{"id":486,"date":"2024-09-23T16:16:26","date_gmt":"2024-09-23T16:16:26","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=486"},"modified":"2024-09-23T16:44:05","modified_gmt":"2024-09-23T16:44:05","slug":"przezytki-starogermanskie-w-wierzeniach-mormonow-z-utah","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/09\/23\/przezytki-starogermanskie-w-wierzeniach-mormonow-z-utah\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w wierzeniach Mormon\u00f3w z Utah"},"content":{"rendered":"\n

R\u00f3\u017cd\u017ckarz przy pracy, Niderlandy, 1923 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Prorok, kap\u0142an i kr\u00f3l<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zg\u0142\u0119biaj\u0105c religijno\u015b\u0107 tradycyjn\u0105 Europy, rzadko zastanawiamy si\u0119 nad ekscentrycznymi sektami protestanckimi w USA. Bardzo s\u0142usznie, poniewa\u017c jest to powi\u0105zanie kompletnie ob\u0142\u0105kane i nieprzystaj\u0105ce do rzeczywisto\u015bci! Nurty te dziel\u0105 setki lat, tysi\u0105ce kilometr\u00f3w, kra\u0144cowo r\u00f3\u017cny styl \u017cycia oraz postawy moralne. A jednak, istniej\u0105 pewne podobie\u0144stwa. Los wytycza przed nami popl\u0105tane \u015bcie\u017cki i nie zaprzecz\u0119, \u017ce pok\u0142ada\u0142em si\u0119 ze \u015bmiechu, kiedy wpad\u0142em na \u017cy\u0142\u0119 z\u0142ota w najbardziej nieoczekiwanym miejscu. Pozw\u00f3lcie, szanowni Czytelnicy, \u017ce na \u0142amach tego tekstu opowiem troch\u0119 o Mormonach i ich znaczeniu dla bada\u0144 nad wierzeniami dawnych German\u00f3w. Jak si\u0119 okazuje, wcale niema\u0142ym.<\/p>\n\n\n\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 Jezusa Chrystusa \u015awi\u0119tych w Dniach Ostatnich, potocznie zwany mormonizmem, to religia za\u0142o\u017cona przez proroka Josepha Smitha na pocz\u0105tku XIX w. w Stanach Zjednoczonych. Jej wyznawcy zamieszkuj\u0105 w rozproszeniu ca\u0142\u0105 zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pa\u0144stwa, ale epicentrum osiedlenia znajduje si\u0119 w stanie Utah \u2013 zaprojektowanym jako samorz\u0105dne terytorium tego wyznania. S\u0105 istotn\u0105 grup\u0105 na mapie kulturowej USA, chocia\u017c protestancki mainstream odmawia im prawa do nazywania si\u0119 chrze\u015bcijanami. Wynika to z egzotycznych pogl\u0105d\u00f3w na teologi\u0119, m.in.: b\u00f3g Mormon\u00f3w ma \u017con\u0119, podobnie Jezus (jest ni\u0105 Maria Magdalena). Zas\u0142u\u017ceni za \u017cycia wierni te\u017c mog\u0105 po \u015bmierci sta\u0107 si\u0119 bogami, analogicznie do nauczania buddyzmu. Wiernym nie wolno spo\u017cywa\u0107 u\u017cywek, w\u0142\u0105cznie z kofein\u0105, natomiast wedle wizji Smitha mog\u0105 praktykowa\u0107 wielo\u017ce\u0144stwo (dzisiaj w wi\u0119kszo\u015bci zarzucili ten pomys\u0142, ust\u0119puj\u0105c pod presj\u0105 reszty spo\u0142ecze\u0144stwa). R\u00f3wnie zastanawiaj\u0105cy jest zwyczaj chrzczenia os\u00f3b zmar\u0142ych, je\u017celi tylko duchy wyrazi\u0142y zgod\u0119 ustami swoich potomk\u00f3w. Aby zrozumie\u0107 natur\u0119 tej przedziwnej wiary, nale\u017ca\u0142oby kr\u00f3tko opisa\u0107 jego pocz\u0105tki. Poniewa\u017c jest ona zjawiskiem naprawd\u0119 nowym, mo\u017cemy si\u0119gn\u0105\u0107 do samych korzeni, tj. osoby jej stw\u00f3rcy i najwa\u017cniejszego proroka.<\/p>\n\n\n\n

Joseph Smith\u00a0urodzi\u0142 si\u0119 w ubogiej rodzinie o tradycjach mistycznych. Jego ojciec by\u0142 zawodowym czarodziejem, kontynuuj\u0105cym dumne tradycje anglosaskiego znachorstwa (ang. Cunning craft). Zarabia\u0142 na utrzymanie swojej \u017cony oraz jedena\u015bciorga dzieci, poszukuj\u0105c skarb\u00f3w przy pomocy czarodziejskiej r\u00f3\u017cd\u017cki. By\u0142o to tzw. r\u00f3\u017cd\u017ckarstwo, niezwykle popularna tradycja, poszukiwania po\u017c\u0105danych przez siebie rzeczy, obserwuj\u0105c drgni\u0119cia rozdwojonego kija lub metalowego pr\u0119ta. W ten spos\u00f3b u\u017cytkownik m\u00f3g\u0142 odkry\u0107 drog\u0119 m.in. do ukrytych skarb\u00f3w archeologicznych, z\u0142\u00f3\u017c mineralnych czy bogatych i niestrze\u017conych, a bogatych mogi\u0142. Kiedy Joseph Smith na jak\u0105\u015b natrafi\u0142, podejmowa\u0142 nale\u017cne kroki w celu zdj\u0119cia potencjalnej kl\u0105twy ci\u0105\u017c\u0105cej na bogactwach. Czyni\u0142 to w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b. Wk\u0142ada\u0142 do kapelusza magiczny kamie\u0144, \u017celazisty jaspis wst\u0119gowy, nazywany \u201ekamieniem wieszczym\u201d lub \u201ezwierciad\u0142em ziemi\u201d [niem. Erdspiegel]. Wpatrywa\u0142 si\u0119 w niego tak d\u0142ugo, dop\u00f3ki nie zapad\u0142 w trans. Uwolniony od ogranicze\u0144 materialnego cia\u0142a, rozmawia\u0142 z duchami strzeg\u0105cymi zagubionych bogactw, negocjuj\u0105c dop\u00f3ki nie ust\u0105pi\u0142y. Pozna\u0142 w ten spos\u00f3b ca\u0142y ukryty \u015bwiat gnom\u00f3w, tj. duch\u00f3w \u017cywio\u0142u ziemi, dbaj\u0105cych o to by z\u0142o\u017cone w niej dobra, pozosta\u0142y tam na zawsze. Sztuk\u0119 t\u0119 przekaza\u0142 swoim synom, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najbardziej utalentowany by\u0142 m\u0142ody Joseph. Syn zosta\u0142 inicjowany przez ojca do lo\u017cy maso\u0144skiej (w \u00f3wczesnej Ameryce organizacje tego typu by\u0142y r\u00f3wnocze\u015bnie formami samoorganizacji czarodziej\u00f3w). Ich teologia mia\u0142a w sobie pewien rys poga\u0144ski: rodzina Smith\u00f3w w\u0142\u0105cznie z Prorokiem, wierzy\u0142a w istnienie Jowisza, Marsa i Wenus. Uznawano ich za \u201educhy planetarne\u201d w\u0142adaj\u0105ce znakami zodiaku oraz udzielaj\u0105ce swojej pomocy ludziom, zgodnie z zachodnioeuropejsk\u0105 tradycj\u0105 ezoteryczn\u0105. Joseph Smith nigdy nie zrezygnowa\u0142 z tego pogl\u0105du \u2013 umar\u0142 jako przyw\u00f3dca lo\u017cy, nosz\u0105c odlany ze srebra amulet Jowisza na piersi \u2013 ale wedle maso\u0144skiego zwyczaju, trzyma\u0142 to skrz\u0119tnie w ukryciu. Do osiemnastego roku \u017cycia uczy\u0142 si\u0119 pod kierunkiem ojca oraz jego przyjaci\u00f3\u0142, takich jak w\u0119drowny nekromanta Luman Walters. Wsp\u00f3lnie sk\u0142adali ofiary z owiec i drobiu, najprawdopodobniej dla przeb\u0142agania gnom\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Pewn\u0105 zmian\u0119 przynios\u0142o objawienie religijne. W r\u00f3wnonoc jesienn\u0105 roku 1823, dom Smith\u00f3w odwiedzi\u0142 przybysz z za\u015bwiat\u00f3w. Joseph konsekwentnie okre\u015bla\u0142 go mianem anio\u0142a, ale nale\u017cy wspomnie\u0107, \u017ce by\u0142a to figura bardzo r\u00f3\u017cna od powszechnego wyobra\u017cenia tych stworze\u0144. Przedstawi\u0142 si\u0119 jako Moroni i by\u0142 karze\u0142kiem z d\u0142ug\u0105 brod\u0105, si\u0119gaj\u0105c\u0105 a\u017c do kolan. To jego najpowszechniejsza po\u015bwiadczona forma, jednak za potrzeb\u0105 m\u00f3g\u0142 te\u017c przybra\u0107 posta\u0107 olbrzyma, martwego Hiszpana z poder\u017cni\u0119tym gard\u0142em, lub wielkiej ropuchy. \u00d3w anio\u0142 zaoferowa\u0142 Smithowi interes, kt\u00f3ry mo\u017cna bez kpiny okre\u015bli\u0107 mianem z\u0142otego. Wskaza\u0142 mu lokalizacj\u0119 india\u0144skiego kurhanu, gdzie mia\u0142y si\u0119 znajdowa\u0107 \u201ez\u0142ote p\u0142yty\u201d zbli\u017cone wymiarami do kamiennych tablic Moj\u017cesza. Wyryto na nich tre\u015b\u0107 zaginionej cz\u0119\u015bci Biblii, czyli w\u0142a\u015bnie Ksi\u0119gi Mormona (st\u0105d nazwa). Aby je uzyska\u0107, Joseph musia\u0142 jedynie\u2026 odkopa\u0107 swojego niedawno zmar\u0142ego, starszego brata i z\u0142o\u017cy\u0107 na kurhanie fragment jego zw\u0142ok. Najpierw spr\u00f3bowa\u0142 odszuka\u0107 p\u0142yty nie ponosz\u0105c tak makabrycznej ofiary, ale poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119. Po up\u0142ywie roku uleg\u0142 i dope\u0142ni\u0142 dzie\u0142a. Przyzywaj\u0105c do pomocy Moroniego, odszuka\u0142 artefakty i przet\u0142umaczy\u0142 ich tre\u015b\u0107 na j\u0119zyk angielski. By\u0142y bowiem zapisane \u201ereformowanym egipskim\u201d o alfabecie b\u0119d\u0105cym miszmaszem trzech r\u00f3\u017cnych wariant\u00f3w pisma staroegipskiego, hebrajskiego, j\u0119zyka Maj\u00f3w oraz celtyckiego Oghamu. Kiedy sam zbada\u0142em list\u0119 znak\u00f3w, odkry\u0142em tam r\u00f3wnie\u017c domieszk\u0119 germa\u0144sk\u0105: alfabet zawiera w sobie trzy runy (S, L i Z) oraz jeden znak ze skandynawskich wariacji nt. run (tzw. tvimadur)<\/em>. Mo\u017cemy zatem z du\u017c\u0105 pewno\u015bci\u0105 okre\u015bli\u0107, \u017ce by\u0142a to fabrykacja ze strony Smitha, kt\u00f3ry jako okultysta lizn\u0105\u0142 przynajmniej tych form pisma, jakie przewija\u0142y si\u0119 w dost\u0119pnych mu ksi\u0119gach czar\u00f3w. Zniekszta\u0142cone runy by\u0142y tam bez w\u0105tpienia obecne, tak jak s\u0105 po dzi\u015b dzie\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Za pomoc\u0105 tre\u015bci ksi\u0119gi, Joseph Smith zbudowa\u0142 nowy Ko\u015bci\u00f3\u0142. Jego aposto\u0142ami stali si\u0119 ludzie o podobnym tle zawodowym, jego koledzy z lo\u017cy oraz ich rodziny. Pr\u0119dko liczba Mormon\u00f3w wzros\u0142a w setki. Sta\u0142 si\u0119 wtedy w\u0142adc\u0105 \u201epa\u0144stwa w pa\u0144stwie\u201d, tytu\u0142owanym oficjalnie jako \u201eProrok, Kap\u0142an i Kr\u00f3l\u201d. Sformowa\u0142 ze swoich poddanych w\u0142asn\u0105 armi\u0119 i stoczy\u0142 na jej czele wojn\u0119 z oddzia\u0142ami stanu Missouri. Przegra\u0142, a w\u0142adze stanu wygna\u0142y Mormon\u00f3w, co zmusi\u0142o ich do masowej migracji. Mia\u0142 prawie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t \u017con (szacunki wahaj\u0105 si\u0119 od 33 do 49) dla kt\u00f3rych zbudowa\u0142 wielk\u0105 rezydencj\u0119, aby pomie\u015bci\u0107 wszystkie bez konflikt\u00f3w. Ostatecznie zapragn\u0105\u0142 zosta\u0107 prezydentem Stan\u00f3w Zjednoczonych z programem zniesienia niewolnictwa. Zgin\u0105\u0142 w 1844 r. z r\u0105k nieznanych sprawc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Utworzona przez niego spo\u0142eczno\u015b\u0107, Mormoni, s\u0105 grup\u0105 zamkni\u0119t\u0105 i wysoce konserwatywn\u0105. Dziwi\u0107 mo\u017ce pozorny paradoks, \u017ce pozostaj\u0105 r\u00f3wnocze\u015bnie otwarci na nietypowe \u015bcie\u017cki duchowe (dop\u00f3ki nie zaprzeczaj\u0105 ich Ksi\u0119dze). Od pokole\u0144 brali ma\u0142\u017ce\u0144stwa tylko we w\u0142asnym gronie, przez co wytworzyli siatk\u0119 mocno zwartego osadnictwa o wyrazistych ramach kulturowych. Jej fundament jest, co nie powinno Czytelnik\u00f3w zdziwi\u0107, na wskro\u015b germa\u0144ski. Pierwotne otoczenie Smitha sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z Anglosas\u00f3w, jednak obszarem ich najskuteczniejszej agitacji okaza\u0142y si\u0119 strefy osadnictwa skandynawskiego (g\u0142\u00f3wnie du\u0144skiego); w mniejszym stopniu tak\u017ce niemieckiego oraz niderlandzkiego. Raz nawr\u00f3ceni, ludzie ci wracali p\u00f3\u017aniej do swoich kraj\u00f3w by krzewi\u0107 mormonizm, ostatecznie \u015bci\u0105gaj\u0105c pobratymc\u00f3w do Utah. Zjawisko to znajduje swoje \u015bcis\u0142e odbicie w strukturze demograficznej wiernych. Sk\u0105d w takim otoczeniu prze\u017cytki poga\u0144skie? Izolacja od \u015bwiata niemormo\u0144skiego sprawi\u0142a, \u017ce stare tradycje i przes\u0105dy mia\u0142y si\u0119 tam naprawd\u0119 dobrze, dop\u00f3ki pochodzi\u0142y z wn\u0119trza spo\u0142eczno\u015bci. Tam sprowadzali je konwertyci, rekrutowani z europejskich nizin spo\u0142ecznych po wsiach. Osadnicy kierowali si\u0119 do Utah motywowani zmian\u0105 wyznania, ale te\u017c g\u0142odem ziemi. W efekcie zakres moich bada\u0144 opiera si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na XX w., latach do\u015b\u0107 bliskich naszym czasom. Nie s\u0105dz\u0119, aby w czymkolwiek to przeszkadza\u0142o, kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 mormo\u0144skich obyczaj\u00f3w niewiele si\u0119 zmieni\u0142a przez pierwsze stuleci istnienia religii. Geograficzne skupienie si\u0119 na Utah, minimalizuje natomiast ryzyko b\u0142\u0119du i fa\u0142szywej identyfikacji ameryka\u0144skich wierze\u0144 innego pochodzenia jako mormo\u0144skich. C\u00f3\u017c takiego, odchodz\u0105c ju\u017c od praktyki rodziny Smith\u00f3w, zosta\u0142o w Mormonach po religii starogerma\u0144skiej?<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Kamienny s\u0142up kultowy Mormon\u00f3w, widniej\u0105cy na szczycie \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry Ensign. Zbudowany w 1934 r., zdj\u0119cie z 10.06.2022 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Sztandar \u015bwiata<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Religijno\u015b\u0107 tradycyjna nie zaczyna si\u0119 od spisu bog\u00f3w i duch\u00f3w, kt\u00f3re wypada danemu cz\u0142owiekowi czci\u0107, ani od mitologicznego opisu ich wielkich czyn\u00f3w w czasie dawno minionym. Jej podstaw\u0105 jest okre\u015blona wizja \u015bwiata, postrzeganie czasu oraz przestrzeni w kategoriach mistycznych. Dla przyk\u0142adu pogl\u0105d, \u017ce Niebo jest w niebie, a Piek\u0142o pod ziemi\u0105, to wszystko nalecia\u0142o\u015bci z religii blisko spokrewnionych z moj\u0105. Wiary uniwersalistyczne (jak chrze\u015bcija\u0144stwo, islam czy buddyzm) z za\u0142o\u017cenia nie osadza\u0142y wa\u017cnych dla siebie punkt\u00f3w w namacalnej przestrzeni; doktrynalnie skre\u015blaj\u0105 \u015bwiat materialny jako marny i nieistotny, najwy\u017cej etap przej\u015bciowy na drodze do Zbawienia. Dla odr\u00f3\u017cnienia poganie, podobnie jak Chi\u0144czycy, Japo\u0144czycy czy Hindusi, podkre\u015blaj\u0105 sw\u00f3j zwi\u0105zek z tym, co namacalne. Naszym zdaniem, s\u0105 tu rzeczy warte celebracji i podtrzymania. Mo\u017cna to dostrzec chocia\u017cby po praktyce stawiania axis mundi<\/em> [\u0142ac. o\u015b \u015bwiata]. Wielu \u015bwi\u0119tom towarzyszy stawianie s\u0142up\u00f3w lub symbolicznych drzewek (m.in. choinki na \u015awi\u0119ta, wywodz\u0105cej si\u0119 z religii German\u00f3w). Symbolicznie si\u0119gaj\u0105 swoim czubkiem do nieba, a korzeniami do ziemi. Ich zadaniem w kontek\u015bcie sakralnym, jest umocnienie boskiego porz\u0105dku rzeczywisto\u015bci: gdzie jest g\u00f3ra, gdzie d\u00f3\u0142, co jest \u015bwi\u0119te, co przekl\u0119te, itd. Podobn\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142ni\u0105 wybrane obiekty przyrodnicze, zazwyczaj charakteryzuj\u0105ce si\u0119 strzelistym kszta\u0142tem, jak g\u00f3ry i drzewa.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c za\u0142o\u017cyciel mormonizmu skorzysta\u0142 z tego \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bwi\u0119to\u015bci. Osadnicy germa\u0144scy w Stanach, zreszt\u0105 podobnie jak w Polsce, lubili utrzymywa\u0107 na sw\u00f3j u\u017cytek \u015bwi\u0119te gaje. By\u0142y to przydomowe lasy, wyj\u0119te z u\u017cytku gospodarczego, gdzie w wolnych chwilach farmerzy modlili si\u0119 i czytali Bibli\u0119. Nie nale\u017cy zapomina\u0107, \u017ce m\u00f3wimy tutaj o protestantach, dla kt\u00f3rych regularne poznawanie Pisma na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 by\u0142o u\u015bwi\u0119conym obowi\u0105zkiem. Joseph Smith nie by\u0142 wyj\u0105tkiem, za\u015b wykorzystywany przez niego \u015bwi\u0119ty gaj by\u0142 miejscem osobistego spotkania proroka z Bogiem i Jezusem Chrystusem. Dzi\u015b jest to miejsce pielgrzymek Mormon\u00f3w, t\u0142umnie przybywaj\u0105cych tam w nadziei na kolejne objawienia. Podobne miejsca kultu sadzono i obejmowano ochron\u0105 w Utah jeszcze na pocz\u0105tku XX w., kiedy to pe\u0142ni\u0142y funkcj\u0119 osobistych kaplic dla gospodarzy oraz ich s\u0105siad\u00f3w. Zachowa\u0142 si\u0119 szereg praktyk magicznych zwi\u0105zanych z byd\u0142em, kt\u00f3re p\u0119dzono dooko\u0142a takiego gaju, przez jego \u015brodek, lub pozbawiano ogon\u00f3w i wieszano je na drzewach jako ofiary dla Boga. W zamian za to stado mia\u0142o chowa\u0107 si\u0119 dobrze, wolne od chor\u00f3b, a przynosz\u0105c bogactwo w\u0142a\u015bcicielowi.<\/p>\n\n\n\n

Po obj\u0119ciu niezale\u017cnych dot\u0105d Mormon\u00f3w ameryka\u0144sk\u0105 gospodark\u0105 wolnorynkow\u0105, gaje znika\u0142y w ra\u017c\u0105cym tempie, wycinane przez swoich w\u0142a\u015bcicieli. Do dnia dzisiejszego dotrwa\u0142 tylko jeden b\u0119d\u0105cy w oficjalnym u\u017cytku (oraz kilka pokazowych przy misjach zagranicznych; ich status sakralny jest dla mnie niejasny), ten oryginalnie nale\u017c\u0105cy do Josepha Smitha. Zbyt \u015bwi\u0119ty, \u017ceby go \u015bci\u0105\u0107 i sprzeda\u0107 na deski, uchroni\u0142 od zapomnienia umar\u0142\u0105 niemal tradycj\u0119. Przez wzgl\u0105d na ni\u0105, ultrakonserwatywni Mormoni przyk\u0142adaj\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 wag\u0119 do\u2026 konserwowania przyrody i \u015brodowiska naturalnego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Dni Ostatnich utrzymuje rozliczne fundacje, stowarzyszenia oraz innego rodzaju agendy w tej kwestii.<\/p>\n\n\n\n

Podobn\u0105 rol\u0119 do \u015bwi\u0119tego gaju pe\u0142ni Peak Ensign [dos\u0142. Szczyt Sztandaru] jako \u015bwi\u0119ta g\u00f3ra mormonizmu i drugi istotny obiekt pielgrzymek. Poniewa\u017c jest to miejsce styku mi\u0119dzy Niebem a Ziemi\u0105, stanowi ona automatycznie u\u015bwi\u0119cony punkt w rzeczywisto\u015bci. Chocia\u017c mia\u017cd\u017c\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 preferuje \u015bwi\u0105tynie, to sakramenty takie jak \u015bluby czy chrzty, mog\u0105 bez przeszk\u00f3d odbywa\u0107 si\u0119 na szczycie \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry. Fundamentali\u015bci tego wyznania ochoczo korzystaj\u0105 z tej mo\u017cliwo\u015bci dla swoich obrz\u0119d\u00f3w, poniewa\u017c nie s\u0105 ju\u017c mile widziani w typowych dla kultu mormo\u0144skiego lokalizacjach. Sama nazwa g\u00f3ry te\u017c nie jest pozbawiona znaczenia, poniewa\u017c zgodnie z nauczaniem, tam w\u0142a\u015bnie stanie kiedy\u015b \u201esztandar wszystkich narod\u00f3w\u201d zaprojektowany przez Josepha Smitha. Z przekaz\u00f3w wiemy, \u017ce by\u0142 to raczej wielki, drewniany s\u0142up, por\u00f3wnywany w do india\u0144skiego totemu, lecz wykonany z g\u0142adko ociosanego drewna. Na jego czubku mia\u0142a by\u0107 przybita ogromna, bia\u0142a p\u0142achta, zapisana g\u0119sto wersami z Ksi\u0119gi Mormona. Tych prorok nie zdo\u0142a\u0142 wskaza\u0107, gdy\u017c zmar\u0142, tote\u017c s\u0142up nigdy nie powsta\u0142. Mimo tego drobnego mankamentu, odbi\u0142 si\u0119 dalekosi\u0119\u017cnym echem po wyobra\u017ani wiernych. Na wspomnienie tego zamys\u0142u, Mormoni podczas swoich obchod\u00f3w \u201ednia pioniera\u201d (24 lipca) tradycyjnie wznosz\u0105 s\u0142up z flag\u0105 swojego wyznania. Dzisiaj konstrukcja jest bli\u017aniaczo podobna do masztu na kt\u00f3rym zwykle wisz\u0105 barwy USA, wykonanego ze stali i tworzyw sztucznych. Przez pierwsze dekady swojej egzystencji, Mormoni stawiali jednak drewniane dr\u0105gi, \u017cywcem wyci\u0105gni\u0119te ze starogerma\u0144skich obchod\u00f3w majowych i \u015br\u00f3dletnich. Przyozdabia si\u0119 je pstrokatymi linkami oraz tasiemkami, nazywanymi z niemiecka bunting <\/em>[niem. Bunt oznacza \u201ekolorowy\u201d]. Raz tylko, kiedy rz\u0105d ameryka\u0144ski zakaza\u0142 poligamii, zmieniono barwy uroczysto\u015bci na \u017ca\u0142obn\u0105 czer\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Dzie\u0144 pioniera to dla Mormon\u00f3w okazja, by uroczy\u015bcie podzieli\u0107 si\u0119 szarlotk\u0105 (w trzech gatunkach: angielskim, szwedzkim i holenderskim) oraz piwem. Nast\u0119pnie spo\u0142eczno\u015b\u0107 zostaje podzielona wed\u0142ug p\u0142ci. M\u0119\u017cczy\u017ani historycznie celebrowali poprzez udzia\u0142 w igrzyskach sportowych, rodeo, oraz popisach oratorskich, podczas gdy ich lepsze po\u0142\u00f3wki ta\u0144czy\u0142y i recytowa\u0142y poezj\u0119. Uznawano to za szczeg\u00f3lnie dobry czas na pielgrzymki. We wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, imprez\u0119 zaw\u0142aszczy\u0142a rekonstrukcja historyczna i dawne tradycje kontynuowane s\u0105 jedynie przez fundamentalist\u00f3w. \u015awiecka opozycja wobec mormonizmu, domaga si\u0119 wr\u0119cz przechrzczenia \u015bwi\u0119ta na \u201edzie\u0144 ciasta i piwa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Relikty przednowoczesnej wizji \u015bwiata, mo\u017cna dostrzec tak\u017ce w obrz\u0119dowo\u015bci zwi\u0105zanej ze \u015bmierci\u0105. Kiedy umiera\u0142 Mormon o wysokim statusie spo\u0142ecznym, ceremonia\u0142 rozpoczyna\u0142 si\u0119 jeszcze w dniu zgonu. Rych\u0142o \u015bci\u0105gano z jego twarzy gipsowy odlew, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017cy\u0142 rodzinie jako pami\u0105tka oraz talizman. Wizerunki zmar\u0142ych, umieszczone w strategicznych punktach domu lub z rzadka zabierane ze sob\u0105 w podr\u00f3\u017c, mia\u0142y odstrasza\u0107 z\u0142e duchy. S\u0142u\u017cy\u0142y te\u017c znachorom do przep\u0119dzania chor\u00f3b oraz walki z op\u0119taniem. Sam zmar\u0142y tymczasem, sp\u0119dza\u0142 sw\u00f3j pierwszy tydzie\u0144 na katafalku w domu, poniewa\u017c tyle czasu potrzebowa\u0142 aby skutecznie zerwa\u0107 swoj\u0105 wi\u0119\u017a z cia\u0142em. Zanim do Utah trafi\u0142y osi\u0105gni\u0119cia dwudziestowiecznej medycyny, obcowa\u0107 z trupem mog\u0142y jedynie kobiety, kt\u00f3re obk\u0142ada\u0142y go lodem i smarowa\u0142y olejkami, aby zamaskowa\u0107 rozk\u0142ad. Kiedy ju\u017c mo\u017cna by\u0142o go pochowa\u0107, czyniono to razem z niewielk\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 dobytku (potrzebnego jakoby na czas oczekiwania przed ponownym przybyciem Chrystusa). Pogrzeb traktowano jako przekazanie nieboszczyka z r\u0105k bliskich na Ziemi, do grona zmar\u0142ych, dlatego kap\u0142an uroczy\u015bcie wita\u0142 umar\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w rodziny jako \u201eanielskich go\u015bci\u201d. Zwyczaj ten zanik\u0142 dopiero po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Podobny los spotka\u0142 \u201eintelektualne igrzyska\u201d, towarzysz\u0105ce grzebaniu: by\u0142y to popisy oratorskie m\u0119\u017cczyzn i poetyckie kobiet, kt\u00f3rych tw\u00f3rczo\u015b\u0107 musia\u0142a zachowa\u0107 jedynie lu\u017any zwi\u0105zek z osob\u0105 zmar\u0142ego. Cz\u0119sto by\u0142a to okazja do opowiedzenia sobie w kreatywny spos\u00f3b historii z Ksi\u0119gi Mormona lub opowie\u015bci folklorystycznych, por\u00f3wnuj\u0105c przy okazji denata do bohater\u00f3w pozytywnych. Celem by\u0142o wychwalenie jego cn\u00f3t, prawdziwych czy wyimaginowanych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Mormo\u0144skie \u201ewie\u0144ce” z ludzkich w\u0142os\u00f3w, pocz\u0105tek XX w. Zbiory \u201eMuzeum C\u00f3rek Pionier\u00f3w” w Salt Lake City.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Mormonom zdarza\u0142o si\u0119 chowa\u0107 zwierz\u0119ta domowe razem z w\u0142a\u015bcicielami, aby te r\u00f3wnie\u017c mog\u0142y zmartwychwsta\u0107. Joseph Smith naucza\u0142, \u017ce zwierz\u0119ta te\u017c maj\u0105 dusz\u0119 i dzi\u0119ki temu zbawieni ludzie mog\u0105 sp\u0119dza\u0107 czas ze swoimi zwierz\u0105tkami w niebie. Jest to kra\u0144cowo odmienna odpowied\u017a od wi\u0119kszo\u015bci wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, gdzie trafienie jakiegokolwiek zwierz\u0119cia do nieba uznaje si\u0119 za niemo\u017cliwe i niepotrzebne. Kochanym cz\u0142onkom rodzin \u015bcinano te\u017c w\u0142osy po \u015bmierci. Potem dzielono je mi\u0119dzy najbli\u017cszych, aby mogli zachowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 \u201e\u015bwi\u0119to\u015bci\u201d przyjaciela lub krewnego. Pukle umieszczano w r\u0119koje\u015bciach narz\u0119dzi (lasek, sztylet\u00f3w, etc.), co mia\u0142o poprawia\u0107 ich dzia\u0142anie oraz przynosi\u0107 szcz\u0119\u015bcie w\u0142a\u015bcicielom. To kobiety tworzy\u0142y z w\u0142os\u00f3w zmar\u0142ych bi\u017cuteri\u0119 oraz drobne instalacje artystyczne, t\u0142umaczone niedok\u0142adnie jako \u201ewie\u0144ce\u201d. Wplatano do nich kolejne elementy, wraz ze \u015bmierci\u0105 kolejnych cz\u0142onk\u00f3w rodziny, co ostatecznie tworzy\u0142o imponuj\u0105ce, wielowarstwowe i r\u00f3\u017cnokolorowe wi\u0105zanki. Wieszano je nast\u0119pnie, cz\u0119sto obok portret\u00f3w lub zdj\u0119\u0107 zmar\u0142ych, po domach i \u015bwi\u0105tyniach. Ca\u0142y ten kompleks obyczaj\u00f3w pochodzi\u0142 od populacji germa\u0144skich w Europie XIX w., a wnie\u015bli go do spo\u0142eczno\u015bci wiernych najprawdopodobniej osadnicy z Danii.<\/p>\n\n\n\n

Ostatnim elementem tradycji grzebalnych by\u0142a obecno\u015b\u0107 pszcz\u00f3\u0142. Przodkowie Mormon\u00f3w przechowali w spos\u00f3b nietkni\u0119ty obszerny ceremonia\u0142 lud\u00f3w germa\u0144skich, skupiony wok\u00f3\u0142 pasiek i ich mieszka\u0144c\u00f3w. Ule dekorowano na \u015bwi\u0119ta, pszczo\u0142om og\u0142aszano wa\u017cne wydarzenia z \u017cycia rodziny, u\u015bmiercenie jednej z nich uznawano za straszliwe tabu. Poniewa\u017c symbolizowa\u0142y \u015bmier\u0107, germa\u0144scy osadnicy w USA umieszczali wizerunek ula na nagrobkach, bramach i ogrodzeniach cmentarzy, monetach kt\u00f3re wrzucali zmar\u0142ym do trumien na ofiar\u0119, etc. Przewija\u0142o si\u0119 te\u017c okazjonalnie wyobra\u017cenie raju jako wielkiego ula w niebiosach. Joseph Smith podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 oswojenia tej niezbyt chrze\u015bcija\u0144skiej wizji, stawiaj\u0105c pszczo\u0142y jako wz\u00f3r pracowito\u015bci dla rodz\u0105cego si\u0119, ameryka\u0144skiego przemys\u0142u. Taka rekontekstualizacja pozwoli\u0142a Mormonom zachowa\u0107 kult ula w\u0142a\u015bciwie w \u015bwietle dnia: dzisiaj znajduje si\u0119 na godle stanu Utah i na froncie licznych pomnik\u00f3w mormonizmu. W\u0142asne pa\u0144stwo Mormon\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142oby powsta\u0107 na drodze buntu wobec USA, nosi\u0142oby nazw\u0119 \u201edeseret\u201d \u2013 czyli \u201epszczo\u0142a miodna\u201d [w \u201ereformowanym egipskim\u201d Smitha]. Stopniowo pasiasty owad i jego siedliska utrzyma\u0142y si\u0119 w przestrzeni publicznej, sztuce u\u017cytkowej oraz rob\u00f3tkach r\u0119cznych, jako ulubiony motyw Mormon\u00f3w jako zbiorowo\u015bci. Znikn\u0119\u0142y jedynie z cmentarzy, ust\u0119puj\u0105c nieuchronnej modernizacji wierze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Dzisiejsza flaga stanu Utah.<\/em><\/p>\n\n\n\n

B\u00f3g i bogowie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mitologia niska w u\u017cyciu Mormon\u00f3w, mocno wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 na tle ich niemormo\u0144skiego otoczenia. Ich obraz \u015bwiata jeszcze do lat 60. XX w., zamieszkiwa\u0142y setki duch\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych lub zagra\u017caj\u0105cych ludzko\u015bci. Om\u00f3wili\u015bmy ju\u017c solidnie gnomy, b\u0119d\u0105ce stra\u017cnikami skarb\u00f3w, kurhan\u00f3w i sfery podziemnej, bli\u017aniaczo podobne do starogerma\u0144skich kar\u0142\u00f3w. Wiara w nie musia\u0142a przetrwa\u0107 d\u0142ugie dekady, skoro nawet dzisiaj na obrze\u017cach Salt Lake City (stolicy Utah i mormonizmu w og\u00f3le) mo\u017cna znale\u017a\u0107 tzw. Hobbitville. Otoczone parkiem miasteczko zbudowa\u0142 w latach 30. pewien ekscentryczny uczony, kt\u00f3ry zadba\u0142 o umieszczenie zakl\u0119cia na ka\u017cdej kamiennej konstrukcji i zaludnienie swojego pustego osiedla\u2026 pawiami. Po jego \u015bmierci, miejsce opustosza\u0142o, a s\u0105siedzi zacz\u0119li zauwa\u017ca\u0107 na jego terenie nietypowych go\u015bci: w\u0142ochate karze\u0142ki, przez kt\u00f3re miejsce uzyska\u0142o swoje tolkienowskie przezwisko.<\/p>\n\n\n\n

Pozosta\u0142e nazwy stworze\u0144 mitycznych b\u0119d\u0105 brzmie\u0107 podobnie znajomo, zw\u0142aszcza \u017ce wywodz\u0105 si\u0119 z mieszanki anglo-skandynawskiej (chyba najobficiej wykorzystywanej przez gatunek fantasy). By\u0142yby to:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Gobliny \u2013 duchowe szkodniki domowe, objawiaj\u0105ce si\u0119 wizualnie jako dziwne koty (czasem z ludzkimi twarzami). Psu\u0142y sprz\u0119ty gospodarskie i kwasi\u0142y mleko. Zamieszkiwa\u0142y ciemne przestrzenie domu: k\u0105ty, zapiecki, pod \u0142\u00f3\u017ckami dzieci. Ich dniem w roku by\u0142o \u015bwi\u0119to zmar\u0142ych;<\/li>\n\n\n\n
  • Trolle \u2013 zawleczone do Ameryki przez skandynawskich osadnik\u00f3w, zamieszkiwa\u0142y jamy w ziemi i stare konstrukcje (zw\u0142aszcza mosty). Jako duchy, nie mia\u0142y ustalonego wygl\u0105du. Dla Mormon\u00f3w nie by\u0142y te\u017c nacechowane moralnie jako dobre lub z\u0142e, tylko odwzajemnia\u0142y zachowanie ludzi z kt\u00f3rymi si\u0119 spotka\u0142y;<\/li>\n\n\n\n
  • Nied\u017awiedziowate trolle \u2013 Mormoni uwa\u017caj\u0105 je za ocala\u0142ych z Potopu potomk\u00f3w Kaina, pokrytych w ca\u0142o\u015bci sier\u015bci\u0105, jak przysta\u0142o na ludzi pierwotnych. Z czasem stworzenia te zla\u0142y si\u0119 w optyce ludowej z wierzeniami nt. Wielkiej Stopy;<\/li>\n\n\n\n
  • Elfy \u2013 tajemniczy rodzaj ducha, kt\u00f3ry mo\u017cna napotka\u0107 g\u0142\u00f3wnie w czarcich kr\u0119gach (z grzyb\u00f3w), o p\u00f3\u0142nocy i podczas pe\u0142ni ksi\u0119\u017cyca. Spotkanie z nimi powoduje choroby psychiczne. Raz do roku, \u015bwi\u0119tuj\u0105c przesilenie zimowe, udaj\u0105 si\u0119 na w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po ludzkich siedliskach. Gospodarze musz\u0105 zostawi\u0107 dla nich misk\u0119 czego\u015b s\u0142odkiego i kleistego (kaszki, puddingu, przecieru, itd.) aby uchroni\u0107 si\u0119 od ich zemsty;<\/li>\n\n\n\n
  • Fairies [pol. wr\u00f3\u017cki] \u2013 duchy \u017cyj\u0105ce r\u00f3wnolegle z ludzko\u015bci\u0105 i raczej nie szukaj\u0105ce z nami kontaktu. Zamieszkuj\u0105 studnie oraz \u017ar\u00f3de\u0142ka wody. Mo\u017cna je przekupi\u0107 ofiar\u0105 z ostatniego k\u0105ska posi\u0142ku oraz alkoholu. Kto posiada ich przychylno\u015b\u0107, tego trzyma si\u0119 wielkie szcz\u0119\u015bcie. Kiedy si\u0119 objawiaj\u0105, wygl\u0105daj\u0105 jak ludzie ubrani na bia\u0142o;<\/li>\n\n\n\n
  • Nisse [zapo\u017cyczenie skandynawskie, odpowiednik naszych skrzat\u00f3w domowych] \u2013 wed\u0142ug Mormon\u00f3w zachowuj\u0105 si\u0119 bardziej jak poltergeisty, tj. nawiedzaj\u0105 budynek trzaskaj\u0105c drzwiami i oknami, udaj\u0105c ludzkie kroki, zrzucaj\u0105c przedmioty z p\u00f3\u0142ek. Mo\u017cna je przekupi\u0107 ofiar\u0105 z mleka, kt\u00f3ra udzielana regularnie, zmienia ich nastawienie. Wtedy zaczynaj\u0105 porz\u0105dkowa\u0107 dom i pomagaj\u0105 znale\u017a\u0107 zgubione rzeczy. Uniwersalnie boj\u0105 si\u0119 krzy\u017cy.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    R\u00f3\u017cne grupy tych stworze\u0144 bra\u0142y udzia\u0142 w widmowych procesjach Dzikiego Gonu: pochodu duch\u00f3w i zmar\u0142ych po nocnym niebie, kawalkady ich wierzchowc\u00f3w, przypominaj\u0105cej wizualnie g. Ich przyw\u00f3dca, wzorowany by\u0107 mo\u017ce na Wodanie, zosta\u0142 rozbity w omawianym regionie na kilka r\u00f3\u017cnych postaci. By\u0142 to m.in. Dyniog\u0142owy Jack-o-Lantern, zimowy Jack Frost oraz morski Davy Jones. Rzadko rozmawiano o tych postaciach, budz\u0105cych trwog\u0119 i znanych g\u0142\u00f3wnie z tego, \u017ce porywa\u0142y ludzi przebywaj\u0105cych samotnie w \u015bwi\u0105teczne noce: wigili\u0119 Bo\u017cego Narodzenia, Zaduszki i pomniejsze \u015bwi\u0119ta w zimniejszej po\u0142owie roku. Wszystkie te postacie je\u017adzi\u0142y nieodmiennie na bia\u0142ym koniu, kt\u00f3ry uwa\u017cany by\u0142 przez Mormon\u00f3w za zwierz\u0119 wr\u00f3\u017cbiarskie par exellence. <\/em>Poprzez obserwacj\u0119 zachowania siwk\u00f3w, wprawny gospodarz potrafi\u0142 przewidzie\u0107 zjawiska pogodowe, katastrofy naturalne, wojny lub wa\u017cne wydarzenia w \u017cyciu swojej rodziny. Zwi\u0105zek tej praktyki, sk\u0105din\u0105d germa\u0144skiej, z Wodanem uznaj\u0119 jednak za lu\u017any. W praktyce, Mormoni nie zachowali u siebie wielu informacji nt. tego b\u00f3stwa. Podobnie wierzenia diabelskie nie przychodz\u0105 nam z odsiecz\u0105, powtarzaj\u0105c bardzo typowe motywy \u015bwiata anglosaskiego: \u017ce diabe\u0142 si\u0119 powiesi\u0142, zdarza mu si\u0119 \u017ceni\u0107, p\u0142aka\u0107, etc. co mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 po gwa\u0142townych wydarzeniach na niebie. S\u0105 to u\u017cyteczne motywy, wskazuj\u0105ce na obecno\u015b\u0107 Wodana i Thunara w odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci tego ludu, ale om\u00f3wione ju\u017c wyczerpuj\u0105co w artykule po\u015bwi\u0119conym Diab\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

    Po przeciwleg\u0142ej stronie, stosunkowo dobrze zachowa\u0142a si\u0119 figura \u017ce\u0144ska, owa \u201e\u017cona diab\u0142a\u201d, kt\u00f3ra przynosi \u015bwiatu zim\u0119 z nieba, jest odpowiedzialna za opady gradu, etc. Pod jej opiek\u0105 znajduj\u0105 si\u0119 mewy i petrele, nadmorskie ptactwo, kojarzone niekiedy r\u00f3wnie\u017c z Matk\u0105 Bosk\u0105. Nawet w historii mormonizmu, poczesn\u0105 rol\u0119 zajmuje cud, gdzie Maryja sprowadzi\u0142a swoich pierzastych przyjaci\u00f3\u0142 na ratunek rolnikom, mierz\u0105cym si\u0119 w XIX w. z plag\u0105 pasikonik\u00f3w. Wed\u0142ug innych wersji, zar\u00f3wno zima jak i ptaki wi\u0105zane s\u0105 z \u201eMatk\u0105 G\u0119si\u0105\u201d [ang. Mother Goose] \u2013 enigmatyczn\u0105 postaci\u0105 zachowan\u0105 w zachodnioeuropejskim bajkopisarstwie. Obie z Matk\u0105 Bosk\u0105 pilnuj\u0105 te\u017c dziewcz\u0105t, aby te nie szy\u0142y w dni wolne od pracy, zw\u0142aszcza \u015bwi\u0105teczne. Ca\u0142\u0105 t\u0119 dziwaczn\u0105 zbitk\u0119, mo\u017cemy jak s\u0105dz\u0119 wywie\u015b\u0107 od starogerma\u0144skiej bogini Friji. Spo\u015br\u00f3d ponad 13 tysi\u0119cy przes\u0105d\u00f3w spisanych przez etnograf\u00f3w w stanie Utah, znalaz\u0142 si\u0119 jeden przywo\u0142uj\u0105cy bogini\u0119 wprost. W roku 1938, osadnik pochodzenia niemieckiego zadeklarowa\u0142 wiar\u0119 w nast\u0119puj\u0105ce przykazanie:<\/p>\n\n\n\n

    \u201eWszelkie prz\u0119dzenie rozpocz\u0119te w zimowych miesi\u0105cach, musi usta\u0107 przed dwunastoma \u015bwi\u0119tymi nocami [tj. do Trzech Kr\u00f3li]. Wtedy Freya, \u017cona Wotana, sprawdza wszystkie ko\u0142owrotki tkackie.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Identyczny przes\u0105d mo\u017cna uzna\u0107 za powszechny w\u015br\u00f3d \u00f3wczesnych Mormon\u00f3w, zast\u0105piwszy tylko Frij\u0119 Maryj\u0105. W tym konkretnym przyk\u0142adzie, zastanawia\u0107 mo\u017ce pisownia teonim\u00f3w. Mocno przywodzi na my\u015bl tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Richarda Wagnera, mog\u0142a zatem przebi\u0107 si\u0119 do \u015bwiadomo\u015bci duchowej z kultury popularnej tamtych lat. Istniej\u0105ca wtedy Trzecia Rzesza upowszechnia\u0142a wszak\u017ce wiedz\u0119 o religii starogerma\u0144skiej, r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d \u015brodowisk emigracyjnych. Z drugiej strony, rozm\u00f3wca przedstawi\u0142 to jako swoje w\u0142asne wierzenie, wi\u0119c nawet je\u015bli by\u0142a to zewn\u0119trzna nalecia\u0142o\u015b\u0107, m\u00f3g\u0142by stanowi\u0107 przyk\u0142ad wczesnego rodzimowiercy germa\u0144skiego, odnalezionego w zgo\u0142a nieoczekiwanym miejscu. Jednocze\u015bnie delikwent nie wykaza\u0142 w swoim wywiadzie etnograficznym \u017cadnych innych starogerma\u0144skich pogl\u0105d\u00f3w na rzeczywisto\u015b\u0107, wiary w bog\u00f3w, czy nawet pobie\u017cnej znajomo\u015bci mitologii. Mo\u017ce wina le\u017cy po stronie etnografa, kt\u00f3ry przy zapisywaniu wywiadu postanowi\u0142 \u201epoprawi\u0107\u201d imiona postaci mitycznych zgodnie ze swoim wyobra\u017ceniem na ich temat? Trudno orzec. Ostatecznie taka wypowied\u017a pad\u0142a w\u015br\u00f3d \u015awi\u0119tych Dni Ostatnich w samym sercu ich osiedlenia, co potraktowa\u0142em jako mi\u0142e zaskoczenie.<\/p>\n\n\n\n

    Podobnie zdumiewaj\u0105ce stwierdzenie wyg\u0142osi\u0142a w kwestionariuszu m\u0142oda kobieta, potomkini niderlandzkich osadnik\u00f3w, opowiadaj\u0105c o wierze swoich starogerma\u0144skich przodk\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n

    \u201e[\u2026] wierzyli, \u017ce grzmoty i b\u0142yskawice s\u0105 wywo\u0142ywane w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b. Donnar lub Donderdag, to chyba po holendersku, jedzie po niebie w swoim wozie. Ci\u0105gnie go koza, maj\u0105ca osiem n\u00f3g, tak aby mog\u0142a porusza\u0107 si\u0119 szybciej. Kiedy [Donnar\/Donderdag] si\u0119 gniewa, wtedy rzuca swoim toporem. St\u0105d si\u0119 bierze b\u0142yskawica. A uderzanie kozich racic to grzmoty.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Jakkolwiek stanowisko to jest bardzo p\u00f3\u017ane, bo ju\u017c z 1963 r., tak wydaje si\u0119 niezale\u017cne od popularyzacji mitologii germa\u0144skiej w mediach. Wskazuje na to ludowo zniekszta\u0142cone imi\u0119 boga, oraz pomieszanie ikonicznych element\u00f3w, podkre\u015blanych zazwyczaj w masowym odbiorze (Thor ma m\u0142ot, ko\u0144 Odyna osiem n\u00f3g). Spraw\u0119 dodatkowo komplikuje po\u015bwiadczenie takiego wierzenia w Utah, przynajmniej od prze\u0142omu XIX i XX w. Thunar zosta\u0142 oczywi\u015bcie relegowany z funkcji b\u00f3stwa, do ambiwalentnej pozycji \u201ecz\u0142owieka w chmurach powoduj\u0105cego burz\u0119\u201d. Najd\u0142u\u017cej pami\u0119\u0107 po nim przechowali Mormoni pochodzenia norweskiego, nawet do 1915 r. Pozostali nie nazywali rzeczy po imieniu, ale utrzymywali szereg wierze\u0144 zwi\u0105zanych z t\u0105 postaci\u0105, kt\u00f3re pozwol\u0105 nam uzyska\u0107 pe\u0142niejszy obraz:<\/p>\n\n\n\n

      \n
    • Drzewa trafione piorunem stawa\u0142y si\u0119 \u015bwi\u0119te. Nie wolno by\u0142o ich narusza\u0107, za\u015b wykorzystanie drewna w jakikolwiek u\u017cytkowy spos\u00f3b, oznacza\u0142o pewn\u0105 \u015bmier\u0107. Mijaj\u0105c takie drzewo, wypada\u0142o skin\u0105\u0107 mu g\u0142ow\u0105;<\/li>\n\n\n\n
    • Pioruny mog\u0105 by\u0107 m\u0142otem, toporem lub w\u0142\u00f3czni\u0105 rzucan\u0105 przez Boga;<\/li>\n\n\n\n
    • W niebiosach trwa wojna, gdzie \u201etw\u00f3rca piorun\u00f3w\u201d (pod r\u00f3\u017cnymi imionami, od Thora po \u015bw. Piotra) pr\u00f3buje zwalczy\u0107 nieokre\u015blonego przeciwnika;<\/li>\n\n\n\n
    • Twarz \u201etw\u00f3rcy piorun\u00f3w\u201d mo\u017cna zobaczy\u0107 na ksi\u0119\u017cycu podczas pe\u0142ni. Kiedy tarcza ma dooko\u0142a siebie pier\u015bcie\u0144 \u015bwiat\u0142a, wtedy Cz\u0142owiek na Ksi\u0119\u017cycu spogl\u0105da w kierunku ludzko\u015bci. Jest to szczeg\u00f3lnie dobry czas na czary;<\/li>\n\n\n\n
    • Burczenie grzmot\u00f3w to tak naprawd\u0119 stukot k\u00f3\u0142 rydwanu o bosk\u0105 jezdni\u0119;<\/li>\n\n\n\n
    • Przed uderzeniem pioruna chroni wieniec z zi\u00f3\u0142, zebranych przed obliczem ksi\u0119\u017cyca, mi\u0119dzy kwietniem a majem [\u201epod znakiem Byka\u201d]. Podobnie belemnity, fulguryty, szk\u0142o kobaltowe i inne minera\u0142y kojarzone z wy\u0142adowaniami atmosferycznymi;<\/li>\n\n\n\n
    • Podczas burzy, po niebie lata olbrzymi grzechotnik, czarny jak nocne niebo. Stworzenie to pluje na ludzko\u015b\u0107 jadem, przed kt\u00f3rym broni nas B\u00f3g. Zwierz\u0119 ma te\u017c je\u017ad\u017aca, ale nic o nim nie wiadomo.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

      Przeciwnikami Thunara mia\u0142y by\u0107 w\u0119\u017ce, co wynika\u0142o z ich (anty-)p\u0142odno\u015bciowego znaczenia symbolicznego. Uniwersalnie w Utah wierzono, \u017ce powstaj\u0105 w spos\u00f3b samorzutny, konkretniej z zamoczonego ko\u0144skiego w\u0142osia. P\u00f3\u017aniej za\u015b \u017cy\u0142y, odbieraj\u0105c moce kreacyjne innym podmiotom w przyrodzie. W\u0105\u017c \u017cyj\u0105cy na polu uprawnym mia\u0142 wysysa\u0107 z niego \u017cyzno\u015b\u0107, znaleziony w oborze by\u0142 winien bezp\u0142odno\u015bci trzody lub wyczerpania mleka w krowich wymionach. Trzeba by\u0142o trzyma\u0107 je z daleka od ci\u0119\u017carnych kobiet, bowiem najmniejszy nawet kontakt m\u00f3g\u0142 spowodowa\u0107 poronienie, wzgl\u0119dnie kalectwo dziecka. \u201ePe\u0142zaj\u0105cej \u015bmierci\u201d powinny te\u017c unika\u0107 panie staraj\u0105ce si\u0119 o pocz\u0119cie, gdy\u017c interakcja grozi\u0142aby im bezp\u0142odno\u015bci\u0105. Nie byli\u015bmy przy tym ca\u0142kiem bezbronni jako ludzko\u015b\u0107: wypicie uryny ci\u0119\u017carnej kobiety uznawano za niezawodne lekarstwo na w\u0119\u017cowy jad.<\/p>\n\n\n\n

      Co w tym bli\u017cej zwi\u0105zanego z bogiem grzmotu? Ot\u00f3\u017c na ca\u0142ym obszarze osiedlenia Mormon\u00f3w panuje interesuj\u0105cy przes\u0105d, wedle kt\u00f3rego zabity w\u0105\u017c \u2013 rozpruty, wybebeszony i rozwieszony na kiju \u2013 mia\u0142 skutecznie \u015bci\u0105ga\u0107 deszcz na spragnione tego, p\u00f3\u0142pustynne pola zachodniego USA. \u015aci\u0105ga\u0142 te\u017c na siebie pioruny, oraz zwi\u0119ksza\u0142 og\u00f3ln\u0105 \u017cyzno\u015b\u0107 posesji, gdzie go powieszono. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo trwa\u0142o, jak si\u0119 zdaje, tylko do nast\u0119pnej burzy; potem trzeba by\u0142o podmieni\u0107 w\u0119\u017ca. Sugeruje to kontekst ofiarny, wedle kt\u00f3rego rolnicy traktowali t\u0119 czynno\u015b\u0107 jako wymian\u0119 z zapomnianym ju\u017c bytem sprowadzaj\u0105cym deszcze.<\/p>\n\n\n\n

      \"\"<\/figure>\n\n\n\n

      Niebia\u0144ska Matka [\u017cona biblijnego Boga] pociesza Jezusa Chrystusa, Del Parson, 2019 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      W latach 30. XX w., czarodziej imieniem Joseph Smith za\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142asn\u0105 religi\u0119. Ze swoimi bliskimi, lud\u017ami g\u0142\u0119boko osadzonymi w tradycjach anglosaskiego znachorstwa, u\u0142o\u017cy\u0142 imponuj\u0105c\u0105 mozaik\u0119 wierze\u0144 stoj\u0105cych (w najlepszym razie) na obrze\u017cach chrze\u015bcija\u0144stwa. Wiernych odnalaz\u0142 w\u015br\u00f3d germa\u0144skich osadnik\u00f3w, najwyra\u017aniej g\u0142odnych religii, kt\u00f3ra bra\u0142aby pod uwag\u0119 ich kultur\u0119 duchow\u0105. Dzisiejszy mormonizm, modyfikowany przez kolejne pokolenia przyw\u00f3dc\u00f3w, jest gruntownie niepodobny do swoich skromnych pocz\u0105tk\u00f3w. Jest kolejnym z wielu egzotycznych od\u0142am\u00f3w protestantyzmu i obiektem jawnych kpin ze strony \u015brodowisk liberalnych. Nie zmienia to faktu, \u017ce przez pierwsze dekady istnienia, ni\u00f3s\u0142 w sobie znacz\u0105ce wp\u0142ywy religijno\u015bci ludowej. Co za tym idzie, uda\u0142o si\u0119 przechowa\u0107 na jego \u0142onie niejeden interesuj\u0105cy nas skrawek informacji, mog\u0105cy pos\u0142u\u017cy\u0107 do ubogacenia praktyki poga\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

      \u00a0Dawni Mormoni podtrzymywali tradycyjny \u015bwiatopogl\u0105d, celebruj\u0105cy boski porz\u0105dek \u015bwiata. Ich celebracje bra\u0142y pod uwag\u0119 axis mundi<\/em> w postaci drzew, s\u0142up\u00f3w i przynajmniej jednej g\u00f3ry. Obchodom \u015bwi\u0105t towarzyszy\u0142y igrzyska, mieszcz\u0105ce konkurencje fizyczne oraz artystyczne. R\u00f3wnie\u017c \u015bmier\u0107 by\u0142a okazj\u0105 do \u015bwi\u0119towania, jako moment spotkania \u015bwiat\u00f3w \u017cywych i umar\u0142ych, dobrowr\u00f3\u017cebna dla rozmaitych praktyk magicznych. Odlewy twarzy ze szcz\u0105tk\u00f3w pobo\u017cnego cz\u0142owieka, oraz jego w\u0142osy, s\u0142u\u017cy\u0142y d\u0142ugo cz\u0142onkom spo\u0142eczno\u015bci jako narz\u0119dzia do przeganiania si\u0142 nieczystych i umacniania tych \u015bwi\u0119tych. Oryginalnie symbolem \u015bmierci, ekstrapolowanym p\u00f3\u017aniej na zmys\u0142 przemys\u0142owy, by\u0142y pszczele ule. \u015awiat mitologii niskiej w Utah t\u0142umnie zamieszkiwa\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju duchy, wywodz\u0105ce si\u0119 z umys\u0142owo\u015bci germa\u0144skiej. Najwa\u017cniejsze spo\u015br\u00f3d nich by\u0142y gnomy, wydaj\u0105ce si\u0119 nast\u0119pcami dawnych kar\u0142\u00f3w. Po mitologii wysokiej przetrwa\u0142y tylko nieliczne wzmianki, g\u0142\u00f3wnie na temat Thunara, kt\u00f3ry zgodnie ze swoj\u0105 podstawow\u0105 rol\u0105 w przyrodzie by\u0142 \u201ebogiem burz\u201d sprowadzaj\u0105cym z nieba p\u0142odno\u015b\u0107 razem z deszczem. Jego wrogo\u015b\u0107 wobec nieprzyjaznego ludzko\u015bci \u017bmija te\u017c zosta\u0142a tu zapami\u0119tana, tyle \u017ce przeniesiona w wi\u0119kszo\u015bci na pomniejsze w\u0119\u017ce. Ofiara z nich, mia\u0142a zdaniem Mormon\u00f3w zadowala\u0107 niebo, ktokolwiek sta\u0142by po drugiej stronie.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n

      Tymi s\u0142owami ko\u0144czy si\u0119 nasza przygoda z mormonizmem, innym ni\u017c ktokolwiek z nas m\u00f3g\u0142by przypuszcza\u0107. Wynie\u015bli\u015bmy wsp\u00f3lnie na \u015bwiat\u0142o dzienne liczne prze\u017cytki poga\u0144skie, przekazywane z r\u0105k do r\u0105k przez wiele wiek\u00f3w. Niekiedy wielokrotne podawanie \u2013 z pradziada na dziada, z dziada na ojca, z ojca na syna \u2013 zniekszta\u0142ci\u0142o je do reszty. Innym razem by\u0142y to \u015bwiadectwa podejrzanie dok\u0142adne, jakby \u017cywcem odczytane z popularnonaukowej ksi\u0105\u017cki nt. mitologii skandynawskiej. Domy\u015blam si\u0119, \u017ce taka jest w\u0142a\u015bnie natura przedmiotu bada\u0144 na niepewnym gruncie, jakim jest XX w. na kontynencie tak dalekim od naszego. Fizycznie, jak i mentalnie. Niemniej, apetyt ro\u015bnie w miar\u0119 jedzenia. Dlatego mo\u017cemy by\u0107 pewni: Nowy \u015awiat ods\u0142oni przed nami niejeden stary obyczaj.<\/p>\n\n\n\n

      Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      G\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Ashurst-McGee Mark, Moroni as Angel and as Treasure Guardian<\/em>, Review of Books on the Book of Mormon 2006, t. 18, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

      Cannon Anthon, Popular beliefs and superstitions from Utah,<\/em> Salt Lake City 1984.<\/p>\n\n\n\n

      Chandler Clay, Scrying for the Lord. Magic, Mysticism, and the Origins of the Book of Mormon,<\/em> Dialogue 2003, nr 36.<\/p>\n\n\n\n

      Eliason Eric, Mould Tom, Latter-Day Lore. Mormon Folklore Studies<\/em>, Salt Lake City 2013.<\/p>\n\n\n\n

      Eliason Eric, Seer Stones, Salamanders, and early Mormon \u201cFolk Magic\u201d in the Light of Folklore Studies and Bible Scholarship,<\/em> BYU Studies Quarterly 2016, t. 55, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

      Hand Wayland, Magic and the Supernatural in Utah Folklore<\/em>, Dialogue 1983, nr 16.<\/p>\n\n\n\n

      Padro Manuel, Cunning and Disorderdly. Early nineteenth-century Witch Trials of Joseph Smith<\/em>, Dialogue 2021, nr 4 (54).<\/p>\n\n\n\n

      Quinn Michael, Early Mormonism and the Magic World View. Revised and Enlarged<\/em>, Salt Lake City 1998.<\/p>\n\n\n\n

      \u0179r\u00f3d\u0142a tematyczne:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Bailey Wilfrid, Folklore Aspects in Mormon Culture,<\/em> Western Folklore 1951, nr 3.<\/p>\n\n\n\n

      Brunvand Jan, A guide for collectors of folklore in Utah,<\/em> Salt Lake City 1971.<\/p>\n\n\n\n

      Farmer Jared, Sacred Groves and Wicked Problems<\/em>, Harrisburg 2024.<\/p>\n\n\n\n

      Fife Austin, Fife Alta, Saints of Sage & Saddle. Folklore among the Mormons<\/em>, Bloomington 1956.<\/p>\n\n\n\n

      Hunter Michael, The Mormon Hive: a study of the Bee and Beehive symbols in Nineteenth Century Mormon Culture<\/em>, Provo 2004.<\/p>\n\n\n\n

      Stanley David, Folklore in Utah: a history and guide to resources,<\/em> Logan 2004.<\/p>\n\n\n\n

      Widmer Kurt, Unter zions Panier. mormonism and its Interaction with Germany and its People 1840-1990<\/em>, Stuttgart 2013.<\/p>\n\n\n\n

      Wilson Wiliam, What\u2019s True in Mormon Folklore? The Contribution of Folklore to Mormon Studies<\/em>, Logan 2007.<\/p>\n\n\n\n

      Wilson William, On being Human. The Folklore of Mormon Missionaries,<\/em> Logan 1981.<\/p>\n\n\n\n

      Wilson William, The Paradox of Mormon Folklore,<\/em> BYU Studies Quarterly 1976, nr 17.<\/p>\n\n\n\n

      Wszystkie \u017ar\u00f3d\u0142a dost\u0119pne s\u0105 za darmo online.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Zg\u0142\u0119biaj\u0105c religijno\u015b\u0107 tradycyjn\u0105 Europy, rzadko zastanawiamy si\u0119 nad ekscentrycznymi sektami protestanckimi w USA. Bardzo s\u0142usznie, poniewa\u017c jest to powi\u0105zanie kompletnie ob\u0142\u0105kane i nieprzystaj\u0105ce do rzeczywisto\u015bci! Nurty te dziel\u0105 setki lat, tysi\u0105ce kilometr\u00f3w, kra\u0144cowo r\u00f3\u017cny styl \u017cycia oraz postawy moralne. A jednak, istniej\u0105 pewne podobie\u0144stwa. Los wytycza przed nami popl\u0105tane \u015bcie\u017cki i nie zaprzecz\u0119, \u017ce pok\u0142ada\u0142em si\u0119 ze \u015bmiechu, kiedy wpad\u0142em na \u017cy\u0142\u0119 z\u0142ota w najbardziej nieoczekiwanym miejscu. Pozw\u00f3lcie, szanowni Czytelnicy, \u017ce na \u0142amach tego tekstu opowiem troch\u0119 o Mormonach i ich znaczeniu dla bada\u0144 nad wierzeniami dawnych German\u00f3w. Jak si\u0119 okazuje, wcale niema\u0142ym.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":487,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24,13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-486","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-americana","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/486","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=486"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/486\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":498,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/486\/revisions\/498"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/487"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=486"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=486"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=486"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}