{"id":458,"date":"2024-07-28T12:03:11","date_gmt":"2024-07-28T12:03:11","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=458"},"modified":"2025-02-19T11:14:54","modified_gmt":"2025-02-19T11:14:54","slug":"diabel-w-wierzeniach-germanow-i-slowian-cz-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/07\/28\/diabel-w-wierzeniach-germanow-i-slowian-cz-1\/","title":{"rendered":"Diabe\u0142 w wierzeniach German\u00f3w i S\u0142owian. Cz. 1."},"content":{"rendered":"\n

Rze\u017aba Diab\u0142a z portalu ko\u015bcio\u0142a w Gorlingbo, Gotlandia, Szwecja, XIV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Modernistyczne spojrzenia na chrystianizacj\u0119 Europy rozpo\u015bcieraj\u0105 si\u0119 na spektrum: od wizji awansu cywilizacyjnego, przez histori\u0119 pragmatycznych decyzji politycznych i pr\u00f3b si\u0142 mi\u0119dzy w\u0142adcami, po koszmar kulturowego ludob\u00f3jstwa, jako zag\u0142ady przedchrze\u015bcija\u0144skich form religijno\u015bci. Maj\u0105 one szeroko dyskutowane atuty i przywary, na kt\u00f3re szkoda mi dzi\u015b strz\u0119pi\u0107 j\u0119zyka. Zamiast tego rozpoczniemy wyw\u00f3d od wskazania miejsca, gdzie wszystkie dopuszczaj\u0105 si\u0119 zaniedba\u0144 (nie zawsze, ale nazbyt cz\u0119sto i podejrzanie celowo). Pozwala to wyja\u015bni\u0107, a posteriori, <\/em>ziej\u0105ce dziury oraz fiko\u0142ki logiczne, stale obecne w przedstawianych narracjach. Kompletnie pomijany jest bowiem \u015bwiat ponadzmys\u0142owy. Uprzedzaj\u0105c krytyk\u00f3w, uczony wcale nie musi by\u0107 teist\u0105, \u017ceby skutecznie opisywa\u0107 rzeczy nadprzyrodzone. Z historycznego punktu widzenia, nale\u017cy jedynie przyj\u0105\u0107 stosowne za\u0142o\u017cenia wst\u0119pne.<\/p>\n\n\n\n

My\u015bl\u0105c o \u015bwiecie przednowoczesnym, by\u0142aby to niemal uniwersalna przynale\u017cno\u015b\u0107 do praktyk religijnych i szczera wiara w ich praktyczne zastosowanie. Wszystko co wiemy na temat spo\u0142eczno\u015bci tradycyjnych, wskazuje \u017ce traktuj\u0105 swoj\u0105 religi\u0119 wysoce powa\u017cnie. Niemal\u017ce nikomu, poza garstk\u0105 nie\u017cyciowych filozof\u00f3w, nie przychodzi\u0142o do g\u0142owy traktowanie bog\u00f3w jako \u201emetafor\u201d czy \u201earchetyp\u00f3w\u201d, za\u015b opowie\u015bci o nich jako \u201ewyja\u015bniania rzeczywisto\u015bci\u201d \u2013 dla \u00f3wczesnych ludzi by\u0142y to historie r\u00f3wnie rzeczywiste, co wydarzenia polityczne w horyzoncie pa\u0144stw i ksi\u0119stw. Dla przyk\u0142adu, staro\u017cytny Grek nie traktowa\u0142 mitu o Arachne jako fantazyjnej opowiastki t\u0142umacz\u0105cej istnienie paj\u0105k\u00f3w. By\u0142a to dla niego raczej przestroga, argumentuj\u0105ca dlaczego powinien przynajmniej raz do roku nasyci\u0107 Aten\u0119 krwi\u0105 swojej trzody! Bogini by\u0142a r\u00f3wnie pot\u0119\u017cna co kapry\u015bna; Grecy mogli przypomnie\u0107 to sobie za ka\u017cdym razem, kiedy widzieli na \u015bcianie paj\u0105ka. Dodaj\u0105c do tej niezachwianej wiary fakt istnienia pewnych zjawisk, zbie\u017cnych ze \u015bwiatopogl\u0105dem religijnym, a nadal niewyja\u015bnionych przez nauk\u0119 \u2013 otrzymujemy \u015bwiat bardzo r\u00f3\u017cny od wsp\u00f3\u0142czesnego. Dopiero maj\u0105c to na uwadze, mo\u017cemy wczu\u0107 si\u0119 w mentalno\u015b\u0107 cz\u0142owieka z cywilizacji nie-nowoczesnej i nie-miejskiej, co w dalszej perspektywie otwiera przed nami ca\u0142kiem nowe perspektywy badawcze. Jest to klucz m.in. do wyja\u015bnienia proces\u00f3w w historii religii, kt\u00f3re modernistyczna historiografia zbywa lub wyja\u015bnia w spos\u00f3b co najmniej niesatysfakcjonuj\u0105cy. Jak nietrudno domy\u015bli\u0107 si\u0119 po tytule tego tekstu, nale\u017cy zaliczy\u0107 w ten poczet demonizacj\u0119.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Misjonarze udaj\u0105cy si\u0119 w poga\u0144skie kraje, mieli przed sob\u0105 niebywale trudne zadanie. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w, musieli narzuci\u0107 nieprzyjaznej populacji rozbudowany system wierze\u0144, kt\u00f3ry by\u0142 dla nich nowy, obcy i przede wszystkim niewygodny<\/strong> (monogamia, centralizacja, restrykcje \u017cywieniowe etc.). Co wi\u0119cej, wisia\u0142a nad nimi cicha, lecz przera\u017caj\u0105ca \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce obie strony konfliktu mog\u0105 by\u0107\u2026 r\u00f3wnoprawne! Tylko \u015blepy i g\u0142uchy misjonarz m\u00f3g\u0142 nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce poga\u0144scy czarodzieje, czynili cuda nie gorsze od \u017cyj\u0105cych \u015bwi\u0119tych; zakl\u0119te artefakty dzia\u0142a\u0142y bez ma\u0142a jak relikwie; szamani doznawali widze\u0144, jak asceci; magiczne \u015bpiewy wieszczek leczy\u0142y lub szkodzi\u0142y, analogicznie do tych zakonnych. Z religijnego punktu widzenia, trudno wypiera\u0107 naoczne dowody tych zjawisk (i wci\u0105\u017c zachodz\u0119 w g\u0142ow\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni nam ludzie s\u0105 do tego zdolni!). Tymczasem z ca\u0142kiem \u015bwieckiego, mo\u017cna \u015bmia\u0142o podsumowa\u0107 \u201ewszystkie te zjawiska nie istnia\u0142y<\/em> i nie dzia\u0142a\u0142y<\/em> w takim samym stopniu\u201d. Dla pogan nie stanowi\u0142o to najmniejszego k\u0142opotu; ch\u0119tnie dodawali do swoich panteon\u00f3w Jezusa, Maryj\u0119 czy silnych \u015bwi\u0119tych, podobnie jak przedtem brali b\u00f3stwa od innych lud\u00f3w. Natomiast z punktu widzenia misjonarza powodowa\u0142o to silny dysonans poznawczy, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o czym\u015b zag\u0142uszy\u0107. Cz\u0119sto ust\u0119powa\u0142 przed racjonaln\u0105 wy\u017cszo\u015bci\u0105 synkretyzmu i pozwala\u0142 swojej trzodzie czci\u0107 te same byty co dawniej. Powierzchowna zmiana okrycia wydaje si\u0119 nam dzisiaj \u015bmieszna i oczywista (Demeter czczona jako \u015bw. Demetra, Bachus jako \u015bw. Bachus, bogini Brygida jako \u015bw. Brygida, itp., przyk\u0142ad\u00f3w jest na p\u0119czki), ale w dawnym krajobrazie duchowym by\u0142a konieczna do dalszego funkcjonowania kult\u00f3w, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142y niewzruszone, nawet zachowuj\u0105c te same pos\u0105gi i do\u0142y ofiarne, co przedtem. Je\u015bli misjonarz nie m\u00f3g\u0142 tego prze\u0142kn\u0105\u0107, alternatywn\u0105 drog\u0105 by\u0142a demonizacja. Skoro ewidentnie wrodzy mu czarownicy maj\u0105 moce, a obce b\u00f3stwa czyni\u0105 cuda, niechybnie musia\u0142a to by\u0107 robota Szatana. W ten spos\u00f3b, r\u00f3wnolegle do uto\u017csamienia na linii b\u00f3stwo-\u015bwi\u0119ty, przebiega\u0142o przyjmowanie przez Diab\u0142a cech starych bog\u00f3w. Dlaczego \u201elud wiejski a prostaczy\u201d si\u0119 na to godzi\u0142, skoro tak bardzo sympatyzowa\u0142 z poga\u0144stwem? Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w swojej masie, ogra\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 i\u015bcie diabelskim sprytem.<\/p>\n\n\n\n

Diabe\u0142 ludowy to zwyczajnie inna posta\u0107. R\u00f3\u017cni si\u0119 diametralnie od diab\u0142a klerykalnego, znanego z mitologii abrahamistycznej (chrze\u015bcija\u0144skiej, \u017cydowskiej, muzu\u0142ma\u0144skiej, etc.) i pe\u0142ni\u0142 zgo\u0142a odmienn\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu obrz\u0119dowym German\u00f3w i S\u0142owian. Nie postrzegano go jako zaciek\u0142ego Wroga Ludzko\u015bci, chocia\u017c bywa\u0142 dla niej gro\u017any z racji swojej wybuchowej si\u0142y i nieludzkiej domeny panowania. M\u00f3g\u0142 by\u0107 dla nas pomocny, ale co najwa\u017cniejsze, by\u0142 niezast\u0105piony w pe\u0142nieniu swoich specyficznych funkcji w \u015bwiecie duch\u00f3w. Z tego powodu nawet na kanwie p\u00f3\u017aniejszego synkretyzmu, nie jest to posta\u0107 to\u017csama z Lucyferem czy Szatanem \u2013 jego por\u00f3wnywano raczej do \u017bmija, by\u0107 mo\u017ce Lokiego \u2013 ale swoisty zlepek, \u0142\u0105cz\u0105cy w sobie sched\u0119 po przynajmniej czterech b\u00f3stwach. Rozpl\u0105tanie tej diabelskiej \u0142amig\u0142\u00f3wki b\u0119dzie tematem niniejszego tekstu, dla kt\u00f3rego jak s\u0105dz\u0119, \u00f3w meandruj\u0105cy wst\u0119p by\u0142 wystarczaj\u0105c\u0105 podbudow\u0105 teoretyczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Figura Diab\u0142a, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Marii w Thirsk, Wielka Brytania, pocz\u0105tek XV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Speak of the devil<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wst\u0119p do om\u00f3wienia roli Diab\u0142a w wierzeniach germa\u0144skich, napisa\u0142 si\u0119 w zasadzie sam. \u015aredniowieczna literatura staronordycka, powsta\u0142a ju\u017c po chrystianizacji tego obszaru, obfituje we wzmianki opisuj\u0105ce Wodana [skand. Odyna] jako Diab\u0142a. Wyst\u0119puje on do pewnego stopnia w swojej klasycznej, mitologicznej roli, jako sprawca swar i krwawych zatarg\u00f3w mi\u0119dzy lud\u017ami. Chrze\u015bcija\u0144scy autorzy podkre\u015blali ten aspekt, aby obrzydzi\u0107 obalonego Kr\u00f3la Bog\u00f3w w\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w. By\u0142 zatem strasznym, mrocznym b\u00f3stwem, jakie wszyscy znamy i kochamy. Nie odm\u00f3wiono mu jednak cz\u0105stki dawnej pozycji: konsekwentnie przedstawia si\u0119 go jako niezale\u017cnego od Szatana, g\u0142\u00f3wnego demona Skandynawii, herolda Antychrysta dla tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Odwiedza\u0142 d\u0142ugo dwory i domostwa, agituj\u0105c przeciwko przyj\u0119ciu chrze\u015bcija\u0144stwa. Z punktu widzenia \u00f3wczesnego czytelnika, jest to ca\u0142kiem naturalne zagranie. Wodan jest wszak\u017ce g\u0142\u00f3wnym beneficjentem rodzimej religii germa\u0144skiej, kt\u00f3r\u0105 chcia\u0142by zachowa\u0107. Oznacza to, \u017ce mimo bardzo negatywnego opisania tego\u017c \u201ediab\u0142a\u201d, nie wychodzi on poza swoj\u0105 starogerma\u0144sk\u0105 domen\u0119. Nale\u017ca\u0142oby to raczej potraktowa\u0107 jako stan po\u015bredni, wp\u00f3\u0142 kroku mi\u0119dzy wymazywaniem dawnego boga z powszechnej \u015bwiadomo\u015bci, a przydawaniem jego cech Diab\u0142u sensu stricte.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Nie tylko cechy, ale te\u017c imiona ludowego diab\u0142a, formowa\u0142y si\u0119 na \u017cyznym podglebiu demonizowanej postaci Wodana. Znakomitym przyk\u0142adem s\u0105 tutaj Anglosasi, podtrzymuj\u0105cy jeszcze do niedawna wysoce archaiczne formu\u0142y wypowiadania si\u0119 o tej postaci. Pozwol\u0119 sobie wymieni\u0107 gar\u015b\u0107 najistotniejszych, tj. posiadaj\u0105cych staro\u017cytn\u0105 etymologi\u0119:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Grim<\/strong> [dawniej popularne imi\u0119 Wodana, oznaczaj\u0105ce \u201ezakapturzonego\/kaptur\u201d lub \u201ezamaskowanego\/mask\u0119\u201d];<\/li>\n\n\n\n
  • Stary Scratch <\/strong>[od pragerma\u0144skiego \u201escrattuz\u201d oznaczaj\u0105cego kogo\u015b wysuszonego i pomarszczonego, p\u00f3\u017aniej rodzaj ducha o takiej charakterystyce, st\u0105d nasz \u201eskrzat\u201d];<\/li>\n\n\n\n
  • Stary Shuck<\/strong> [ze staroangielskiego \u201escucca\u201d, czyli dos\u0142. \u201eprzera\u017cacz\u201d];<\/li>\n\n\n\n
  • Stary Nick <\/strong>[istniej\u0105 trzy proponowane etymologie: od imienia Wodana \u201e(H)nickar\u201d czyli \u201eobaliciel\u201d, jako skr\u00f3t od imienia \u015awi\u0119tego Miko\u0142aja, lub te\u017c od starogerma\u0144skiego ducha wodnego, znanego jako \u201enikwus\u201d];<\/li>\n\n\n\n
  • Nuckelavee <\/strong>[jw., chocia\u017c z czasem nazwa ta zacz\u0119\u0142a opisywa\u0107 ca\u0142kiem inne, przera\u017caj\u0105co demoniczne stworzenie w folklorze Orkad\u00f3w];<\/li>\n\n\n\n
  • Stary Eryk <\/strong>[od skand. Aginrikr, \u201eprzera\u017caj\u0105cy w\u00f3dz” \u2013 wiarygodnie mo\u017cna to rekonstruowa\u0107 jako epitet Wodana];<\/li>\n\n\n\n
  • Stary Clootie <\/strong>[dos\u0142. \u201erozszczepiony\u201d, ale nazwa istotna jest w kontek\u015bcie \u201eClootie\u2019s Croft\u201d, czyli u\u015bwi\u0119conej pod rytua\u0142y cz\u0119\u015bci pola, kt\u00f3rej dawny szkocki rolnik nie m\u00f3g\u0142 ora\u0107 pod ci\u0119\u017carem kl\u0105twy];<\/li>\n\n\n\n
  • Stary Rogacz <\/strong>[poniewa\u017c ludowy diabe\u0142 we wczesnym germa\u0144skim folklorze w og\u00f3le nie ma rog\u00f3w, mo\u017ce to by\u0107 odwo\u0142anie do rogatych he\u0142m\u00f3w, jakie nosi\u0142 Wodan w sztuce sakralnej];<\/li>\n\n\n\n
  • Stary Mischanter <\/strong>[tj. \u201estary przeklinacz\u201d by\u0142 wprost okre\u015bleniem na z\u0142ego czarownika].<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Powy\u017csze imiona, kryj\u0105 w sobie \u015blady po pewnym kompleksie wierze\u0144 na temat Diab\u0142a. Przej\u0105\u0142 on cz\u0119\u015b\u0107 atrybut\u00f3w Wodana w spos\u00f3b bezpo\u015bredni. W\u0119drowa\u0142 po \u015bwiecie jako zamaskowany lub zakapturzony nieznajomy. Niemal uniwersalnie przezywa si\u0119 go \u201estarym\u201d i faktycznie, wed\u0142ug poda\u0144 zachodniogerma\u0144skich jego wizualnym wyr\u00f3\u017cnikiem by\u0142a d\u0142uga broda, potencjalnie siwa.  Intryguje te\u017c powszechne w Brytanii zostawianie dla niego dedykowanej cz\u0119\u015bci pola, kt\u00f3rej bynajmniej nie postrzegano jako przekl\u0119tego uroczyska, tylko powracano tam na od\u015bwi\u0119tne okazje (np. palono ognie podczas przesilenia letniego). Ekstremalnie rzadko, na ziemiach niemieckich i angielskich, nazywano go te\u017c \u201ewisielcem\u201d. Nie istnieje \u017cadna narracja ani zwi\u0105zek frazeologiczny, kt\u00f3ry wyja\u015bnia\u0142by pochodzenie takiego okre\u015blenia, wyj\u0105wszy mit o Wodanie wieszaj\u0105cym si\u0119 na Drzewie \u015awiat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Druga grupa atrybut\u00f3w przesz\u0142a do\u0144 po\u015brednio. Skandynawia, Brytania i Niemcy znaj\u0105 Grima lub Shucka jako diab\u0142a ukazuj\u0105cego si\u0119 w formie czarnego psa. Ukazuje si\u0119 on w miejscach, gdzie dawniej sk\u0142adano ofiary ze zwierz\u0105t, nieprzypadkowo g\u0142\u00f3wnie ps\u00f3w (dzisiaj stoj\u0105 tam najcz\u0119\u015bciej ko\u015bcio\u0142y lub cmentarze, st\u0105d zbitka s\u0142owna \u201eKo\u015bcielny\/Cmentarny Grim\u201d). Mo\u017cna go pozna\u0107 po tym, \u017ce ma tylko jedno oko, kt\u00f3re jednak jarzy si\u0119 przenikliwie w ciemno\u015bciach. Jednooki mia\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c Clootie, wyobra\u017cany jako d\u017centelmen o arystokratycznej aparycji, poruszaj\u0105cy si\u0119 konno po bezdro\u017cach. Zwraca uwag\u0119 te\u017c m\u00f3wi\u0105ca g\u0142owa, kt\u00f3r\u0105 Diabe\u0142 w Anglii, Szkocji, Niderlandach i p\u00f3\u0142nocnych Niemczech, miewa\u0142 przytroczon\u0105 do siod\u0142a. Pojawienie si\u0119 go w jakiejkolwiek formie by\u0142o zwiastunem \u015bmierci, gdy\u017c przychodzi\u0142 zabiera\u0107 dusze zmar\u0142ych\u2026 niezale\u017cnie od tego, jacy byli grzeszni. Dobrych ludzi mia\u0142 odprowadza\u0107 do Nieba, z\u0142ych si\u0142\u0105 \u015bci\u0105ga\u0107 do Piek\u0142a. Jako taki, strzeg\u0142 przestrzeni granicznych mi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105, takich jak studnie, rozdro\u017ca, przydro\u017cne mogi\u0142y. Na p\u00f3\u017anym etapie ewolucji ba\u015bni, cz\u0119sto zast\u0119powano jego posta\u0107 \u015amierci\u0105. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, utrudnia\u0142 te\u017c rytua\u0142y, kt\u00f3rych celem by\u0142o przekroczenie Zas\u0142ony (np. skandynawskiego Arsgangu). Dla przeb\u0142agania go, sk\u0142adano ofiary z palonych zi\u00f3\u0142: ruty, rozmarynu i li\u015bci laurowych. Co ciekawe, bardzo podobny lub identyczny zestaw palono w Anglii i Szwecji co roku, podczas uroczysto\u015bci jeulowych (przesilenia zimowego). Nikt jednak nie wi\u0105za\u0142 go w \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych z \u201ekultem diab\u0142a\u201d.<\/p>\n\n\n\n

    Ostatnia cz\u0119\u015b\u0107 to przes\u0142anki, kt\u00f3re mo\u017cemy wydedukowa\u0107 na podstawie dost\u0119pnych nam informacji. S\u0142owa takie jak scucca czy scrattuz, faktycznie oznacza\u0142y w swojej pragerma\u0144skiej formie r\u00f3\u017cne rodzaje duch\u00f3w, niezwi\u0105zanych chyba z Wodanem. Jednak\u017ce j\u0119zyki maj\u0105 to do siebie, \u017ce pl\u0105cz\u0105 si\u0119 z czasem, a oryginalne znaczenia zostaj\u0105 wypaczone w kierunku bie\u017c\u0105cych potrzeb. Badacze zagadnienia wskazuj\u0105, \u017ce na etapie wykorzystania jako imion Diab\u0142a (zazwyczaj XVI w.), nikt nie trzyma\u0142 si\u0119 ju\u017c ich dok\u0142adnej definicji. Zamiast tego, bywa\u0142y u\u017cywane do okre\u015blania czarnoksi\u0119\u017cnik\u00f3w. Bior\u0105c to w sumie z \u201eMischanterem\u201d mo\u017cemy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce nawet na tle j\u0119zykowym by\u0142 on wi\u0105zany z magi\u0105. Jak powszechnie wiadomo, na terenach Europy i Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, powszechnie uwa\u017cano go za patrona i nauczyciela czarownik\u00f3w. Na ekstatycznych rytua\u0142ach ku jego czci, mieli uzyskiwa\u0107 swoje moce, zaprzedawa\u0107 mu swoje dusze, oraz regularnie wybywa\u0107 na straszliwe sabaty z Dzikim Gonem. Starczy w tym miejscu doda\u0107, \u017ce ten\u017ce Diabe\u0142 popularnie by\u0142 sytuowany jako przyw\u00f3dca widmowej procesji, jako druga najpopularniejsza figura po (uj\u0119tych zbiorczo) imionach Wodana. Je\u015bli natomiast si\u0119gniemy po identyfikacj\u0119, nie spekuluj\u0105c na temat pochodzenia, to Diabe\u0142 wygra\u0142by z wszelk\u0105 konkurencj\u0105 przy mia\u017cd\u017c\u0105cej przewadze. To rzecz jasna tylko kolejny z licznych pomost\u00f3w mi\u0119dzy wierzeniami nt. Diab\u0142a, a przedchrze\u015bcija\u0144sk\u0105 tradycj\u0105 wodaniczn\u0105. Tajemniczy \u201enikwus\u201d tymczasem w swoich regionalnych wariantach Neck, Nack, Nix \u2013 by\u0142 w tych czasach wykorzystywany jako \u201efaux-ludowe\u201d okre\u015blenie Posejdona lub Neptuna. To r\u00f3wnie\u017c nie by\u0142o przypadkowe.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Kuferek Davy’ego Jonesa, Willian Lionel Wyllie, 1890 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    W istocie, stref\u0105 wp\u0142yw\u00f3w Starego Nicka by\u0142o morze, miejsce gdzie Wodan pojawia\u0142 si\u0119 tylko z rzadka. Trzon wierze\u0144 euroatlantyckich marynarzy powstawa\u0142 na Morzu P\u00f3\u0142nocnym, konkretniej poprzez na linii geograficznej Brytania-Niderlandy-Niemcy-Dania-Norwegia. Stamt\u0105d na rozprzestrzeni\u0142 si\u0119 (oczywi\u015bcie w r\u00f3\u017cnym nat\u0119\u017ceniu) po ca\u0142ym \u015bwiecie, za po\u015brednictwem wywodz\u0105cych si\u0119 z tego obszaru imperi\u00f3w kolonialnych. Na statki zaci\u0105gali si\u0119 Europejczycy z gminu, warstwy najbardziej p\u0142odnej w tre\u015bci folklorystyczne. Dzi\u0119ki tak sprzyjaj\u0105cym okoliczno\u015bciom spo\u0142ecznym, ich wierzenia zachowa\u0142y wiele poga\u0144skiego charakteru. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 jest germa\u0144ska\u2026 cho\u0107 przy badaniu morskich opowie\u015bci nigdy nie wolno zapomina\u0107, \u017ce mamy do czynienia z ludno\u015bci\u0105 w ci\u0105g\u0142ym ruchu.<\/p>\n\n\n\n

    Stary Nick by\u0142 jednym z dw\u00f3ch dominuj\u0105cych imion morskiego diab\u0142a, uznawanym za \u201edemoniczny aspekt\u201d \u015bw. Miko\u0142aja (jako patrona \u017ceglarzy, chocia\u017c warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce jako przyjaciel dzieci i \u015bwi\u0105teczny darczy\u0144ca, r\u00f3wnie\u017c towarzyszy\u0142o mu diabelskie alter ego w postaci nies\u0142awnego Krampusa). Drugim by\u0142 Davy Jones, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 tak\u0105 rol\u0119 wobec celtyckiego \u015bw. Dawida. Nie by\u0142 on postaci\u0105 negatywn\u0105, pr\u0119dzej wyrazem granicznego charakteru wody. Jego widmowy okr\u0119t, Lataj\u0105cy Holender \u2013 nazwa pochodz\u0105ca sk\u0105din\u0105d od narodu, kt\u00f3ry rozpowszechni\u0142 opowie\u015b\u0107 po \u015bwiecie \u2013 przewozi\u0142 dusze os\u00f3b zmar\u0142ych na morzu w za\u015bwiaty. Dzia\u0142a\u0142 on analogicznie do Dzikiego Gonu w powietrzu. Te\u017c mia\u0142 nieumar\u0142\u0105 za\u0142og\u0119, ch\u0119tn\u0105 wci\u0105gn\u0105\u0107 w swoje szeregi nieostro\u017cnych ludzi, za\u015b przygl\u0105danie si\u0119 czyni\u0142o obserwatora szalonym.<\/p>\n\n\n\n

    Zebrane przez Diab\u0142a dusze marynarzy mog\u0142y trafi\u0107 do dwojakich za\u015bwiat\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ko\u0144czy\u0142a swoje przygody w \u201ekuferku Davy\u2019ego Jonesa\u201d co by\u0142o eufemizmem na podziemny \u015bwiat pod dnem morza. Wyobra\u017cany jako wielka jaskinia, wype\u0142niona wrakami okr\u0119t\u00f3w i zatopionymi skarbami; niepotrzebnymi o tyle, \u017ce nikt nie wraca\u0142 stamt\u0105d \u017cywcem. Dla wybranych Stary przeznacza\u0142 jednak lepszy los. D\u0142ugo zas\u0142u\u017ceni marynarze po \u015bmierci na morzu, byli zabierani do domu Nicka w Fiddler\u2019s Green [dos\u0142. Zieleni Skrzypka]. Mia\u0142a to by\u0107 podwodna kraina, przypominaj\u0105ca wielk\u0105 tawern\u0119, po\u0142o\u017con\u0105 w otoczeniu beztroskiej zieleni. Tam Diabe\u0142 polewa marynarzom rum z zaczarowanego kot\u0142a, kt\u00f3ry sam si\u0119 nape\u0142nia. Rezyduje tam w wolnych chwilach ze swoj\u0105 \u017con\u0105, Matk\u0105 Carey [jej imi\u0119 to bastardyzacja Mater Cara, epitetu Matki Boskiej]. Ich pi\u0119kne c\u00f3rki pos\u0142uguj\u0105 przy stole nagrodzonym, za\u015b \u017cona przemienia ch\u0119tnych zmar\u0142ych w ptaki: mewy, albatrosy, petrele, etc. Pod t\u0105 postaci\u0105 wypuszcza ich z powrotem na \u015bwiat, co obficie wykorzystuj\u0105, aby ostrzega\u0107 \u017cywych przed zagro\u017ceniami w \u017cegludze (g\u0142\u00f3wnie sztormami). Ptasie dusze traktuje jak swoj\u0105 trzod\u0119, st\u0105d m\u00f3wi si\u0119 na nie \u201eg\u0119si Matki Carey\u201d. Zabicie takiego zwierz\u0119cia \u015bci\u0105ga na delikwenta \u015bmier\u0107 w bezlitosnych wodach. Pos\u0142uguje si\u0119 w tym celu czarodziejskimi \u015bpiewami, przez kt\u00f3re wielu postanowi\u0142o wskoczy\u0107 w to\u0144 i zaton\u0105\u0107 tam na dobre. Aby j\u0105 przeb\u0142aga\u0107, marynarze ofiarowali dym z cygar i wrzucali je p\u0142on\u0105ce do wody. Zaprawieni Czytelnicy dostrzegaj\u0105 ju\u017c zapewne, \u017ce jej posta\u0107 tak\u017ce ma charakter prze\u017cytkowy, nios\u0105cy w sobie pewne echa Friji, \u017cony Wodana. Przekazy na jej temat wspominaj\u0105 zdawkowo o prz\u0119dzy, sprowadzaniu \u015bniegu, przywo\u0142anych ju\u017c g\u0119siach i nazywaj\u0105 j\u0105 tajemniczo \u201eMatk\u0105 Czarownic\u201d. Nie zachowa\u0142a si\u0119 jednak \u017cadna narracja, gdzie cechy te mog\u0142yby wybrzmie\u0107, dlatego nale\u017ca\u0142oby je uzna\u0107 za mocno przykurzone relikty poga\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

    Ju\u017c w literaturze staroangielskiej zauwa\u017cano, \u017ce Diabe\u0142 wiele ma wsp\u00f3lnego z Merkurym, kt\u00f3rego ludzie pi\u00f3ra uznali za odpowiednik swojskiego Wodana. Anglosasi z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 powtarzali opowie\u015bci o tym, jakoby Stary Grim by\u0142 stw\u00f3rc\u0105 grzesznych przyjemno\u015bci tego \u015bwiata: alkoholu, ta\u0144ca (rozumianego jako znacznie bardziej seksualna czynno\u015b\u0107, ni\u017c znamy j\u0105 dzisiaj), a przede wszystkim hazardu. Mia\u0142 by\u0107 obecny przy ka\u017cdej grze w ko\u015bci, co nios\u0142o za sob\u0105 okre\u015blony zestaw tabu, kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o przestrzega\u0107, aby nie urazi\u0107 go\u015bcia z Za\u015bwiat\u00f3w. Dobrze traktowany, sprzyja\u0142 weso\u0142o\u015bci, szczeg\u00f3lnie dla \u201eludzi lu\u017anych\u201d w rodzaju przest\u0119pc\u00f3w, szuler\u00f3w czy muzyk\u00f3w. Tym ostatnim mia\u0142 przynosi\u0107 inspiracj\u0119, oczywi\u015bcie dop\u00f3ki nie postanowili gra\u0107 muzyki na chwa\u0142\u0119 Ko\u015bcio\u0142a. By\u0107 mo\u017ce dlatego szczeg\u00f3lnie polubili go marynarze \u2013 nie wspominaj\u0105c nawet o piratach. M.in. za ich po\u015brednictwem trafi\u0142 Rogacz do kolonii ameryka\u0144skich, gdzie po dzi\u015b dzie\u0144 cieszy si\u0119 s\u0142aw\u0105 w tych aspektach. Szczeg\u00f3lnie w przestrzeniach germa\u0144skiego osiedlenia \u017cywe jest wspomnienie o diable jako czarnym psie, ca\u0142kiem przyjaznym wobec ludzko\u015bci. Pojawia si\u0119 jako je\u017adziec, ale te\u017c jako pirat, nios\u0105c przy pasie uci\u0119t\u0105 g\u0142ow\u0119. W\u015br\u00f3d Niemc\u00f3w kanadyjskich, p\u0142ynie te\u017c na czele Dzikiego Gonu\u2026 w swoim drewnianym kanoe!<\/p>\n\n\n\n

    Testamentem dla jego dobrego imienia, ale ju\u017c w zupe\u0142nie innym aspekcie, mo\u017ce by\u0107 toponimia. Brytania i jej kolonie usiane s\u0105 mn\u00f3stwem \u201ediabelskich kanion\u00f3w\u201d czy \u201ediablich jezior\u201d za kt\u00f3rych stworzenie ludzie mogli by\u0107 wdzi\u0119czni wobec Clootiego. Cuda natury nieo\u017cywionej by\u0142y tak imponuj\u0105ce, \u017ce nie mog\u0142a ich stworzy\u0107 r\u0119ka \u015bmiertelnika, dlatego przypisywano je inwencji kogo\u015b wy\u017cszego. Co ciekawe, najbardziej archaiczne nazwy nie odnosi\u0142y si\u0119 do uformowania krajobrazu, ale do pradawnej architektury. Grim\u2019s Wong, Grymesbrig, Grimesdik czy Grimeshill to angielskie nazwy, odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 odpowiednio do polany wykarczowanej pod upraw\u0119 przez Celt\u00f3w, wczesno\u015bredniowiecznego mostu, rzymskiego rowu melioracyjnego, oraz prehistorycznego kopca grzebalnego. By\u0142y to konstrukcje zaawansowane i wystarczaj\u0105co d\u0142ugowieczne, aby tamtejsi Germanie uznawali je za stworzone przez czarta. Niemcy, Germanie Alpejscy i Skandynawowie r\u00f3wnie\u017c znaj\u0105 niejedn\u0105 opowie\u015b\u0107 o tym, jak za pomoc\u0105 diabelsk\u0105 zbudowane zosta\u0142y megality, mury, m\u0142yny czy ko\u015bcio\u0142y! By\u0142 wi\u0119c Grim wybitnym architektem, kt\u00f3ra to cecha nie jest obecna w jego judeo-chrze\u015bcija\u0144skim wizerunku, natomiast pojawia si\u0119 dopiero przy chrystianizacji Barbaricum. Jak przekonamy si\u0119 w nast\u0119pnej cz\u0119\u015bci tekstu, nie jest to zjawisko wy\u0142\u0105cznie germa\u0144skie, a jednak mocno ekskluzywne dla dzielonej przez nas cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, istnieje te\u017c alternatywne wyja\u015bnienie, przypisuj\u0105ce genez\u0119 tych rzeczy starogerma\u0144skim Etunom (z\u0142ym duchom, p\u00f3\u017aniej przedstawionym jako olbrzymy); synkretyzowano je z pomniejszymi demonami, niezbyt m\u0105drymi potworami o nadludzkiej sile. Niewykluczone zatem, \u017ce to im zawdzi\u0119czamy przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 infernalnego krajobrazu.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Diabe\u0142 jako poeta w towarzystwie nied\u017awiedzia i koz\u0142a, kolumna w opactwie Maria Laach z ko\u0144ca XI w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Kogo bije Diabe\u0142?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Zd\u0105\u017cy\u0142em ju\u017c zapowiedzie\u0107, \u017ce Wodan nie b\u0119dzie jedynym bohaterem tekstu. I faktycznie, g\u0142\u0119bsza analiza opowie\u015bci diabelskich wskazuje na niejednorodn\u0105 genez\u0119 tej postaci. Obok archetypicznego \u201em\u0105drego starca\u201d pojawia si\u0119 te\u017c \u201epiekielny osi\u0142ek\u201d. Mo\u017cna go pozna\u0107 po wielkim wzro\u015bcie, du\u017cym brzuchu, oraz p\u0142omiennie rudej brodzie. Dla zabawy rzuca z nieba wielkimi g\u0142azami (jak wyja\u015bniano impet z kt\u00f3rym meteory uderzaj\u0105 w ziemi\u0119) i wywo\u0142uje burze, je\u017cd\u017c\u0105c po niebie swoim rydwanem. Najpopularniejszy w strefie niemiecko-alpejskiej, zdaje si\u0119 wywodzi\u0107 wprost od mojego niebia\u0144skiego patrona, boga Thunara.<\/p>\n\n\n\n

    W niderlandzkim i niemieckim folklorze, prawdziwa posta\u0107 Diab\u0142a to kula piorun\u00f3w tak jasnych, \u017ce wr\u0119cz o\u015blepiaj\u0105cych. Opisy te s\u0105 zbie\u017cne z odkrytymi p\u00f3\u017aniej piorunami kulistymi, ale nie tylko. Towarzysz\u0105 mu p\u0142omienie, dos\u0142ownie niebieskie, gdy\u017c w tamtejszej wizji \u015bwiata jest to najgor\u0119tszy rodzaj oczyszczaj\u0105cego (!) ognia. Broda oraz w\u0142osy mia\u0142y jarzy\u0107 si\u0119 tak samo, obrazuj\u0105c jego wielk\u0105 moc sprawcz\u0105, kt\u00f3ra w wyobra\u017ani ludowej wcale nie ust\u0119powa\u0142a Bogu Abrahama. Okresowe wybuchy jego si\u0142y mia\u0142y spada\u0107, najcz\u0119\u015bciej na drzewa. Ro\u015blina rozp\u0142atana lub nadpalona piorunem, by\u0142a uznawana za \u015bwi\u0119t\u0105. Nie wolno by\u0142o jej narusza\u0107, za\u015b w jej otoczeniu nale\u017ca\u0142o zachowa\u0107 powag\u0119 i dobre obyczaje. W przeciwnym razie Diabe\u0142 kara\u0142 sprzeniewierc\u00f3w. Obserwowa\u0142 te\u017c ich post\u0119powanie za po\u015brednictwem k\u00f3z, kt\u00f3re jakoby sam stworzy\u0142. Po ubiciu, trzeba by\u0142o je zawsze zr\u0119cznie oprawia\u0107, tak aby dla Diab\u0142a pozosta\u0142y ko\u015bci z n\u00f3g zwierz\u0119cia. To mocne, zauwa\u017cone ju\u017c przez Jakuba Grimma odwo\u0142anie do opowie\u015bci o koz\u0142ach Thunara, kt\u00f3re ten mia\u0142 objada\u0107 z mi\u0119sa, a potem wskrzesza\u0107 szkielety swoj\u0105 o\u017cywcz\u0105 moc\u0105; kiedy kto\u015b wyssa\u0142 szpik z jednej ko\u015bci, od tego momentu kozio\u0142 kula\u0142. Dla por\u00f3wnania, Stary Grim stworzy\u0142 wilki, kt\u00f3re s\u0105 jego oczami i uszami w \u015bwiecie. Swoj\u0105 pot\u0119g\u0105 m\u00f3g\u0142 kszta\u0142towa\u0107 wielkie formacje skalne, kaniony czy rozpadliny, co zapewni\u0142oby nam kolejnego kandydata na ich stw\u00f3rc\u0119; nie spos\u00f3b zaprzeczy\u0107, \u017ce w narracjach skandynawskich za kszta\u0142towanie terenu odpowiada\u0142 Thunar, do\u015b\u0107 p\u0142ynnie zast\u0105piony potem przez diab\u0142a-osi\u0142ka.<\/p>\n\n\n\n

    To oblicze Diab\u0142a nazywano, wymownie, Hamar [dos\u0142. M\u0142ot]. Lud upodoba\u0142 je sobie w miejscach, gdzie uznawano grzmoty za uderzenia m\u0142ota, kt\u00f3rym Diabe\u0142 mia\u0142 wali\u0107 w chmury. Niekiedy uznawano to te\u017c za odg\u0142osy walki z anio\u0142ami lub Archanio\u0142em Micha\u0142em we w\u0142asnej osobie. B\u0142yskawice z kolei, by\u0142y strza\u0142ami z \u0142uku, jakie kierowa\u0142 w swoich oponent\u00f3w. Z tego wzgl\u0119du miewa\u0142 te\u017c rzadsze nom de guerre<\/em> odnosz\u0105ce si\u0119 do roli atmosferycznej: Niepogoda, Sztorm lub Grad. Pioruny zwano te\u017c \u201epalcami diab\u0142a\u201d, szczeg\u00f3lnie w momencie, kiedy\u2026 bi\u0142 nimi swoj\u0105 matk\u0119? Zszokowanych uspokajam, t\u0142umacz\u0119 i obja\u015bniam. Diabe\u0142-M\u0142ot faktycznie \u201ebi\u0142 matk\u0119\u201d, ale by\u0142o to idiomatycznym okre\u015bleniem na pioruny uderzaj\u0105ce w ziemi\u0119. Poniewa\u017c Erda, personifikacja naszej planety, mia\u0142a by\u0107 matk\u0105 Thunara, to \u201ejego palce\u201d spadaj\u0105ce na ni\u0105 od czasu do czasu z du\u017cym impetem, dawna wyobra\u017ania zinterpretowa\u0142a jako bicie. Jednak\u017ce nie by\u0142o to zjawisko negatywne; wierzono \u017ce w ten spos\u00f3b gleba odzyskuje p\u0142odno\u015b\u0107 i odradzaj\u0105 si\u0119 w niej zasoby naturalne.<\/p>\n\n\n\n

    Diabe\u0142-Sztorm otacza\u0142 si\u0119 spor\u0105 gromadk\u0105 kobiet. Opr\u00f3cz starej matki (nazywanej te\u017c babk\u0105 lub te\u015bciow\u0105; wiadomo o niej tyle, \u017ce mia\u0142a by\u0107 pogodn\u0105 starsz\u0105 pani\u0105) mia\u0142 te\u017c \u017con\u0119. Ta za\u015b, by\u0142a jego kompletnym przeciwie\u0144stwem. Diabe\u0142 by\u0142 cholerykiem, sk\u0142onnym do gniewu i \u0142adowania si\u0119 w b\u00f3jki, podczas gdy jego ma\u0142\u017conka to oaza spokoju, tonuj\u0105ca zap\u0119dy m\u0119\u017ca. Najstarsze porzekad\u0142a ch\u0142opskie w ca\u0142ej Germanii, od Ameryki P\u00f3\u0142nocnej po osadnik\u00f3w w Czechach i Rosji, wspomina\u0142y histori\u0119 ich mi\u0142o\u015bci oraz \u017cycia rodzinnego w zaskakuj\u0105co pozytywnych barwach. Kiedy na niebie by\u0142o r\u00f3wnocze\u015bnie s\u0142o\u0144ce i burza, wtedy Diabe\u0142:<\/p>\n\n\n\n