki stan rzeczy mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c\u2026 swoje dobre strony! Z punktu widzenia historyka, rzecz jasna. Spo\u0142ecze\u0144stwo gepidzkie korzysta\u0142o bowiem z kultury materialnej innych lud\u00f3w, wprowadzaj\u0105c do niej tylko kilka, wyrazistych zmian. Sprawia to, \u017ce nie musimy m\u0119czy\u0107 si\u0119 z odcyfrowywaniem ikonografii religijnej na tym konkretnie gruncie. Gepidzi sprowadzali swoje wyposa\u017cenie kultowe najcz\u0119\u015bciej ze Skandynawii, terytorium doskonale opisanego przez archeolog\u00f3w tego \u015bwiata. Wizerunki i symbole bog\u00f3w stanowi\u0142y mieszank\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci p\u00f3\u0142nocnej z zachodni\u0105 (handel z Turyngami, Alemanami, etc.). Poganie korzystali z niej bez dyskryminacji, co wskazuje do\u015b\u0107 jasno, \u017ce postrzegali je jako ekspresje tej samej religii, niezale\u017cnie od tego, gdzie zosta\u0142y wyprodukowane.<\/p>\n\n\n\n

Najpopularniejszym bogiem w uj\u0119ciu archeologicznym, by\u0142 niechybnie Wodan. Wyobra\u017cano go jako je\u017ad\u017aca, mistrza magii i ob\u0142\u0105ka\u0144czego wojownika. W ikonografii zwracaj\u0105 uwag\u0119 jego k\u0142y, wyszczerzone nieco zbyt szeroko, twarz profilowana jak maska, oczy wyba\u0142uszone w szale, oraz cia\u0142o wykr\u0119cone jak w przedziwnym ta\u0144cu. To wszystko cechy dobrze znane z jego przedstawie\u0144 w\u015br\u00f3d innych germa\u0144skich plemion migruj\u0105cych, oraz z przekaz\u00f3w skandynawskich. Warto przywo\u0142a\u0107 tutaj fascynuj\u0105cy artefakt: sprz\u0105czk\u0119 od pasa z K\u00f3lked-Feketekapu. To srebrna ozdoba w kszta\u0142cie grzyba nios\u0105ca na froncie wizerunek Wodana, kt\u00f3ry dzier\u017cy w d\u0142oniach dwa miecze (w\u0119gierscy uczeni twierdz\u0105, \u017ce jest to bro\u0144 boga Tiwa, ale ja pozostaj\u0119 tutaj sceptyczny). Jest spl\u0105tany w walce z w\u0119\u017cem, kt\u00f3ry przygryza mu rami\u0119 i wygl\u0105da, jakby niebawem mia\u0142 zosta\u0107 poci\u0119ty na kawa\u0142ki. Na drugim planie przestrzennym widoczne s\u0105 dwa wilki, kt\u00f3re w przej\u0119ciu przygl\u0105daj\u0105 si\u0119 tej scenie. To oczywiste odwo\u0142anie do toposu mitologicznego, gdzie Wodan walczy z w\u0119\u017cem (ale nie \u017bmijem!), kt\u00f3rego ostatecznie r\u0105bie na 9 kawa\u0142k\u00f3w. Tak widzieli spraw\u0119 Anglosasi, jak zanotowali w \u201eZakl\u0119ciu Dziewi\u0119ciu Zi\u00f3\u0142\u201d [ang. Nine Herbs Charm] z X wieku. Echa tej samej sceny zauwa\u017calne s\u0105 te\u017c w rzemio\u015ble skandynawskim, oraz longobardzkim i frankijskim kulcie \u015bwi\u0119tych.<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze w ko\u0144c\u00f3wce V w., Gepidowie praktykowali ofiary z ludzi w ramach \u201enieludzkich obrz\u0119d\u00f3w\u201d o kt\u00f3rych wspomina literat Salwian z Marsylii. Prawdopodobnie by\u0142y one zadedykowane w\u0142a\u015bnie Wodanowi, kt\u00f3ry przyjmowa\u0142 takowe w niejednym ju\u017c miejscu w Germanii. Trzeba jednak powiedzie\u0107, \u017ce usta\u0142y one po introdukcji chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3re jak si\u0119 przekonamy, mia\u0142o cokolwiek \u0142agodz\u0105cy wp\u0142yw na obyczajowo\u015b\u0107 Gepid\u00f3w. Przera\u017cenie, jakie budzi\u0142a przedtem ta formu\u0142a rytualna, mog\u0142o wynika\u0107 z jej krwawego charakteru, ale nic poza tym nie jest nam wiadome. W tego rodzaju aktach uczestniczyli najprawdopodobniej te\u017c Hunowie. Mimo \u017ce elity tych lud\u00f3w by\u0142y sk\u0142\u00f3cone, to do\u0142y utrzymywa\u0142y dobros\u0105siedzkie stosunki, tak\u017ce na p\u0142aszczy\u017anie religijnej. Wp\u0142ywy Hun\u00f3w i p\u00f3\u017aniej Awar\u00f3w, odbi\u0142y znacz\u0105ce pi\u0119tno na religii tradycyjnej Gepid\u00f3w, a szczeg\u00f3lnie na kulcie Wodana.<\/p>\n\n\n\n

Wraz z rosn\u0105c\u0105 integracj\u0105 German\u00f3w i lud\u00f3w turkijskich, upowszechnia\u0142y si\u0119 fenomeny religijne oryginalne dla tych drugich, takie jak szamanizm. Oczywi\u015bcie Indoeuropejczycy r\u00f3wnie\u017c dzielili teologiczny fundament tego zjawiska (wiar\u0119, \u017ce osoby w transie ekstatycznym mog\u0142y porozumiewa\u0107 si\u0119 z duchami, leczy\u0107 choroby i podr\u00f3\u017cowa\u0107 mi\u0119dzy \u015bwiatami), ale turkijski szamanizm wci\u0105\u017c by\u0142 w Europie nalecia\u0142o\u015bci\u0105 zewn\u0119trzn\u0105. Nietrudno zgadn\u0105\u0107, \u017ce Wodan ze swoj\u0105 qusi-szama\u0144sk\u0105 domen\u0105, zosta\u0142 uto\u017csamiony z analogicznym duchem po stronie s\u0105siad\u00f3w. Uzyska\u0142 zatem pierzasty czepiec i zdobnictwo odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do ptak\u00f3w, szczeg\u00f3lnie or\u0142\u00f3w oraz soko\u0142\u00f3w. Skarby czcicieli Wodana, ludzi nale\u017c\u0105cych do bogatszej warstwy spo\u0142ecze\u0144stwa, charakteryzuj\u0105 si\u0119 te\u017c obecno\u015bci\u0105 zdobnych insekt\u00f3w. Ozdoby przedstawiaj\u0105 \u015bwierszcze, \u0107my i pszczo\u0142y, owady wi\u0105zane w r\u00f3\u017cnych okoliczno\u015bciach z tym w\u0142a\u015bnie bogiem.<\/p>\n\n\n\n

Do Wodana, jako wynalazcy pisma, najpewniej odwo\u0142ywali si\u0119 germa\u0144scy czarodzieje runiczni. Gepidowie bardzo ch\u0119tnie zapo\u017cyczyli skandynawski wariant tego alfabetu i wykorzystywali go zar\u00f3wno do cel\u00f3w \u015bwieckich (np. zapisuj\u0105c imi\u0119 w\u0142a\u015bciciela przedmiotu), ale cz\u0119\u015bciej jednak magicznych. Istnia\u0142a wyspecjalizowana grupa czarownik\u00f3w, znaj\u0105cych tajemnice pochodz\u0105cego od bog\u00f3w pisma, kt\u00f3rej przedstawiciele umieli zakl\u0105\u0107 przedmioty codziennego u\u017cytku mistycznymi mocami. Nawet pierwsze litery alfabetu, umieszczone w odpowiedniej kolejno\u015bci [FUTHARK] nios\u0142y w sobie nieznan\u0105 dzisiaj, magiczn\u0105 moc. Najcz\u0119\u015bciej wykorzystywano je do produkcji amulet\u00f3w. Na obszarze pa\u0144stwa Gepid\u00f3w odnaleziono 4 istotne skarby runiczne, by\u0107 mo\u017ce koresponduj\u0105ce z pobliskimi stanowiskami rzemie\u015blniczymi. Ich styl wykonania oraz kontekst materialny wskazuj\u0105, \u017ce mogli tam by\u0107 osiedleni rytownicy ze Skandynawii, dla kt\u00f3rych sk\u0105din\u0105d zabobonni Gepidzi stanowili doskona\u0142\u0105 klientel\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Charakterystyk\u0105 Gepid\u00f3w by\u0142o wielkie przywi\u0105zanie do talizman\u00f3w; kobiety nosi\u0142y wr\u0119cz dedykowane pasy tylko na magiczne zawieszki. Z czasem, do\u015b\u0107 doda\u0107, stawa\u0142y si\u0119 one raczej ci\u0119\u017ckie\u2026 typowo \u017ce\u0144skimi amuletami by\u0142y muszelki, per\u0142y oraz z rzadka, ko\u015b\u0107 s\u0142oniowa. Ich magiczny charakter sugerowa\u0107 mo\u017ce to, \u017ce nie eksponowa\u0142y ich jako bi\u017cuterii, tylko trzyma\u0142y w dedykowanych \u201erelikwiarzach\u201d przy pasie. Niestety szczeg\u00f3\u0142owy charakter, co konkretnie mia\u0142o dawa\u0107 noszenie ich ka\u017cdego dnia, pozostaje dla nas tajemnic\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Wielki b\u00f3g Thunar, reprezentowany by\u0142 w typowej dla siebie roli, tj. jako obro\u0144ca ludzko\u015bci. Szczeg\u00f3lnie wstawia\u0142 si\u0119 za najs\u0142abszymi: jego symbole nosi\u0142y g\u0142\u00f3wnie kobiety i dzieci. Wierzono, \u017ce przemierza niebo podczas burz, jarz\u0105c si\u0119 niczym eksplozja boskiej mocy. Jego symbolem by\u0142a zatem swastyka: podobna do kr\u0119c\u0105cego si\u0119 w boju Me\u0142duna, nag\u0142ego wybuchu pioruna, ale te\u017c \u201enieustannie wybuchaj\u0105cego\u201d s\u0142o\u0144ca (kt\u00f3re ja\u015bnia\u0142o jak Thunar). Pod wp\u0142ywem kontakt\u00f3w z Turkami, nadano mu cechy tamtejszego boga-jelenia. Mia\u0142 on, jak si\u0119 zdaje, nast\u0119puj\u0105ce cechy:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Jego symbolem by\u0142o nie tylko poro\u017ce, ale te\u017c jelenie z\u0119by (stosowane w parze z symbolami Thunara jako amulety ochronne);<\/li>\n\n\n\n
  • Przyjmowa\u0142 ofiary z mi\u0119sa prawdziwego jelenia, tylko Gepidzi sk\u0142adali takowe spo\u015br\u00f3d wszystkich plemion germa\u0144skich swojej epoki;<\/li>\n\n\n\n
  • Wskazywa\u0142 ludziom dobre miejsca, aby si\u0119 osiedli\u0107;<\/li>\n\n\n\n
  • Mia\u0142 poro\u017ce rozga\u0142\u0119zione na tysi\u0105c rog\u00f3w, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych ka\u017cdy mia\u0142 na swoim ko\u0144cu p\u0142omie\u0144;<\/li>\n\n\n\n
  • Uznawano go za symbol cyklicznego odrodzenia, tak jak poro\u017ce odpada i odrasta (Gepidzi u\u017cywali niemal wy\u0142\u0105cznie m\u0142ot\u00f3w i maczug Thunara wykonanych z mo\u017cd\u017cenia lub czubka, kt\u00f3re interpretowano jako j\u0105dra si\u0142y regeneracyjnej).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Osobi\u015bcie \u015bmiem wywnioskowa\u0107 jedynie, \u017ce oznacza\u0142oby to powi\u0105zanie \u201eJeleniego Thunara\u201d z rozgwie\u017cd\u017conym niebem \u2013 zreszt\u0105 gwiazdy z perspektywy \u00f3wczesnych ju\u017c by\u0142y swego rodzaju eksplozjami boskiej mocy. Podstawy dla tego twierdzenia to rzecz jasna \u015bwiece na czubku poro\u017ca, wskazywanie drogi w\u0119drowcom, oraz wczesno\u015bredniowieczny (a poniek\u0105d s\u0142uszny) pogl\u0105d, \u017ce gwiazdy pojawiaj\u0105 si\u0119 i znikaj\u0105 w ci\u0105g\u0142ym ruchu cia\u0142 niebieskich. Zwi\u0105zek mi\u0119dzy postaciami nie by\u0142 wcale jednoznaczny; dowodem niech b\u0119dzie przedstawienie, gdzie Thunar to krzepki je\u017adziec trzymaj\u0105cy swastyk\u0119, uje\u017cd\u017caj\u0105cy\u2026 w\u0142a\u015bnie jelenia. To swoj\u0105 drog\u0105, kolejny tylko przyk\u0142ad nieustaj\u0105cego dialogu zdrowych kultur i religii: motyw jazdy na jeleniu w podobnych artefaktach, pochodzi jeszcze od Kimer\u00f3w (lud ten m\u00f3g\u0142 nawet pr\u00f3bowa\u0107 siod\u0142ania jeleni w rzeczywisto\u015bci!).<\/p>\n\n\n\n

    Wed\u0142ug powa\u017canego autorytetu w temacie, nomen omen dr. Attyli Kissa, Gepidowie obchodzili festiwale sprz\u0119\u017cone ze zmian\u0105 p\u00f3r roku, kt\u00f3rych wa\u017cnym punktem by\u0142o powtarzanie mit\u00f3w w\u0142asnego plemienia. Moim zdaniem mog\u0142y one dotyczy\u0107 powtarzaj\u0105cej si\u0119 dorocznie historii Thunara (lub bohatera, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 jego cechy) kt\u00f3ry wybiera\u0142 si\u0119 zim\u0105 na wypraw\u0119 wojenn\u0105 przeciwko Etunom, za\u015b wiosn\u0105 wraca\u0142 aby zaprowadzi\u0107 na \u015bwiecie por\u0119 ciep\u0142\u0105. Istnieje wzmianka o tym, jakoby gepidzkie obrz\u0119dy na cze\u015b\u0107 \u201eWulkana\u201d mia\u0142y by\u0107 straszliwie rozwi\u0105z\u0142e. Je\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce ten ognisty b\u00f3g z m\u0142otem to niedok\u0142adna translacja Thunara, da\u0142oby nam to przes\u0142ank\u0119 o p\u0142odno\u015bciowym charakterze jego kultu. Oczywi\u015bcie nic w tym temacie nie jest pewne, pozostaj\u0105 nam tylko przypuszczenia.<\/p>\n\n\n\n

    Prawdopodobnie inni cz\u0142onkowie panteonu r\u00f3wnie\u017c zostali uto\u017csamieni z animalistycznymi bogami Hun\u00f3w i Awar\u00f3w. C\u00f3\u017c jednak oznacza\u0107 mo\u017ce znak wilka, \u0142asicy b\u0105d\u017a konia, kiedy nie towarzyszy im \u017cadna posta\u0107? Je\u015bli faktycznie by\u0142o to odwo\u0142anie religijne, musia\u0142o by\u0107 oczywiste dla odbiorc\u00f3w. Nam jednak umyka niezb\u0119dny kontekst, przez co niestety, pozostajemy zagubieni.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Gepidzki ko\u015bciany grzebie\u0144 z motywem Hengesta i Horsy, V w. n.e.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Grzebanie grzebania<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Obok grafiki i osobliwych wzmianek, najpewniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em pozostaj\u0105 nieod\u0142\u0105cznie groby. Archeolog to tajemnicza posta\u0107, maj\u0105ca tyle\u017c wsp\u00f3lnego z nied\u017awiedziem, \u017ce nieraz trudna do odr\u00f3\u017cnienia w ciemnym lesie. Potrafi jednak wyczyta\u0107 wiele z samego tylko po\u0142o\u017cenia poch\u0142oni\u0119tych przez ziemi\u0119 ruin, zw\u0142ok oraz do\u0142\u00f3w ofiarnych; zawdzi\u0119czamy im wi\u0119kszo\u015b\u0107 naszych informacji na temat Gepid\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Wspomniany wy\u017cej pluralizm religijny odbija\u0142 si\u0119 na spo\u0142ecze\u0144stwie wysokim odsetkiem synkretyzmu. Poch\u00f3wki cz\u0142onk\u00f3w elit wskazuj\u0105, \u017ce przy okazji chrztu do\u0142\u0105czyli oni Jezusa do panteonu germa\u0144skiego i bynajmniej nie by\u0142o to zjawisko ograniczone do wy\u017cyn spo\u0142ecznych. Jak wskazuj\u0105 ruiny \u00f3wczesnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, o\u015bmiok\u0105tnych budowli aria\u0144skich, odbywa\u0142y si\u0119 tam obrz\u0119dy o dwojakim charakterze: msze oraz poga\u0144skie sk\u0142adanie ofiar. Raczej nie mia\u0142o to miejsca jednocze\u015bnie; pierwsze mog\u0142y mie\u0107 miejsce za dnia, a drugie noc\u0105, lub wymiennie zale\u017cnie od kalendarza \u015bwi\u0105t? W ka\u017cdym razie, dwie grupy perfekcyjnie si\u0119 tolerowa\u0142y. Na terenie ko\u015bcio\u0142\u00f3w (cz\u0119sto dos\u0142ownie pod posadzk\u0105) byli pochowani ludzie w czysto poga\u0144skim obrz\u0105dku, obok synkretyk\u00f3w. W\u015br\u00f3d Gepid\u00f3w nie wyst\u0119powa\u0142y osoby ca\u0142kowicie schrystianizowane, s\u0105dz\u0105c po wyposa\u017ceniu grobowym i kontek\u015bcie poch\u00f3wk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Krzy\u017ce oraz relikwie, traktowano jako amulety, przynosz\u0105ce si\u0142\u0119 \u201enowych bog\u00f3w\u201d. Nie wyklucza\u0142o si\u0119 to w najmniejszym stopniu z kultem starych, kt\u00f3rym sk\u0142adano w ofierze najcz\u0119\u015bciej psy i konie. G\u0142\u00f3wnymi zwolenniczkami starej wiary by\u0142y kobiety; jak zd\u0105\u017cy\u0142em wspomnie\u0107, by\u0142y gorliwymi u\u017cytkowniczkami magii w odr\u00f3\u017cnieniu od swoich raczej oboj\u0119tnych m\u0119\u017c\u00f3w. Ci w perspektywie antropologicznej nie zdradzali du\u017cego przywi\u0105zania do tradycji. Cz\u0119sto podr\u00f3\u017cowali, sprowadzali wiele materialnych nowinek z bogatszych kraj\u00f3w, wyje\u017cd\u017cali sezonowo do pracy (najcz\u0119\u015bciej jako najemnicy) nawet do anglosaskiej Brytanii. To dzi\u0119ki wytrwa\u0142o\u015bci ich \u017con, kt\u00f3re kultywowa\u0142y zastany porz\u0105dek rzeczy, poga\u0144stwo przetrwa\u0142o a\u017c po sam kres istnienia Gepid\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Przy okazji poch\u00f3wku, organizowano uczt\u0119, analogicznie jak u Frank\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142plemie\u0144cy jedli i pili przy otwartym grobie, zostawiaj\u0105c pe\u0142ne naczynia dla nieboszczyka. Jedzenie by\u0142o przygotowane tak, aby nie zdenerwowa\u0107 zmar\u0142ego, ani nie powstrzymywa\u0107 go na tym \u015bwiecie d\u0142u\u017cej, ni\u017c by\u0142o to konieczne, np. mi\u0119so oddzielano od ko\u015bci i wybierano k\u0105ski bez chrz\u0105stek. Zakopywali go razem z dedykowan\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 uczty oraz zastaw\u0105, sk\u0142adaj\u0105c przy okazji ofiar\u0119 dla bog\u00f3w podziemnych (w tym przypadku najpewniej Wodana), aby zapewni\u0107 cz\u0142onkowi spo\u0142eczno\u015bci bezpieczn\u0105 podr\u00f3\u017c. Co jednak charakterystyczna dla Gepid\u00f3w, zwykli oni potem\u2026 odkopywa\u0107 zmar\u0142ego. W nieokre\u015blony czas po \u015bmierci, palono dooko\u0142a grobu ogniska i wywlekano trupa. Zbierano od niego pust\u0105 zastaw\u0119 oraz inne dobra grobowe, tymczasem samo cia\u0142o przek\u0142adano do innej pozycji. Je\u015bli zdradza\u0142o objawy bycia upiorem, dekapitowano je lub wprost przepo\u0142awiano w talii; podobny zwyczaj panowa\u0142 u Wizygot\u00f3w w Iberii. Ostrogoci natomiast zagubili go po odej\u015bciu z ziem polskich.<\/p>\n\n\n\n

    Sytuuj\u0105c Gepid\u00f3w w szerokim spektrum zachowa\u0144 funeralnych, doskonale zbadanych przez etnograf\u00f3w, mo\u017cemy przypuszcza\u0107 \u017ce by\u0142 to \u201edrugi pogrzeb\u201d. Upewniano si\u0119, \u017ce zmar\u0142y faktycznie jest martwy i nie b\u0119dzie sprawia\u0107 problem\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci. Sprawdzano przy okazji, czy \u201ezjad\u0142\u201d przeznaczone dla niego jedzenie i wypi\u0142 napoje, za\u015b spo\u0142eczno\u015b\u0107 odzyskiwa\u0142a zastaw\u0119 na nast\u0119pn\u0105 okazj\u0119. Zostawiano w jamie grobowej jedynie przedmioty, kt\u00f3re powinny tam zosta\u0107, st\u0105d argument za ich znaczeniem religijnym. Jak inaczej wyja\u015bni\u0107 talizmany z fragment\u00f3w kolczugi, kt\u00f3re k\u0142adziono do grob\u00f3w kobiecych, ewidentnie nie-wojowniczych? Wierzono, \u017ce zapewniaj\u0105 one ochron\u0119 w nie\u0142atwej w\u0119dr\u00f3wce z tego \u015bwiata, na nast\u0119pny. Okazjonalnie czyniono te\u017c poch\u00f3wki na wz\u00f3r Hun\u00f3w i Awar\u00f3w, czyli z osobistym koniem oraz cz\u0142onkiem s\u0142u\u017cby, kt\u00f3ry mia\u0142by dotrzyma\u0107 towarzystwa podczas w\u0119dr\u00f3wki. Dzieci tymczasem chowano z wykonanymi specjalnie na t\u0119 okazj\u0119, \u017celaznymi sztyletami. <\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Inwazja Hun\u00f3w, Juan Scherr, Barcelona 1882.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    S\u0142owem po\u017cegnania<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Celem mojej serii, opisuj\u0105cej prze\u017cytki religii starogerma\u0144skiej w spo\u0142ecze\u0144stwach wczesno\u015bredniowiecznych, by\u0142o zgromadzenie wszystkiego co wiemy w tym temacie. Jak drodzy Czytelnicy widz\u0105, to wcale nie jest du\u017co! A jednak, nasza seria to dzi\u015b najbardziej wyczerpuj\u0105ce  opisanie tematu, sumiennie ignorowanego przez polsko- i angloj\u0119zyczn\u0105 historiografi\u0119. Ipso facto<\/em>, nadal czeka na swojego profesjonalnego dziejopisa. Moje dociekania, mam nadziej\u0119, u\u0142atwi\u0105 mu kiedy\u015b prac\u0119, ale same w sobie zachowaj\u0105 u\u017cyteczno\u015b\u0107 dla nieco odmiennej widowni. Teksty pisane by\u0142y z perspektywy praktyka religii starogerma\u0144skiej, maj\u0105c przed oczami potencjalnego odbiorc\u0119 jako osob\u0119 z mojego \u015brodowiska, lub ch\u0119tn\u0105 adaptowa\u0107 elementy tej wiary dla swojego \u017cycia duchowego. Poza wy\u0142uskaniem fakt\u00f3w i wyci\u0105ganiem wniosk\u00f3w natury historycznej, zawar\u0142em w tekstach r\u00f3wnie\u017c propozycje, porady, oraz przestrogi wymierzone w dzisiejsze rodzimowierstwo germa\u0144skie. Pozw\u00f3lcie zatem, \u017ce tak r\u00f3wnie\u017c zako\u0144cz\u0119 seri\u0119, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 wymownym przyk\u0142adem Gepid\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Stawiaj\u0105c spraw\u0119 jasno: Gepidowie nigdy nie radzili sobie za dobrze. Najpierw byli niezbyt szanowanymi krewnymi Got\u00f3w, p\u00f3\u017aniej wasalami Hun\u00f3w. Ich kr\u00f3tki epizod w niepodleg\u0142ym pa\u0144stwie, stanowi\u0142 przykr\u0105 histori\u0119 podleg\u0142o\u015bci wobec obcych mocarstw, a zako\u0144czy\u0142 si\u0119 realn\u0105 aneksj\u0105 przez \u017cywo rozwijaj\u0105ce si\u0119 plemi\u0119 Awar\u00f3w. Nie byli na wystarczaj\u0105cym poziomie rozwoju cywilizacyjnego, by zostawi\u0107 po sobie jakikolwiek przekaz \u017ar\u00f3d\u0142owy na w\u0142asnych ziemiach (na obczy\u017anie z kolei tylko jeden, epitafium dla zmar\u0142ego kr\u00f3la, wystawione mu przez rodak\u00f3w w Konstantynopolu). Jednocze\u015bnie ich \u017cycie religijne i to\u017csamo\u015b\u0107 etniczna okaza\u0142y si\u0119 na tyle silne, by przetrwa\u0107 kolejne 200 lat podleg\u0142o\u015bci, bez utraty ci\u0105g\u0142o\u015bci obyczaj\u00f3w! Ponad 1000 lat przed wynalezieniem narod\u00f3w, Gepidowie przyj\u0119li optymaln\u0105 strategi\u0119, by zachowa\u0107 stary obyczaj w skrajnie niesprzyjaj\u0105cych warunkach. By\u0142 ni\u0105 tr\u00f3jstronny synkretyzm.<\/p>\n\n\n\n

    W pierwszej kolejno\u015bci na p\u0142aszczy\u017anie relacji z innymi ludami germa\u0144skimi. Gepidowie uznawali ekspresje religijne plemion zachodniogerma\u0144skich i p\u00f3\u0142nocnogerma\u0144skich za to\u017csame z w\u0142asnymi. Anglosasi, Swebowie czy Wandalowie w Afryce uznawali ich za swoich krajan\u00f3w, mimo \u017ce mow\u0119 mieli r\u00f3wnie oddalon\u0105 od siebie, co my i Rusini. Szeroki horyzont geograficzny otwiera \u015bcie\u017cki do nowych wyobra\u017ce\u0144 religijnych, tak\u017ce z w\u0142asnego podw\u00f3rka. Ju\u017c na przyk\u0142adzie wizerunk\u00f3w Wodana wida\u0107, \u017ce do kraju Gepid\u00f3w dociera\u0142y nowe mity, schematy przedstawiania postaci, etc. kt\u00f3rych sami nie wypracowali. Istotnym czynnikiem, przez kt\u00f3ry chrze\u015bcija\u0144stwo wypiera\u0142o pogan z r\u00f3\u017cnych miejsc tak skutecznie, by\u0142a jego \u015bwie\u017co\u015b\u0107. To by\u0142a wtedy m\u0142oda religia o atrakcyjnej mitologii, kt\u00f3ra ci\u0105gle si\u0119 rozwija\u0142a (powstawali nowi \u015bwi\u0119ci, wype\u0142niano zast\u0119py anio\u0142\u00f3w ich imionami o magicznej mocy, ko\u015bcio\u0142y na ca\u0142ym \u015bwiecie bra\u0142y udzia\u0142 w \u201eartystycznej debacie\u201d na temat przedstawie\u0144 swoich ulubionych postaci). Gepidowie, oczywi\u015bcie bez \u017cadnego zrozumienia zachodz\u0105cych na \u015bwiecie proces\u00f3w, unikn\u0119li tego losu. Dla nich religia starogerma\u0144ska by\u0142a stale \u015bwie\u017ca i rozwijaj\u0105ca si\u0119, poprzez interakcje z \u017cywymi kulturami, kt\u00f3re patrzy\u0142y na ni\u0105 od r\u00f3\u017cnych stron. Taka postawa zapewnia si\u0142\u0119, wprost przeciwnie do dzisiejszego dzielenia si\u0119 na grupki, kt\u00f3re neopoganie zmienili niemal\u017ce w hobby. Spotka\u0142em si\u0119 w \u015brodowisku z postawami w rodzaju \u201erodzimowierca anglosaski i skandynawski nie mog\u0105 razem przyst\u0105pi\u0107 do rytua\u0142u; ich Wodan i Odyn to kompletnie r\u00f3\u017cne postacie, gdy\u017c jeden ma dwoje oczu, a drugi tylko jedno\u201d. Tak jak dla Gepid\u00f3w, a zreszt\u0105 nie tylko dla nich, otwarto\u015b\u0107 by\u0142a si\u0142\u0105 \u2013 tak b\u0142\u0119dy neopogan sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na ich nieustaj\u0105c\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 i \u015bmieszno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

    Po drugie, kreatywnie wykorzystali interakcje z Hunami i Awarami. Mimo \u017ce towarzystwo obu grup zosta\u0142o im narzucone si\u0142\u0105, by\u0142y to relacje hegemon\u00f3w z poddanymi, tak na poziomie jednostkowym sytuacja malowa\u0142a si\u0119 mocno odmiennie. Przedstawiciele tych naprawd\u0119 r\u00f3\u017cnych kultur, nie m\u00f3wi\u0105cy wsp\u00f3lnym j\u0119zykiem (lingua franca <\/em>sta\u0142 si\u0119 ostatecznie wschodniogerma\u0144ski gocki) mieszkali po s\u0105siedzku, zak\u0142adali ze sob\u0105 rodziny, ich dzieci bawi\u0142y si\u0119 razem na podw\u00f3rku. To oczywiste, \u017ce razem stawali te\u017c do rytua\u0142\u00f3w i zapewne po trudniejszym okresie przej\u015bciowym, zauwa\u017cyli podobie\u0144stwa mi\u0119dzy dwoma panteonami. To pozwoli\u0142o im zachowa\u0107 harmoni\u0119 religijn\u0105, mimo niesnasek politycznych, oraz ubogaci\u0107 tradycj\u0119 germa\u0144sk\u0105 o nowe aspekty. Bo i w\u0142a\u015bnie, daleko by\u0142o \u00f3wczesnym synkretyzmom od praktykowanego dzisiaj \u201ewszyscy jeste\u015bmy jedno\u015bci\u0105\u201d, pomieszania z popl\u0105taniem, odbieraj\u0105cego charakter cz\u0119\u015bciom sk\u0142adowym. Zamiast tego, proces koniunkcji by\u0142 ostro\u017cny, liczony na dekady pracy zapomnianych przez dzieje kap\u0142an\u00f3w i mistyk\u00f3w. Istnia\u0142y w pa\u0144stwie Gepid\u00f3w dwie perspektywy na bog\u00f3w, pochodz\u0105ce z dw\u00f3ch odleg\u0142ych punkt\u00f3w na mapie. Dla opisania tych niepoj\u0119tych istot, skuteczny okaza\u0142 si\u0119 (jak to cz\u0119sto bywa) j\u0119zyk konsensusu. Nikt spo\u015br\u00f3d German\u00f3w nie zaprzeczy\u0142, \u017ce Wodan jest \u201etakim troch\u0119 szamanem\u201d i tak naprawd\u0119 mniejsza o to, jakiego ptaka umie\u015bci rzemie\u015blnik na jego wizerunku. Podobnie musia\u0142o by\u0107 z Thunarem jako jarz\u0105cym si\u0119 b\u00f3stwem odrodzenia, a tak\u017ce w drug\u0105 stron\u0119, ca\u0142kiem ju\u017c wyblak\u0142\u0105 na kartach historii. Jak wspaniale musia\u0142o si\u0119 prezentowa\u0107 poga\u0144stwo turkijskie, nabrawszy element\u00f3w germa\u0144skich! Kooperacja ma to do siebie, \u017ce rozwa\u017cnie poprowadzona, tworzy co\u015b lepszego od sumy swoich cz\u0119\u015bci sk\u0142adowych. <\/p>\n\n\n\n

    Po trzecie, wsp\u00f3\u0142\u017cycie ze wsp\u00f3lnotami chrze\u015bcija\u0144skimi. Istnia\u0142y one w Panonii na d\u0142ugo przed przybyciem Gepid\u00f3w, dzia\u0142a\u0142y w czasach rzymskich. Kiedy nadeszli, zasymilowa\u0142y si\u0119, przyjmuj\u0105c germa\u0144ski str\u00f3j oraz obyczaje synkretyczne. Do zostawionych samym sobie (pod wzgl\u0119dem tzw. duchowego pasterstwa) spo\u0142eczno\u015bci Gepid\u00f3w, nierzadko trafiali misjonarze, kt\u00f3rzy nie znajdowali chyba dobrego gruntu \u2013 bo wracali naprawd\u0119 szybko do dom\u00f3w \u2013 lub r\u00f3wnie\u017c uznawali lokalne wierzenia za wystarczaj\u0105co atrakcyjne, aby si\u0119 w\u015br\u00f3d nich osiedli\u0107 i nie sprawia\u0107 k\u0142opot\u00f3w. Wyznawcy religii starogerma\u0144skiej oraz tureckiej, \u017cyli rami\u0119 w rami\u0119 z chrze\u015bcijanami, kt\u00f3rzy wbrew neopoga\u0144skim wyobra\u017ceniom, nie s\u0105 wcale \u017c\u0105dnymi krwi bestiami. Kultury tradycyjne z rzadka tylko podtrzymywa\u0142y tabu na punkcie mieszania si\u0119 plemion. <\/p>\n\n\n\n

    To kompletnie r\u00f3\u017cna sytuacja od prymitywizmu wsi XIX w., gdzie spo\u0142eczno\u015bci katolik\u00f3w, prawos\u0142awnych, protestant\u00f3w i \u017byd\u00f3w funkcjonowa\u0142y w odr\u0119bnych \u015bwiatach, nie wolno im si\u0119 by\u0142o \u017ceni\u0107, przyja\u017ani\u0107, nawet w karczmie siada\u0142y przy odr\u0119bnych \u0142awach, \u017ceby przypadkiem nie nawi\u0105za\u0107 ze sob\u0105 kontaktu. Nie mog\u0142o by\u0107 mowy o wsp\u00f3lnym obchodzeniu \u015bwi\u0105t czy ekumenicznych obrz\u0119dach\u2026 co nie sprawia\u0142o wi\u0119kszego problemu poganom i chrze\u015bcijanom 1000 lat wcze\u015bniej! Jako ludzie, lgniemy do siebie pomimo r\u00f3\u017cnic, wi\u0119c wstr\u0119t mi\u0119dzy grupami religijnymi to niemal zawsze tw\u00f3r sztuczny. Rozmaite hierarchie w\u0142adzy prowokuj\u0105 go instrumentalnie, \u017ceby osi\u0105ga\u0107 swoje doczesne cele. W\u0142adze musia\u0142y odg\u00f3rnie zarz\u0105dzi\u0107 konflikt chrze\u015bcija\u0144sko-poga\u0144ski w\u015br\u00f3d Wizygot\u00f3w, Sweb\u00f3w i Burgund\u00f3w, oraz wielu pozagerma\u0144skich lud\u00f3w tego okresu. Jest to wr\u0119cz, wed\u0142ug nowoczesnej historiografii, istotna determinanta p\u00f3\u017aniejszych konflikt\u00f3w religijnych i prze\u015bladowa\u0144. Unikn\u0119\u0142y tego pot\u0119\u017cne grupy, takie jak Frankowie i Longobardowie, zdolne utrzyma\u0107 mieszank\u0119 chrysto-germa\u0144sk\u0105 jako religi\u0119 elit. Nie nale\u017cy traktowa\u0107 tego procesu jako egzotycznego. Traktuj\u0105c ruchy religijne z nale\u017cytym pluralizmem, ludzko\u015b\u0107 zawsze dojdzie do tych samych wniosk\u00f3w, co miliardy mieszka\u0144c\u00f3w Chin, Indii, Syberii, Afryki Subsaharyjskiej, Ameryki Po\u0142udniowej i Karaib\u00f3w. Ludzie \u017cyj\u0105 szcz\u0119\u015bliwie, b\u0119d\u0105c r\u00f3wnocze\u015bnie poganami, chrze\u015bcijanami, buddystami, etc. poniewa\u017c tak jak w \u015bwiecie przednowo\u017cytnym: prawda jest jedna, punkt\u00f3w widzenia wiele. To dogmatyczne religie uniwersalistyczne, ograniczaj\u0105ce \u015bwiat do pojedynczej ksi\u0119gi, stanowi\u0105 w naszych dziejach przera\u017caj\u0105cy wyj\u0105tek.<\/p>\n\n\n\n

    Aby przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci lekcj\u0119, p\u0142yn\u0105c\u0105 z losu Gepid\u00f3w, nale\u017cy zrobi\u0107 bardzo prost\u0105 rzecz. Nie krzywdzi\u0107. Ich kr\u00f3lowie zaprowadzili \u00f3w pluralizm najpewniej z wygody (byli przyzwyczajeni do swojej tradycji rodzimej) oraz niemocy (nie mieli \u015brodk\u00f3w ani wp\u0142yw\u00f3w, \u017ceby t\u0119pi\u0107 innowierc\u00f3w). Nie by\u0142a to w \u017cadnym stopniu \u015bwiadoma polityka, co nie zmienia faktu, \u017ce przynios\u0142a zbawienne skutki. Z punktu widzenia wczesno\u015bredniowiecznych w\u0142adz pa\u0144stwowych, wystarczy\u0142o bez pedanterii pozwoli\u0107 ludziom dzia\u0142a\u0107, a r\u00f3\u017cnice naturalnie si\u0119 wyg\u0142adzi\u0142y. Trudno to dzisiaj prze\u0142kn\u0105\u0107, prawda?<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    G\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142a<\/strong> (ca\u0142y tekst powsta\u0142 z ich wykorzystaniem):<\/p>\n\n\n\n

    Balint Csaba, Traces of Germanic mythology from the 6th-7th century Carpathian Basin based on archeological finds<\/em>, Kopenhaga 2014.<\/p>\n\n\n\n

    Filotas Bernadette, Pagan survivals, superstition and popular cultures in early medieval pastoral literature (500-1000<\/em>), Montreal 2000.<\/p>\n\n\n\n

    Kiss Attila, Between Wotan and Christ. Deconstruction of the gepidic belief system based on the written and archeological sources<\/em>, [w:] Gepids after the fall of the Hun Empire,<\/em> Budapeszt 2015.<\/p>\n\n\n\n

    Kiss Attila, Traces of the Germanic belief system in the Carpathian Basin,<\/em> [w:] Saint Martin and Pannonia. Christianity on the Frontiers of the Roman World,<\/em> Pannohalma-Szombathely 2016.<\/p>\n\n\n\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a tematyczne<\/strong> (s\u0105 miejscem pochodzenia przynajmniej jednej informacji zawartej w tek\u015bcie):<\/p>\n\n\n\n

    Dobos Alpar, Plunder or ritual? The phenomenon of grave reopening in the row-grave cemeteries from Transylvania (6th-7th centuries),<\/em> Annales universitatis Apulensis 2014, t. 2, nr 18.<\/p>\n\n\n\n

    Dobos Alpar, Row-grave cemeteries in the Transylvanian Basin in the 5th-7th centuries, [w:]  Gepids after the fall of the Hun Empire,<\/em> Budapeszt 2015.<\/p>\n\n\n\n

    Dobos Alpar, The Reihengraberfelder in Transylvania after 100 years of archeological research,<\/em> Acta Archeologica Carpathica 2009, nr 44.<\/p>\n\n\n\n

    Ginguta Alexandra, et. al., Maternal lineages of Gepids from Transylvania,<\/em> Genes 2022, nr 13.<\/p>\n\n\n\n

    Gracanin Hrvoje, Skrgulja Jana, The Gepids and Southern Pannonia in the Age of Justinian I,<\/em> [w:]  Gepids after the fall of the Hun Empire,<\/em> Budapeszt 2015.<\/p>\n\n\n\n

    Kiss Attila, The history of the Gepids in the Carpathian Basin,<\/em> Szeged 2014.<\/p>\n\n\n\n

    Klevnas Alison, et al., Reopening graves in the early Middle Ages: from local practice to European phenomenon,<\/em> Antiquity 2021, nr 95.<\/p>\n\n\n\n

    Neidorf Leonard, The Gepids in Beowulf,<\/em> ANQ 2019.<\/p>\n\n\n\n

    Racz Zs\u00f3fia., Who were the Gepids and Ostrogoths on the Middle Danube in the 5th century? An archaeological perspective,<\/em> [w:] Migration period between the Oder and the Vistula,<\/em> Warszawa 2019.<\/p>\n\n\n\n

    Skibi\u0144ski Tomasz, Kszta\u0142towanie si\u0119 obrazu Gepid\u00f3w w \u017ar\u00f3d\u0142ach antycznych i wczesno\u015bredniowiecznych (III-VII wieku)<\/em>, Vox Patrum 2020, nr 75.<\/p>\n\n\n\n

    Toth Agnes, et al., Unique accessories and connection network of a Gepid Period child burial. New data on the distribution of early medieval ivory artefacts<\/em>, Acta Archeologica Academiae Scientarum Hungaricae 2023, nr 74.<\/p>\n\n\n\n

    Tugya Beata, et. al., Environmental historical analysis of the Sarmatian and Gepids settlement in Rakoczifalva, <\/em>Acta Archeologica Academiae Scientarum Hungaricae 2020, nr 71.<\/p>\n\n\n\n

    Wszystkie powy\u017csze \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 dost\u0119pne online.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Nie po wszystkich ludach germa\u0144skich osta\u0142o si\u0119 tyle \u015blad\u00f3w, bym m\u00f3g\u0142 opisywa\u0107 ich kultur\u0119 duchow\u0105 w wielocz\u0119\u015bciowym artykule. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 plemion ca\u0142kowicie znikn\u0119\u0142a w mroku dziej\u00f3w, zostawiaj\u0105c po sobie jedynie nazw\u0119. Inne mia\u0142y tyle szcz\u0119\u015bcia, by zachowa\u0107 w spadku jaki\u015b okrawek \u2013 strz\u0119p strz\u0119p\u00f3w bogatej niegdy\u015b tradycji kulturowej czy religijnej. Istniej\u0105 te\u017c grupy, znajduj\u0105ce si\u0119 w rozkroku mi\u0119dzy dwoma brzegami Rzeki Umar\u0142ych; zosta\u0142a po nich gar\u015b\u0107 wzmianek, pozbawionych kontekstu, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 badaczom bezwarto\u015bciowe. Nie jest to postawa w\u0142a\u015bciwa. Jak ustali\u0142em przy badaniu odno\u015bnie wczesno\u015bredniowiecznych Burgund\u00f3w, nawet tre\u015bci na marginesie u\u017cyteczno\u015bci, mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 bezcenne, je\u015bli spojrzymy na nie w szerszej perspektywie. Znaj\u0105c opisywane czasy, zbadawszy wi\u0119kszo\u015b\u0107 p\u00f3\u017anych ekspresji religii germa\u0144skiej, znamy ju\u017c uk\u0142adank\u0119 do kt\u00f3rej mog\u0105 pasowa\u0107 te egzotyczne puzzle. Tak w\u0142a\u015bnie maj\u0105 si\u0119 sprawy z Gepidami.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":440,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-437","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/437","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=437"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/437\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":454,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/437\/revisions\/454"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/440"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=437"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=437"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=437"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}