{"id":474,"date":"2024-07-29T16:44:47","date_gmt":"2024-07-29T16:44:47","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=474"},"modified":"2025-02-19T11:15:00","modified_gmt":"2025-02-19T11:15:00","slug":"diabel-w-wierzeniach-germanow-i-slowian-cz-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/07\/29\/diabel-w-wierzeniach-germanow-i-slowian-cz-2\/","title":{"rendered":"Diabe\u0142 w wierzeniach German\u00f3w i S\u0142owian. Cz. 2."},"content":{"rendered":"\n

Stanis\u0142aw Witkiewicz, Szatan, Polska 1920 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Demonologia pozytywnie wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 na tle zbadanych dotychczas wierze\u0144 s\u0142owia\u0144skich. To bogaty, wdzi\u0119czny w interpretacji zbi\u00f3r, zdolny \u201eusta\u0107 na w\u0142asnych nogach\u201d pod wzgl\u0119dem intelektualnym. By\u0142 r\u00f3wnie koherentny w czasach przedchrze\u015bcija\u0144skich, co w p\u00f3\u017anych ekspresjach na wsi przed 1945 r., nie wymaga\u0142 do zrozumienia komparatystyki indoeuropejskiej ani wsp\u00f3\u0142czesnych doktryn interdyscyplinarnych. Nieprzypadkowo to w\u0142a\u015bnie on znalaz\u0142 najwi\u0119ksze odbicie w duchu \u201es\u0142owia\u0144skiego renesansu\u201d jakiego jeste\u015bmy \u015bwiadkami: popularno\u015b\u0107 bestiariuszy, obecno\u015b\u0107 potwor\u00f3w w grach komputerowych (wcale nie tylko w Wied\u017aminie!), niezdrowa fascynacja upiorami itp. le\u015bnym lichem. Mnogo\u015b\u0107 utopc\u00f3w, po\u0142udnic czy p\u0142anetnik\u00f3w, pozwala czasem zapomnie\u0107, \u017ce nie by\u0142y one g\u0142\u00f3wnymi bohaterami tekst\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych. Tam pierwsze, nomen omen skrzypce, gra\u0142 oczywi\u015bcie diabe\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w przypadku German\u00f3w, istnieje na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie zwyczaj odr\u00f3\u017cniania diab\u0142a ludowego (nazywanego Poku\u015bnikiem lub innymi poufa\u0142ymi imionami) od ko\u015bcielnego Szatana. W popularnonaukowych opracowaniach przedmiotu pojawia si\u0119 jeszcze inne, troiste podzielenie na klasy spo\u0142eczne \u2013 diab\u0142a szlacheckiego, ch\u0142opskiego i cudzoziemskiego. Nie znajduje on jednak potwierdzenia w materiale \u017ar\u00f3d\u0142owym. Diabe\u0142, podobnie jak \u015amier\u0107, by\u0142 na pocz\u0105tku jeden dla wszystkich stan\u00f3w, co samo w sobie nios\u0142o pewien przekaz moralny dla tw\u00f3rc\u00f3w i odbiorc\u00f3w opowie\u015bci ludowych. Dopiero od XVI w. zaczyna pojawia\u0107 si\u0119 rozr\u00f3\u017cnienie na \u201ediab\u0142a sarmackiego\u201d oraz \u201ediab\u0142a polskiego\u201d (kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej wyewoluowa\u0142y na diab\u0142y pa\u0144skie i chamskie). Wyros\u0142o one w pracach tw\u00f3rc\u00f3w zwi\u0105zanych z ideologi\u0105 sarmack\u0105, kt\u00f3rzy chcieli podkre\u015bli\u0107 rozdzielne pochodzenie, oraz odmienn\u0105 natur\u0119 swojego stanu wzgl\u0119dem ch\u0142opstwa; a tym bardziej wzgl\u0119dem ludzi zachodu, zbiorczo okre\u015blanych mianem Niemc\u00f3w. Wiara w to, \u017ce plebs s\u0105dzony jest w\u0142asn\u0105 miar\u0105, a elity inn\u0105, to przecie\u017c uj\u0119cie jednego z dogmat\u00f3w \u00f3wczesnej ideologii. Realizowanej zreszt\u0105, co warto doda\u0107, w praktyce. Wiele argument\u00f3w za istnieniem \u201ediab\u0142\u00f3w pa\u0144skich, chamskich i niemieckich\u201d mo\u017cna zatem wyja\u015bni\u0107 w spos\u00f3b czysto materialistyczny: pojawi\u0142y si\u0119 one w facecjach bajarzy sarmackich dla usankcjonowania korzystnego dla nich porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Lud natomiast tego nie przyjmowa\u0142, nie w czasach, kt\u00f3re nas interesuj\u0105. Co innego w XIX w., kiedy za spraw\u0105 aktywno\u015bci spo\u0142ecznej literat\u00f3w, kultura szlachecka sta\u0142a si\u0119 modna \u201epod strzech\u0105\u201d pospo\u0142u z \u201eOgniem i Mieczem\u201d. Rozstrza\u0142 zdecydowanie lepiej oddaje dychotomia Poku\u015bnik-Szatan, wykorzystywana zreszt\u0105 przez dzisiejsz\u0105 etnografi\u0119, cho\u0107 nadal mniejszo\u015bciow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Nasi przodkowie mieli rozmaite wyobra\u017cenia nt. Diab\u0142a, cz\u0119sto sprzeczne, chocia\u017c en masse zgadzali si\u0119 co do jego aparycji i pochodzenia. By\u0142 on mianowicie kosmatym, rogatym, kulawym Niemcem<\/strong>. I ju\u017c samo to stanowi\u0107 mo\u017ce przyczynek dla historii interakcji s\u0142owia\u0144sko-germa\u0144skich wzgl\u0119dem tej postaci.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Czarownica przytula Diab\u0142a, Wielka Brytania 1820 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Diabe\u0142, kt\u00f3rego znasz\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Od czas\u00f3w najdawniejszych, Diabe\u0142 przyjmowa\u0142 w\u015br\u00f3d S\u0142owian kszta\u0142t Niemca. Mia\u0142 niemieck\u0105 fizjonomi\u0119 i nosi\u0142 tamtejszy str\u00f3j narodowy, chocia\u017c geograficznie, zawsze przybywa\u0142 do ludzkich siedlisk z p\u00f3\u0142nocy. Dla ca\u0142ego naszego kr\u0119gu kulturowego, wyja\u015bnienie tego stanu rzeczy jest banalnie proste i powszechnie przyj\u0119te w literaturze. Ot\u00f3\u017c Niemiec to dla S\u0142owian uniwersalna figura Innego, nie-Swojego, kt\u00f3ry mimo to wchodzi z nami w interakcje bliskie a poufa\u0142e. Niemal\u017ce ca\u0142a strefa naszego osiedlenia przylega do Germanii lub by\u0142a kiedy\u015b jej cz\u0119\u015bci\u0105. Kolonizacja niemiecka rozci\u0105ga si\u0119 przynajmniej od Berlina po Wo\u0142g\u0119, b\u0119d\u0105c w r\u00f3wnych proporcjach dobrowoln\u0105 (fundowanie miast na prawie niemieckim i sprowadzanie rzemie\u015blnik\u00f3w dla rozwoju gospodarki), co przymusow\u0105. Germanie znale\u017ali si\u0119 na terenie Rusi, od pierwszych nie\u015bmia\u0142ych przycz\u00f3\u0142k\u00f3w zamieszkanych przez wiking\u00f3w, do polityki ekonomicznej p\u00f3\u017anego caratu; na S\u0142owian Po\u0142udniowych wp\u0142yn\u0119\u0142a trwaj\u0105ca ponad 800 lat kolonizacja austriacka. Ziemie nasze i czeskie to jeszcze lepszy przyk\u0142ad: pierwsi S\u0142owianie wprowadzili si\u0119 tutaj na ziemie German\u00f3w, wcale niekoniecznie opustosza\u0142e po Wielkiej W\u0119dr\u00f3wce Lud\u00f3w. Archeologia wskazuje, \u017ce zwyczajnie do\u0142\u0105czyli do masy nap\u0142ywowych plemion i ch\u0119tnie zak\u0142adali z nami rodziny. Nasze p\u00f3\u017aniejsze pa\u0144stwa wzrasta\u0142y w zale\u017cno\u015bci do silniejszych, germa\u0144skich s\u0105siad\u00f3w, przyjmuj\u0105c przez ca\u0142e \u015bredniowiecze fale osadnictwa z Rzeszy. Trwa\u0142o to w\u0142a\u015bciwie do traktatu wersalskiego z 1919 r. W \u015bwietle horror\u00f3w niemieckiego nacjonalizmu i zbrodni hitlerowskich, trudno nam to dzisiaj prze\u0142kn\u0105\u0107, ale przez ponad tysi\u0105clecie naszej koegzystencji z Germanami, to oni zazwyczaj \u015bwietnie si\u0119 integrowali, nie s\u0142abiej ni\u017c S\u0142owianie popadali w germanizacj\u0119. Co znaczy to dla nas, a przede wszystkim, dla Diab\u0142a?<\/p>\n\n\n\n

Niemiec by\u0142 dla S\u0142owian uniwersaln\u0105 figur\u0105 Innego. To s\u0105siad z kt\u00f3rym ch\u0142op polski wsp\u00f3lnie obrz\u0119dowa\u0142, za kt\u00f3rego wydawa\u0142 c\u00f3rk\u0119 (ch\u0119tniej ni\u017c za Rusina, nie wspominaj\u0105c o \u017bydzie!) i kt\u00f3rego traktowa\u0142 jako nauczyciela wy\u017cszej techniki czy obyczaju. Jednocze\u015bnie nigdy nie byli\u015bmy w stanie zrozumie\u0107 ich j\u0119zyka \u2013 st\u0105d okre\u015blamy go szwargotem, a ca\u0142e plemi\u0119 \u201eNiemymi\u201d \u2013 nasze r\u00f3\u017cnice kulturowe i przynale\u017cno\u015bci religijnej tworzy\u0142y zbytni dystans, \u017ceby kiedykolwiek uzna\u0107 go za Swojego. Wr\u0119cz jako posta\u0107 w bajce ludowej, podkre\u015bla si\u0119 przede wszystkim jego obco\u015b\u0107, zaprzeczenie s\u0142owia\u0144skiej normy. Mimo to, a na pewno wbrew rojeniom narodowym, wcale nie istnia\u0142 fundamentalny antagonizm mi\u0119dzy naszymi ludami. Spo\u015br\u00f3d typowych s\u0105siad\u00f3w na wsi, ch\u0142opstwo Niemc\u00f3w tolerowa\u0142o w najwy\u017cszym stopniu. Trzeba te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce \u201eNiemcem\u201d by\u0142 dla nich r\u00f3wnie\u017c Anglik, Holender, Szwajcar czy Szkot.<\/p>\n\n\n\n

Ognie nienawi\u015bci rozpalone zosta\u0142y bardzo p\u00f3\u017ano, bo dopiero przez elity szlacheckie doby Kontrreformacji. Dla potrzeb politycznych nale\u017ca\u0142o wzbudzi\u0107 niech\u0119\u0107 do protestant\u00f3w, rozpowszechniaj\u0105c na ich temat kalumnie (np. stawiaj\u0105ce Marcina Lutra jako antychrysta op\u0119tanego przez Szatana; przyj\u0119\u0142y si\u0119 na tyle dobrze, \u017ce sam us\u0142ysza\u0142em te s\u0142owa na szkolnej lekcji religii). A poniewa\u017c protestantyzm \u015bwietnie rozpowszechni\u0142 si\u0119 u Niemc\u00f3w i przyby\u0142 do nas z ich kraju, utworzono dla tej potrzeby sentyment antyniemiecki. Wida\u0107 to doskonale po na\u0142o\u017ceniu kwestionariuszy etnograficznych na map\u0119 Polski. Tam, gdzie by\u0142y osiedlone du\u017ce ilo\u015bci Niemc\u00f3w, dawni s\u0105siedzi wspominaj\u0105 ich dobrze (mowa oczywi\u015bcie o czasach przedwojennych), podczas gdy te bez kontaktu z prawdziwymi lud\u017ami, powtarzaj\u0105 po dzi\u015b dzie\u0144 kontrreformacyjn\u0105 propagand\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do tematu, ju\u017c przedreformacyjny Diabe\u0142 by\u0142 w Polsce Niemcem. Przyjmowa\u0142 posta\u0107 Innego, aby podkre\u015bli\u0107 jego obco\u015b\u0107 w naszym \u015bwiecie. Po\u015br\u00f3d S\u0142owian Zachodnich dochodzi do tego om\u00f3wiony wy\u017cej podtekst osadniczy: chrze\u015bcija\u0144stwo przysz\u0142o do nas od German\u00f3w wraz z misjonarzami, te\u017c lu\u017ano schrystianizowanymi. Otrzymali\u015bmy zatem wierzenia z drugiej r\u0119ki; religi\u0119 dobrze wymieszan\u0105 z synkretyzmem germa\u0144skim oraz zwyczajnym zabobonem. Zdaniem klasyka tematu, Stanis\u0142awa Bystronia, najpopularniejsze polskie przes\u0105dy (m.in. czarny kot przechodz\u0105cy drog\u0119, przechodzenie pod drabin\u0105, t\u0142uczenie lustra) przyby\u0142y do nas z ca\u0142ej Europy w\u0142a\u015bnie za po\u015brednictwem misjonarzy, r\u00f3wnie ciemnych co lud, kt\u00f3rym mieli nie\u015b\u0107 kaganek wiary. Oni, a p\u00f3\u017aniej osiedlaj\u0105cy si\u0119 dooko\u0142a niemieccy s\u0105siedzi, uformowali cz\u0119\u015b\u0107 wizerunku Diab\u0142a Poku\u015bnika. To kolejny mocny argument, dlaczego mia\u0142by w naszym kontek\u015bcie by\u0107 w\u0142a\u015bnie jednym z nich.<\/p>\n\n\n\n

Co wi\u0119cej, obszary naj\u015bci\u015blejszych interakcji germano-s\u0142owia\u0144skich \u2013 Pomorze, Wielkopolska, \u015al\u0105sk, Karpaty Polskie \u2013 znaj\u0105 bardzo wiele wierze\u0144 diabelskich, charakterystycznych dla German\u00f3w. Zosta\u0142y one przeniesione do nas wraz z osadnictwem, by\u0107 mo\u017ce utrwalone germanizacj\u0105, co pozwoli\u0142o im przetrwa\u0107 nawet w formie zapomnianej ju\u017c na Zachodzie. Uzna\u0142em za stosowne, aby wymieni\u0107 je tutaj, jako pomost mi\u0119dzy dwiema cz\u0119\u015bciami tekstu. Wypunktuj\u0119 najwa\u017cniejsze:<\/p>\n\n\n\n