{"id":500,"date":"2024-09-29T19:48:35","date_gmt":"2024-09-29T19:48:35","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=500"},"modified":"2024-10-02T17:22:44","modified_gmt":"2024-10-02T17:22:44","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-niemcow-nadwolzanskich-w-usa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/09\/29\/przezytki-starogermanskie-wsrod-niemcow-nadwolzanskich-w-usa\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich w USA"},"content":{"rendered":"\n

Niemcy Nadwo\u0142\u017ca\u0144scy na wsi niedaleko Portland, ok. 1915 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Droga, z kt\u00f3rej si\u0119 nie wraca<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kolonizacja niemiecka si\u0119gn\u0119\u0142a daleko, ust\u0119puj\u0105c zasi\u0119giem chyba tylko francuskim i brytyjskim imperiom kolonialnym. Od terytori\u00f3w dzisiejszej Polski po Kazachstan, od Australii do Ameryki Po\u0142udniowej. Gdziekolwiek znale\u017ali si\u0119 Niemcy, tam na d\u0142ugie pokolenia zachowywali odr\u0119bno\u015b\u0107 od ludno\u015bci o\u015bciennej, znajduj\u0105c niewyczerpane \u017ar\u00f3d\u0142o si\u0142y we w\u0142asnych tradycjach i to\u017csamo\u015bci. Pa\u0144stwa \u015bci\u0105ga\u0142y ich i zaprasza\u0142y jako osadnik\u00f3w, poniewa\u017c uniwersalnie nie\u015bli za sob\u0105 wy\u017cszy poziom techniki, kultury pracy czy gospodarowania ni\u017c reprezentowali sob\u0105 tubylcy. Jak wdzi\u0119cznie okre\u015bli\u0142 to nestor polskiej etnografii, Oskar Kolberg (spolonizowany syn niemieckiego osadnika):<\/p>\n\n\n\n

\u201e[\u2026] wmieszanie mi\u0119dzy ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 na wielkich obszarach kilkudziesi\u0119ciu tysi\u0119cy Niemc\u00f3w by\u0142o tym dla post\u0119pu r\u0119kodzie\u0142, przemys\u0142u i cywilizacji rolniczej, czym jest dla stanu zdrowia ospy szczepienie.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Podej\u015bcie to dzieli\u0142a r\u00f3wnie\u017c nies\u0142awna w Polsce caryca Katarzyna II. Obj\u0119\u0142a w\u0142adz\u0119 nad zrujnowanym ekonomicznie Imperium Rosyjskim i nie szcz\u0119dzi\u0142a wysi\u0142k\u00f3w, aby pod\u017awign\u0105\u0107 je z n\u0119dzy. W tym celu wprowadzi\u0142a do kraju upraw\u0119 ziemniaka, powo\u0142a\u0142a publiczn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 zdrowia, w\u0142\u0105czy\u0142a w obieg ekonomiczny ziemie cerkiewne, wprowadzi\u0142a do Rosji papierow\u0105 walut\u0119, procedur\u0119 bud\u017cetow\u0105 na skal\u0119 pa\u0144stwa\u2026 nie przynios\u0142o to jednak zauwa\u017calnej poprawy, nie za jej \u017cycia. B\u0142yskawiczne efekty mia\u0142 natomiast dekret, kt\u00f3ry wyda\u0142a w dniu 22 lipca 1763 r. Sama b\u0119d\u0105c Niemk\u0105, skierowa\u0142a do swoich pobratymc\u00f3w uroczyst\u0105 proklamacj\u0119, gdzie obieca\u0142a im przywileje w zamian za osiedlenie si\u0119 nad rzek\u0105 Wo\u0142g\u0105. Dotychczas obszar ten, zwany Powo\u0142\u017cem, by\u0142 ekonomicznym pustkowiem; polem nieustaj\u0105cych potyczek mi\u0119dzy Kozakami, Tatarami, a rosyjskim ch\u0142opstwem na prymitywnym poziomie kultury materialnej. Dziesi\u0105tki tysi\u0119cy Niemc\u00f3w (oraz Du\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy szybko ulegli asymilacji i przyj\u0119li niemczyzn\u0119 swoich s\u0105siad\u00f3w) odpowiedzia\u0142y na wezwanie i faktycznie, obszar Powo\u0142\u017ca sta\u0142 si\u0119 przyzwoicie prosperuj\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Imperium. Jej mieszka\u0144cy natomiast, uzyskali miano Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich lub Powo\u0142\u017ca\u0144skich \u2013 oba okre\u015blenia s\u0105 poprawne i b\u0119d\u0105 stosowane wymiennie. Z ojczyzny przynie\u015bli ze sob\u0105 do Rosji takie wynalazki jak m\u0142yny, tyto\u0144, manufaktury. Dzi\u0119ki swojej pracowito\u015bci oraz przewadze technologicznej, sformowali wielkoskalowe gospodarstwa i stali si\u0119 klas\u0105 najbogatszych rolnik\u00f3w w kraju. Na dodatek byli protestantami, co tylko podsyca\u0142o nienawi\u015b\u0107 otaczaj\u0105cych ich, prawos\u0142awnych ch\u0142op\u00f3w; analogiczny proces mia\u0142 miejsce w Polsce, tyle \u017ce nasz ch\u0142op by\u0142 katolicki.<\/p>\n\n\n\n

Ponad sto lat p\u00f3\u017aniej, konflikty nabra\u0142y temperatury, za\u015b rz\u0105d konsekwentnie opowiada\u0142 si\u0119 po stronie prawos\u0142awnej wi\u0119kszo\u015bci. Niemcom Nadwo\u0142\u017ca\u0144skim narzucono s\u0142u\u017cb\u0119 w armii (co by\u0142o sprzeczne z przykazaniami niekt\u00f3rych protestanckich sekt), wprowadzono obowi\u0105zkow\u0105 rusyfikacj\u0119, ograniczono autonomi\u0119 administracji ewangelickiej i \u015bwieckiej w j\u0119zyku niemieckim. Spowodowa\u0142o to pierwsz\u0105 masow\u0105 emigracj\u0119, do kt\u00f3rej do\u0142\u0105czy\u0142y kolejne: pustynnienie obszaru wo\u0142\u017cansko-czarnomorskiego sprowadzi\u0142o na ich ziemie liczne kl\u0119ski g\u0142odu, narodziny ZSRR oznacza\u0142y wyw\u0142aszczenie bogatszego ch\u0142opstwa niemieckoj\u0119zycznego na rzecz Rosjan, wybuch drugiej wojny \u015bwiatowej sprowadzi\u0142 na ocala\u0142ych represje stalinowskie. W efekcie wi\u0119kszo\u015b\u0107 Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich po 1900 r. nie mieszka\u0142a wcale nad Wo\u0142g\u0105, tylko na terenie obu Ameryk. USA, Kanada, Brazylia i Argentyna by\u0142y ulubionymi miejscami ich osiedlenia, jednak unikatow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 (jako \u201eVolga Germans\u201d lub \u201eRussian Germans\u201d) zachowali jedynie w pierwszym miejscu. Stworzyli tam ciasne strefy osiedlenia w tzw. tr\u00f3jk\u0105cie nadwo\u0142\u017ca\u0144skim \u2013 na obszarze stan\u00f3w Kansas, Dakota (p\u00f3\u0142nocna oraz po\u0142udniowa) i Nebraska. Istotne kolonie znajdowa\u0142y si\u0119 te\u017c, wed\u0142ug wielko\u015bci, w Colorado, Michigan oraz Iowa. Obecnie najwi\u0119cej Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich zamieszkuje stan Kalifornia, poniewa\u017c masowo sprowadzili si\u0119 tam na drodze proces\u00f3w urbanizacji. Jest to jednak ludno\u015b\u0107 \u015bci\u015ble miejska, uboga w tradycje i przez to nieinteresuj\u0105ca jako materia\u0142 dla naszych dzisiejszych rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Osadnictwo Niemc\u00f3w Powo\u0142\u017ca\u0144skich w Stanach Zjednoczonych wyr\u00f3\u017cnia\u0142o si\u0119 na tle analogicznych zjawisk. Gdziekolwiek powsta\u0142y ich osady, tam wyra\u017anie inkorporowano zaawansowane techniki produkcji rolnej oraz drobnoskalowego przemys\u0142u. Podobnie jak w Rosji, tutaj r\u00f3wnie\u017c stali si\u0119 elit\u0105 farmersk\u0105, tworz\u0105c\u0105 wsobn\u0105 klas\u0119 niejako w poprzek anglosaskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Niemcy Nadwo\u0142\u017ca\u0144scy nie dopuszczali \u015blub\u00f3w poza w\u0142asn\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, czyni\u0105c wyj\u0105tek tylko dla innych, rzadko spotykanych grup niemieckich oraz Skandynaw\u00f3w. Uparcie trzymali si\u0119 w\u0142asnego j\u0119zyka, przez pokolenia odmawiaj\u0105c administrowania po angielsku, identycznie jak traktowali mow\u0119 rosyjsk\u0105 w jej ojczy\u017anie. Zbudowa\u0142o to niema\u0142y mur, utrudniaj\u0105cy tej ludno\u015bci integracj\u0119 z s\u0105siadami, a jednocze\u015bnie chroni\u0105cy przed zatraceniem wiele cennych tradycji. Ocalenie ich i podtrzymanie, sta\u0142o si\u0119 wr\u0119cz punktem honoru o kt\u00f3ry warto by\u0142o walczy\u0107. Niemcy Powo\u0142\u017ca\u0144scy okre\u015blali je jednym, ekscytuj\u0105co szerokim terminem Brauche <\/em>[niem. Obyczaje].<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Gospodyni w spo\u0142eczno\u015bci Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich i jej kurczaki, ok. 1917 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Krew do krwi, ko\u015b\u0107 do ko\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Brauche by\u0142o zbiorczym okre\u015bleniem form \u017cycia spo\u0142ecznego, charakterystycznych dla opisywanej grupy. Zawiera\u0142o w sobie okre\u015blony spos\u00f3b obchodzenia \u015bwi\u0105t w cyklu dorocznym, zachowanie hierarchii mi\u0119dzy cz\u0142onkami grupy, archaiczny XVIII-wieczny dialekt niemieckiego, wszelkie niepisane zasady rz\u0105dz\u0105ce \u017cyciem wsp\u00f3lnoty. Najcz\u0119\u015bciej m\u00f3wi si\u0119 o nim w kontek\u015bcie magii i faktycznie, takie znaczenie ostatecznie wzi\u0119\u0142o g\u00f3r\u0119 nad pozosta\u0142ymi. Stary obyczaj istotnie zawiera\u0142 w sobie repertuar praktyk nadprzyrodzonych (nazwijmy je roboczo Braucherei, mimo \u017ce okre\u015blenie to by\u0142o wykorzystywane jako synonim do \u201eBrauche\u201d) oraz wierze\u0144 o \u015bwiecie, odmiennych od protestanckiej ortodoksji. Jak si\u0119 oka\u017ce, wiele z nich si\u0119ga swoimi korzeniami jeszcze czas\u00f3w przedchrze\u015bcija\u0144skich. Nie jest to wcale my\u015blenie \u017cyczeniowe, cho\u0107 mog\u0142oby si\u0119 tak zdawa\u0107. Tak opisa\u0142 Niemc\u00f3w Powo\u0142\u017ca\u0144skich w Ameryce badacz tematu z lat 40., Joseph Voeller:<\/p>\n\n\n\n

\u201ePiosenki \u015bpiewane i muzyka grana w Alzacji, Badenii i Bawarii w roku 1800, wci\u0105\u017c pozostaj\u0105 w u\u017cyciu przez pra, pra, prawnuk\u00f3w tych pionier\u00f3w. Opowie\u015bci oraz \u017carty, kt\u00f3re bawi\u0142y ich pra, pra, pradziadk\u00f3w w niemieckich prowincjach ponad stulecie temu, nadal s\u0105 opowiadane i czytane przez potomk\u00f3w w Dakocie P\u00f3\u0142nocnej. Modlitwy, kt\u00f3re pociesza\u0142y Wirtemberczyk\u00f3w w 1800, nadal mo\u017cna us\u0142ysze\u0107 w\u015br\u00f3d ich potomk\u00f3w w Dakocie P\u00f3\u0142nocnej.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Izolacja, nieufno\u015b\u0107 wobec obcych, oraz praktykowany zbi\u00f3r warto\u015bci odmiennych od otoczenia, pozwoli\u0142y przechowa\u0107 niema\u0142o pozosta\u0142o\u015bci po tradycyjnej religii German\u00f3w. Odpowiada\u0142y za to jednostki obdarzone talentami nadzmys\u0142owymi, nazywane Braucher\/Braucherin (zale\u017cnie od p\u0142ci). Zajmowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie medycyn\u0105 ludow\u0105 i przyjmowaniem porod\u00f3w, ale nie stroni\u0142y te\u017c od magii u\u017cytkowej. Co jednak najwa\u017cniejsze dla niniejszego wywodu: by\u0142y \u017cywymi skarbnicami tradycji ustnej, str\u00f3\u017cami niepisanego prawa i arbitrami w sporach mi\u0119dzyludzkich. Pod wzgl\u0119dem statusu nale\u017celi do ma\u0142omiasteczkowej elity, wymienianej jednym tchem z lokalnym pastorem, szeryfem, lekarzem i nauczycielk\u0105. Nie trzymali swojej praktyki w sekrecie, byli dobrze znani w swoim s\u0105siedztwie, st\u0105d nazywano ich w poufa\u0142o\u015bci \u201egranny witches\u201d [od skand. granne, czyli \u201es\u0105siad\u201d]. Wbrew homofonii, nie powinno si\u0119 tego wywodzi\u0107 od angielskiego \u201egranny\u201d czyli \u201ebabcia\u201d \u2013 Braucherin najcz\u0119\u015bciej zaczyna\u0142a swoj\u0105 karier\u0119 przed 13 rokiem \u017cycia i ko\u0144czy\u0142a j\u0105 wraz z menopauz\u0105; tylko wybitne jednostki kontynuowa\u0142y praktyk\u0119 a\u017c do \u015bmierci. Jest to zasada identyczna, jak w przypadku czarownic europejskich, tych z okresu polowa\u0144 i palenia na stosach. Podobnie jak wtedy, magia by\u0142a zaj\u0119ciem dla niezale\u017cnych finansowo kobiet o wysokiej pozycji spo\u0142ecznej. Jak\u017ce dalekie to od stereotypu, pochodz\u0105cego z chrze\u015bcija\u0144skiej propagandy, g\u0142osz\u0105cego \u017ce czarownica musi by\u0107 pokraczn\u0105 staruch\u0105, za\u015b jej dol\u0105 ostracyzm w \u201echacie za wsi\u0105\u201d!<\/p>\n\n\n\n

Jako wyraz szacunku, znachork\u0119 tytu\u0142owano fikcyjnym okre\u015bleniem przynale\u017cno\u015bci rodzinnej, np. Bas, Goht<\/em> lub Mutter<\/em> [niem. Ciotka, matka chrzestna, matka]. Zbiorowo nazywano je niekiedy \u201espo\u0142eczno\u015bci\u0105 si\u00f3str\u201d \u2013 panie w jej obr\u0119bie uznawa\u0142y si\u0119 za r\u00f3wne statusem, co podkre\u015bla\u0142y odnosz\u0105c si\u0119 do siebie per Schweschder <\/em>[po pensylwa\u0144sku, pdc. Siostro]. Za prac\u0119 nie wolno im by\u0142o przyjmowa\u0107 \u017cadnego wynagrodzenia, st\u0105d niezb\u0119dny by\u0142 bierny doch\u00f3d, najcz\u0119\u015bciej zapewniany przez bogatego m\u0119\u017ca. Braucherin by\u0142y \u017conami maj\u0119tnych gospodarzy, cz\u0119sto przedstawicieli zawod\u00f3w kojarzonych ju\u017c przedtem z magi\u0105: kowali, m\u0142ynarzy, szewc\u00f3w b\u0105d\u017a rze\u017anik\u00f3w. Kiedy Braucherem by\u0142 m\u0119\u017cczyzna, wtedy sam wykonywa\u0142 tak\u0105 prac\u0119. Zdarza\u0142o si\u0119 to cokolwiek rzadko, warstw\u0119 t\u0119 nale\u017cy uzna\u0107 za gruntownie sfeminizowan\u0105; ponownie narzuca si\u0119 tu skojarzenie z czarownictwem. W ka\u017cdym razie zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski ze znachorem uznawano za r\u00f3wnie presti\u017cowy, co z pastorem, nauczycielem czy lekarzem. Zaw\u00f3d ten by\u0142 dziedziczny, wed\u0142ug za\u0142o\u017cenia przekazywany krzy\u017cowo wzgl\u0119dem p\u0142ci (panie bra\u0142y sobie ch\u0142opc\u00f3w na uczni\u00f3w, panowie dziewczynki). W praktyce jednak nie by\u0142o to mo\u017cliwe, przez chroniczny niedob\u00f3r m\u0119skich czarownik\u00f3w. Zamiast tego, Braucherin przyjmowa\u0142a pod swoje skrzyd\u0142a wszelkie \u017ce\u0144skie krewniaczki w kt\u00f3rych dostrzeg\u0142a ch\u0119ci lub potencja\u0142, dop\u00f3ki \u201eich wiek nie wszed\u0142 w na\u015bcie\u201d [niem. -zehn]. Je\u015bli szkolenie rozpocz\u0119to p\u00f3\u017aniej, wtedy by\u0142o co najwy\u017cej po\u0142owiczne, niekompletne i nie dawa\u0142o dziewczynie dost\u0119pu do jej pe\u0142nej mocy. Nauka obejmowa\u0142a nie tylko czary, tradycj\u0119 ustn\u0105 itp. interesuj\u0105ce nas sprawy, ale te\u017c te bardziej prozaiczne, jak masa\u017ce, nastawianie z\u0142amanych ko\u0144czyn czy higieniczne praktyki porodowe. Dla przyk\u0142adu, \u015bwie\u017co upieczona matka musia\u0142a wypoczywa\u0107 idealnie dziewi\u0119\u0107 dni i dziewi\u0119\u0107 nocy pod opiek\u0105 Brauchera, poniewa\u017c wtedy \u201ekrew sz\u0142a do krwi, ko\u015b\u0107 do ko\u015bci, a \u0142ono wraca\u0142o na w\u0142a\u015bciwe miejsce<\/em>\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Podstaw\u0105 praktyki Braucherei by\u0142a astrologia, rozumiana nie tylko jako znajomo\u015b\u0107 gwiazd, ale te\u017c cykli przyrodniczych warunkowanych s\u0142o\u0144cem i ksi\u0119\u017cycem. Interpretowali na potrzeby ludno\u015bci zjawiska takie jak za\u0107mienia, komety czy roje asteroid widoczne na nocnym niebie, wr\u00f3\u017c\u0105c z nich przysz\u0142o\u015b\u0107. Interpretowali sny oraz dokonywali auspicj\u00f3w (odczytywania przysz\u0142o\u015bci z zachowania ptak\u00f3w) poprzez obserwacj\u0119 kluczy lataj\u0105cych g\u0119si. Niemcy Powo\u0142\u017ca\u0144scy konsultowali tego rodzaju wieszcz\u00f3w przed istotnymi decyzjami gospodarskimi: sianiem w polu, zbiorami, a tak\u017ce ubojem trzody. Istnia\u0142o bowiem istotne tabu, pozwalaj\u0105ce im przelewa\u0107 krew zwierz\u0119c\u0105 tylko w okre\u015blonych fazach ksi\u0119\u017cyca. Nie zachowa\u0142o si\u0119 \u017cadne uzasadnienie tego pogl\u0105du, ani nawet konkretne fazy, kt\u00f3re mia\u0142yby sprzyja\u0107 lub wzbrania\u0107 cz\u0142owieka przed ubojem.<\/p>\n\n\n\n

Wierzono w mnogo\u015b\u0107 duch\u00f3w, nazywanych Gespenster. Mia\u0142y by\u0107 niewidzialnymi duszami ludzi, dobrych i z\u0142ych, kt\u00f3re zdecydowa\u0142y si\u0119 pozosta\u0107 w \u015bwiecie. Mog\u0142y zamieszkiwa\u0107 podejrzane drzewa lub cieki wodne, ale przede wszystkim spotykano je w ludzkich domach. Duchy z\u0142e lub niespokojne, robi\u0142y tam, straszy\u0142y po nocach, etc. Przyjazne natomiast, zaczyna\u0142y pomaga\u0107 swoim gospodarzom. Domy z dobrymi duchami mia\u0142y okre\u015blon\u0105 aur\u0119 spokoju, nie ima\u0142y si\u0119 ich wa\u015bnie, mieszka\u0144com \u0142atwo by\u0142o utrzyma\u0107 dobry nastr\u00f3j. Czarownik m\u00f3g\u0142 te\u017c przekabaci\u0107 takiego ducha, wynegocjowa\u0107 z nim zmian\u0119 nastawienia lub wyprowadzk\u0119 z okupowanego siedliska. Czyni\u0142 to, najprawdopodobniej zapadaj\u0105c w trans i wychodz\u0105c z cia\u0142a do \u015bwiata duch\u00f3w. Pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po tych wierzeniach mog\u0105 by\u0107 narracje magiczne w gatunku przedstawionego poni\u017cej:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWchodz\u0119 w las czerwony; w czerwonym lesie czerwony ko\u015bci\u00f3\u0142; w czerwonym ko\u015bciele czerwony o\u0142tarz; na czerwonym o\u0142tarzu czerwony chleb; w czerwonym chlebie, czerwony n\u00f3\u017c\u2026\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Formu\u0142\u0119 powtarzano bardzo szybko, wchodz\u0105c w stan skupienia i przy okazji opisuj\u0105c mniej lub bardziej metaforyczn\u0105, duchow\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 znachora. \u00d3w by\u0142 wzywany cz\u0119sto do zmar\u0142ych, aby upewni\u0107 si\u0119, \u017ce ich duch odszed\u0142 w zamierzone za\u015bwiaty. W tym celu Braucher sp\u0119dza\u0142 ca\u0142\u0105 noc, sam na sam ze zw\u0142okami w kompletnej ciszy. Pozostaje tajemnic\u0105, co w\u0142a\u015bciwie mia\u0142o tam miejsce. <\/p>\n\n\n\n

Znachorzy zwalczali te\u017c \u201educhy chor\u00f3b\u201d op\u0119tuj\u0105ce ludzi. Najpowa\u017cniejszym z nich, swego rodzaju nemezis wszelkiego Braucherei, by\u0142y Voahmy [od pragerma\u0144skiego \u201ewurmiz\u201d t\u0142umaczonego rozmaicie: jako robaki, glisty, czerwie, w\u0119\u017ce, \u017cmije i smoki]. By\u0142 to rz\u0105d demon\u00f3w nieprzyjaznych ludzko\u015bci, kt\u00f3re wchodzi\u0142y do naszych cia\u0142 niepostrze\u017cenie, wykorzystuj\u0105c do tego z\u0142e stany psychiczne. W wywiadzie znachorka wyr\u00f3\u017cni\u0142a trzy najwa\u017cniejsze, by\u0142y to zazdro\u015b\u0107, chciwo\u015b\u0107 oraz k\u0142\u00f3tnia z innymi. Kiedy znalaz\u0142y ju\u017c punkt zaczepienia, wykorzystywa\u0142y go aby stopniowo wy\u017cre\u0107 ofiar\u0119 od \u015brodka. Choremu wypada\u0142y w\u0142osy, cierpia\u0142 na bezsenno\u015b\u0107, ko\u015bci rozpada\u0142y si\u0119 za \u017cycia, nie by\u0142 w stanie powstrzyma\u0107 moczu, za\u015b po ciele przemieszcza\u0142 si\u0119 wij\u0105cy kszta\u0142t zapalenia (nazywany \u201edzikim ogniem\u201d \u2013 identycznie jak w ludowej medycynie germa\u0144skich Alp). Voahm po\u017cera\u0142 cz\u0142owieka, doprowadzanego do szale\u0144stwa cierpieniem, dop\u00f3ki nie wp\u0119dzi\u0142 go do grobu. Jedynym ratunkiem by\u0142 odpowiednio przygotowany znachor. <\/p>\n\n\n\n

Brauche przepisywa\u0142o okre\u015blone talizmany, noszone przy sobie lub na \u015bcianach domu; ich zadaniem by\u0142o powstrzymywanie z\u0142ych duch\u00f3w na progu i umacnianie tych dobrych. S\u0142u\u017cy\u0142y tak\u017ce do odbijania czar\u00f3w wrogich u\u017cytkownik\u00f3w magii, tzw. Hexerei. Braucher mia\u0142 zazwyczaj do dyspozycji:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Seetelja \u2013 tr\u00f3jk\u0105tne filakterium, przechowuj\u0105ce w sobie uprzednio zaczarowan\u0105 \u017cywic\u0119 (najcz\u0119\u015bciej asafetyd\u0119 o nieprzyjemnym zapachu, kt\u00f3ry mia\u0142 odstrasza\u0107 demony);<\/li>\n\n\n\n
  • Suszone sroki, w\u0119gorze oraz rybie g\u0142owy;<\/li>\n\n\n\n
  • Podkowy \u2013 jako \u0142atwo zauwa\u017calny kawa\u0142ek \u017celaza, kt\u00f3rego ba\u0142y si\u0119 z\u0142e duchy;<\/li>\n\n\n\n
  • Krzy\u017ce z kutego \u017celaza \u2013 jak wy\u017cej, zabezpieczano nimi uroczyska, india\u0144skie kurhany oraz cmentarze, tj. miejsca szczeg\u00f3lnie przekl\u0119te. <\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Obok transu, Braucher przyzywa\u0142 te\u017c na pomoc figury z mitologii chrze\u015bcija\u0144skiej, podstawione w miejsca dawniej zajmowane przez poga\u0144skich bog\u00f3w. Centraln\u0105 postaci\u0105 by\u0142 Jezus Chrystus, osobisty patron i nauczyciel wszystkich u\u017cytkownik\u00f3w Braucherei. To on nadawa\u0142 talent magiczny, czyni\u0142 r\u0119ce czarownika leczniczymi. S\u0105 to dwie funkcje, gdzie wprost przypomina\u0142 Wodana. Jako wr\u00f3g Voahm\u00f3w, zwalcza\u0142 je ze swoim towarzyszem \u015bw. Piotrem, wygrzebywa\u0142 z wn\u0119trza Ziemi i u\u015bmierca\u0142. Nie mog\u0119 tego uzna\u0107 niestety za nowe odkrycie, poniewa\u017c zbie\u017cno\u015b\u0107 ta zosta\u0142a ju\u017c doskonale opisana na gruncie magii \u015bredniowiecznej, gdzie walka \u201ez czerwiem\u201d jest cz\u0119stym motywem u German\u00f3w, od Islandii po Transylwani\u0119. R\u00f3wnie wa\u017cne by\u0142y postacie \u201etr\u00f3jek\u201d \u2013 Trzech Dziewic, Trzech Matek i nieortodoksyjnych form Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (np. Jezus-Piotr-Maryja). Odwo\u0142anie si\u0119 do jakiej\u015b tr\u00f3jcy by\u0142o uniwersalnym elementem zakl\u0119\u0107, ale cz\u0119sto trudno odczyta\u0107, kogo w\u0142a\u015bciwie autor mia\u0142 na my\u015bli. Nauczony do\u015bwiadczeniem, czuj\u0119 podsk\u00f3rnie, \u017ce kryje si\u0119 tutaj jaki\u015b prze\u017cytek poga\u0144ski. Zosta\u0142 jednak schrystianizowany zbyt dawno, aby udowodni\u0107 na tym polu cokolwiek u\u017cytecznego.<\/p>\n\n\n\n

    Niekt\u00f3re formu\u0142y Braucherei powtarzane by\u0142y od ok. tysi\u0105ca lat \u2013 mo\u017cna to udowodni\u0107 na przyk\u0142adzie Drugiego Zakl\u0119cia Merseburskiego, kt\u00f3rego fragmenty (\u201eko\u015b\u0107 do ko\u015bci, krew do krwi, ko\u0144czyna do ko\u0144czyny; tak jakby zlepione by\u0142y\u201d)<\/em> przefiltrowane przez up\u0142yw czasu, nadal powtarzano podczas praktyk znachorskich.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    S\u0142up majowy Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich. Los Angeles, Kalifornia, 2012 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Stary Obyczaj<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Dla Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich cykl doroczny przebiega\u0142 mi\u0119dzy dwoma najwa\u017cniejszymi \u015bwi\u0119tami: Bo\u017cym Narodzeniem oraz Zielonymi \u015awi\u0105tkami. Pierwsze by\u0142y oczywi\u015bcie \u015bwi\u0119tem zimowym, drugie letnim i nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nale\u017cy traktowa\u0107 taki uk\u0142ad jako relikt przednowo\u017cytnej obrz\u0119dowo\u015bci agrarnej. Pozosta\u0142e dni \u015bwi\u0105teczne uznawano za mniej istotne i niejako rozpi\u0119te mi\u0119dzy dwoma najwa\u017cniejszymi. Cykl doroczny rozpoczyna\u0142 si\u0119, jak nietrudno zgadn\u0105\u0107, od Nowego Roku. Dni mi\u0119dzy Bo\u017cym Narodzeniem a Sylwestrem by\u0142y czasem powszechnego wypoczynku oraz rado\u015bci, najbardziej sprzyjaj\u0105cym czasem na urz\u0105dzenie uroczysto\u015bci rodzinnych: wesela, chrztu, konfirmacji (protestancki odpowiednik bierzmowania). Przed za\u015blubinami odprawiano pod przewodem Brauchera rytua\u0142, gdzie przyjaciele pa\u0144stwa m\u0142odych robili wielki ha\u0142as na progu ich nowego domu. Strzelali z broni palnej, uderzali talerzami, t\u0142ukli porcelan\u0119, etc. W ten spos\u00f3b przep\u0119dzali z\u0142e duchy z przysz\u0142ego miejsca zamieszkania. <\/p>\n\n\n\n

    W ostatnim tygodniu roku powszechnie czyniono te\u017c wr\u00f3\u017cby, ustalaj\u0105c ze znachorami \u201einformacje strategiczne\u201d potrzebne na ca\u0142y nast\u0119pny rok \u2013 jakie b\u0119d\u0105 warunki pogodowe w konkretnych miesi\u0105cach, czy wie\u015b czeka kl\u0119ska \u017cywio\u0142owa, komu urodz\u0105 si\u0119 dzieci i ile ich b\u0119dzie. Wielkanoc celebrowano bez \u017cadnych wi\u0119kszych prze\u017cytk\u00f3w, abstrahuj\u0105c od teorii o poga\u0144skim pochodzeniu jajek i zaj\u0119cy. Realnie wa\u017cne dla tej grupy by\u0142y Zielone \u015awi\u0105tki. Mieszka\u0144cy przygotowywali si\u0119 do nich, dekoruj\u0105c domy wie\u0144cami kwiat\u00f3w, zi\u00f3\u0142, oraz brzozowych witek. Wierzono, \u017ce nieudekorowany dom przyci\u0105ga z\u0142e duchy. Kiedy ju\u017c dzie\u0144 nadszed\u0142, ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 zbiera\u0142a si\u0119 w najbli\u017cszym mie\u015bcie, zje\u017cd\u017caj\u0105c z odseparowanych niekiedy osiedli na to jedyne \u015bwi\u0119to w roku. Uroczy\u015bcie wznoszono wtedy \u201edrzewko majowe\u201d [niem. Maibaum] kt\u00f3re by\u0142o wyrwan\u0105 wcze\u015bniej brzoz\u0105, udekorowan\u0105 kolorowymi tasiemkami. W czasach bli\u017cszych wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, wieszano na nich metalowe lub drewniane ozdoby, fundowane przez okre\u015blone grupy zawodowe miasteczka (bucik od szewc\u00f3w, \u015bwinka od rze\u017anik\u00f3w, itp.), b\u0105d\u017a reprezentuj\u0105ce miejsca pochodzenia osadnik\u00f3w (dom z Norymbergi, dom z Wirtembergi, etc. wyci\u0119te w drewnie). Procesja nios\u0142a je mi\u0119dzy istotnymi punktami miasta: obiektami administracji publicznej, ko\u015bcio\u0142em, targowiskiem, szko\u0142\u0105, domami bogatych biznesmen\u00f3w. Ci cz\u0119sto musieli p\u0142aci\u0107 Braucherom \u0142ap\u00f3wki, aby co roku przynale\u017ce\u0107 do tego zacnego grona. Ostatecznie s\u0142up stawa\u0142 w u\u015bwi\u0119conym tradycj\u0105 miejscu, czyli na g\u0142\u00f3wnym placu miejscowo\u015bci. Towarzyszy\u0142a temu wielka rado\u015b\u0107. Szkolone przez ca\u0142y rok ch\u00f3ry m\u0142odzie\u0144c\u00f3w \u015bpiewa\u0142y, kiedy reszta wsp\u00f3lnoty ta\u0144czy\u0142a dooko\u0142a s\u0142upa. Mia\u0142o to przynosi\u0107 zdrowie, p\u0142odno\u015b\u0107 i wigor przez ca\u0142\u0105 ciep\u0142\u0105 por\u0119 roku. <\/p>\n\n\n\n

    Nast\u0119pnie doro\u015bli rozchodzili si\u0119 do dom\u00f3w, goszcz\u0105c przy okazji u siebie nawzajem, pij\u0105c piwo, za\u0142atwiaj\u0105c sprawy lub dobijaj\u0105c interes\u00f3w. Popo\u0142udnie, wiecz\u00f3r oraz noc by\u0142y czasem zabawy dla m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3ra urz\u0105dza\u0142a sobie festiwal dooko\u0142a \u201edrzewka\u201d. Na jedn\u0105 noc, nie obowi\u0105zywa\u0142y tam rygory protestanckiego spo\u0142ecze\u0144stwa, a rodziny ignorowa\u0142 ekscesy m\u0142odego pokolenia\u2026 zw\u0142aszcza w kontaktach damsko-m\u0119skich. Niemcy Nadwo\u0142\u017ca\u0144scy charakteryzowali si\u0119 na tle otoczenia szczeg\u00f3ln\u0105 ilo\u015bci\u0105 nieplanowanych ci\u0105\u017c i \u015bmiem podejrzewa\u0107, \u017ce atmosfera \u015bwi\u0105t letnich mia\u0142a tutaj pewne znaczenie. Przez nast\u0119pne dwie noce trwa\u0142y zaloty. Ch\u0142opcy udowadniali swoje m\u0119stwo, zakradaj\u0105c si\u0119 do dom\u00f3w dziewcz\u0105t. Tam, zazwyczaj nad ranem, stawiali w\u0142asny s\u0142up majowy. Im wi\u0119kszy by\u0142, \u0142adniej ozdobiony i bli\u017cszy do domu, tym wi\u0119cej chwa\u0142y przynosi\u0142 tw\u00f3rcy. Kiedy kilku amant\u00f3w upatrzy\u0142o sobie jedn\u0105 pann\u0119, konkurowali mi\u0119dzy sob\u0105, kto bardziej zaimponuje jej swoj\u0105 radosn\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105. Nielubianym dziewczynom tymczasem dokuczano, obrzucaj\u0105c ich domy s\u0142om\u0105. M\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani wzajemnie testowali swoj\u0105 odwag\u0119, opowiadaj\u0105c historie o tajemniczym Butzemannie \u2013 przera\u017caj\u0105cym upiorze, kt\u00f3ry w noce Zielonych \u015awi\u0105tek czatowa\u0142 na nazbyt odwa\u017cnych, porywa\u0142 ich i mordowa\u0142.<\/p>\n\n\n\n

    Jesienne \u015bwi\u0119to plon\u00f3w, nazywane Kerbfestem, mia\u0142o podobny przebieg. Sta\u0142o si\u0119 jednak obiektem nienawi\u015bci autorytet\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego, co sprawi\u0142o, \u017ce interesuj\u0105ce nas tradycje tam zanik\u0142y. Celebracja przenios\u0142a si\u0119 do prywatnych dom\u00f3w, gdzie gospodarze sprowadzali kapel\u0119, tymczasem w mie\u015bcie organizowano jarmark. Noc ponownie by\u0142a \u201ewyj\u0119ta spod prawa\u201d i analiza demograficzna wskazuje, \u017ce rzeczywi\u015bcie owocowa\u0142a corocznym skokiem populacji. <\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    R\u00f3\u017cne rodzaje Belznickel\u00f3w z grup Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich, zaprezentowane w miejscowo\u015bci Guabiruba w Brazylii (wa\u017cnym punkcie ich osadnictwa w Ameryce Po\u0142udniowej). 2014 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Wreszcie drugie najwa\u017cniejsze \u015bwi\u0119to w roku, czyli Bo\u017ce Narodzenie. Przygotowania do niego zaczyna\u0142y si\u0119 potajemnie, zebraniami w sekretnym gronie m\u0142odych doros\u0142ych. Spo\u015br\u00f3d kawaler\u00f3w wybierano najwi\u0119kszego wymiarami, najsilniejszego fizycznie, preferencyjnie o najni\u017cszym basowym g\u0142osie. Nast\u0119pnie obierano go na Belznickela [niem. Belz-nichol, dos\u0142. Miko\u0142aj w Futrze lub Miko\u0142aj od Bata]. Tu\u017c przed zachodem s\u0142o\u0144ca w Wigili\u0119, zbierali si\u0119 na wzg\u00f3rzu i palili tam du\u017ce ognisko z drzew iglastych. Przebierali wybranego przedtem delikwenta w stare futra, obwi\u0105zywali grubym \u0142a\u0144cuchem, a na g\u0142ow\u0119 wsadzali przera\u017aliw\u0105 mask\u0119 rogatego diab\u0142a. Do r\u0119ki dostawa\u0142 bicz, na plecy pusty juchtowy worek i tak te\u017c rusza\u0142 po domach. Porusza\u0142 si\u0119 na czworaka, rycz\u0105c przera\u017aliwie lub wr\u0119cz przeciwnie, milcz\u0105c, zale\u017cnie od obranej strategii. Za nim pod\u0105\u017ca\u0142a \u015bwita ch\u0142opak\u00f3w ubranych w sk\u00f3ry i futra; mogli mie\u0107 pochodnie zapalone od pierwszego ogniska. Odwiedzali gospodarstwa, gdzie by\u0142y ma\u0142e dzieci. Pytali rodzic\u00f3w, czy tutejsi ch\u0142opcy dobrze si\u0119 sprawowali od ostatnich \u015bwi\u0105t. Je\u017celi otrzymali odpowied\u017a negatywn\u0105, wtedy \u0142apali \u0142obuza, kt\u00f3ry dostawa\u0142 baty od Belznickela i wys\u0142uchiwa\u0142 z bliska jego przera\u017aliwego wycia. W najgorszych przypadkach stw\u00f3r bra\u0142 dziecko do worka, wynosi\u0142 zap\u0142akane z domu, ale ostatecznie w akcie \u0142aski zostawia\u0142 rodzicom na progu.<\/p>\n\n\n\n

    Belznickel wprost wyewoluowa\u0142 ze starogerma\u0144skich procesji \u015bwi\u0105tecznych z udzia\u0142em \u015bw. Miko\u0142aja. Jest po\u0142\u0105czeniem trzech postaci, kt\u00f3re w Europie sz\u0142y na czele pochodu: samego Miko\u0142aja (st\u0105d imi\u0119 i ca\u0142y zwyczaj karania dzieci), diab\u0142owatego Krampusa (st\u0105d zapo\u017cyczono rogi oraz mask\u0119), oraz nied\u017awiedzia (futra oraz \u0142a\u0144cuch to jego zas\u0142uga; szerzej opisa\u0142em to zjawisko w dedykowanym artykule). <\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Christkind i Belznickel w \u015brodkowym USA, 1873 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Dziewcz\u0119ta tymczasem dokonywa\u0142y r\u00f3wnoleg\u0142ego wyboru. Spo\u015br\u00f3d panien wybiera\u0142y najatrakcyjniejsz\u0105, k\u0142ad\u0105c du\u017cy nacisk na poczucie humoru i d\u017awi\u0119czny \u015bmiech. Po osi\u0105gni\u0119ciu porozumienia, mianowa\u0142y j\u0105 na tegoroczn\u0105\u2026 Christkind [niem. Dzieci\u0105tko Jezus]. Kiedy nadesz\u0142a Wigilia, ubiera\u0142y swoj\u0105 czempionk\u0119 w bia\u0142e szaty i zak\u0142ada\u0142y jej na g\u0142ow\u0119 wieniec, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z ostrokrzewu, jod\u0142y oraz jab\u0142oni. Na szczycie wie\u0144ca sk\u0142ada\u0142y koron\u0119 ze \u015bwiec, za\u015b na twarz jakie\u015b okrycie. Zale\u017cnie od okolicy, m\u00f3g\u0142 by\u0107 to bia\u0142y ca\u0142un, bia\u0142a maska bez wyrazu lub bia\u0142y makija\u017c sceniczny; wa\u017cny by\u0142 kolor. Nast\u0119pnie m\u0142ode kobiety zapala\u0142y \u015bwiece swojej Christkind, wr\u0119cza\u0142y jej do r\u0119ki pejcz oraz worek pe\u0142en prezent\u00f3w \u2013 lalek, maskotek, itp. zabawek, kt\u00f3re wsp\u00f3lnie robi\u0142y dla ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci. Ka\u017cda z nich by\u0142a ubrana na bia\u0142o i zapala\u0142a \u015bwiec\u0119 z jednego \u017ar\u00f3d\u0142a, prawdopodobnie od korony przewodniczki? P\u00f3\u017aniej chodzi\u0142y po domach, gdzie by\u0142y dzieci i pyta\u0142y tam o grzeczne dziewczynki. Je\u015bli si\u0119 takie znalaz\u0142y, Christkind wr\u0119cza\u0142a im po prezencie z worka. Ch\u0142opcom te\u017c, ale dopiero w drugiej kolejno\u015bci. W razie w\u0105tpliwo\u015bci, rzuca\u0142a dzieciom wyzwania, takie jak wyrecytowanie wierszyka czy rozwi\u0105zanie zagadki. Jako przewodniczka grupy, by\u0142a przygotowana na r\u00f3\u017cne okoliczno\u015bci: mia\u0142a przecie\u017c ze sob\u0105 pejcz, przygotowany po to, aby na miejscu ukara\u0107 dziecko si\u0119gaj\u0105ce do jej worka bez pytania lub zabieraj\u0105ce prezent rodze\u0144stwu. Szcz\u0119\u015bliwie jednak, narz\u0119dzie s\u0142u\u017cy\u0142o g\u0142\u00f3wnie jako straszak. O ile poprzednia procesja mia\u0142a za zadanie przestraszy\u0107 domownik\u00f3w, zw\u0142aszcza m\u0142odych, tak ta usi\u0142owa\u0142a sprowadzi\u0107 do ich domu rado\u015b\u0107. W nagrod\u0119, rodzice przygotowywali dla dziewczyn pocz\u0119stunek ze s\u0142odyczy, przede wszystkim ciast i ciasteczek. Christkind mia\u0142a droczy\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno z nimi, jak i z dzie\u0107mi, udziela\u0107 im zabawnych poucze\u0144 i b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw. Co ciekawe, mimo og\u00f3lnie pozytywnego charakteru i rzadkiego stosowania przemocy, wed\u0142ug materia\u0142u wspomnieniowego dzieci ba\u0142y si\u0119 jej na r\u00f3wni z Belznickelem. Podejrzewam, \u017ce by\u0142a to zas\u0142uga nieludzkiej aparycji oraz towarzystwa milcz\u0105cych kobiet ze \u015bwiecami? Stresowa\u0107 mog\u0142a te\u017c wszechwiedza \u201eDzieci\u0105tka\u201d, informowanego przedtem przez rodzic\u00f3w o zachowaniu dzieci, aby podtrzymywa\u0107 magiczn\u0105 atmosfer\u0119.<\/p>\n\n\n\n

    Christkind jako posta\u0107, wywodzi si\u0119 z kultu \u015bw. \u0141ucji. Posta\u0107 ta zast\u0105pi\u0142a pod wieloma wzgl\u0119dami Frij\u0119, \u017con\u0119 Wodana, dlatego te\u017c jej nast\u0119pczyni\u0119 uznano za \u017con\u0119 \u015bw. Miko\u0142aja. W wielu pa\u0144stwach germa\u0144skich (Szwecja, Niderlandy, Niemcy, Wielka Brytania) odwiedza\u0142a ludzko\u015b\u0107 podczas najkr\u00f3tszej nocy w roku \u2013 13 grudnia. Niecodzienna nazwa by\u0142a osobistym pomys\u0142em Marcina Lutra, kt\u00f3ry podczas Reformacji usi\u0142owa\u0142 zwalczy\u0107 \u201epoga\u0144ski kult \u015bw. Miko\u0142aja\u201d i zast\u0105pi\u0107 go biblijnym kultem Dzieci\u0105tka Jezus. Jak to cz\u0119sto bywa z pr\u00f3bami manipulowania wierzeniami ludowymi, tradycja zawsze wychodzi na swoje. W r\u00f3\u017cnych spo\u0142eczno\u015bciach germa\u0144skich, imieniem Christkind nazywa si\u0119 dzisiaj: klasycznie grubawego \u015bw. Miko\u0142aja, jego Elfa-pomocnika, \u017con\u0119 \u015anie\u017cynk\u0119, Gwiazdora czy dowoln\u0105 inn\u0105 posta\u0107 folklorystyczn\u0105. Pastor danej grupy nalega\u0142, \u017ceby prezenty przynosi\u0142 Christkind, wi\u0119c przemianowano tak jedn\u0105 z postaci i kontynuowano zwyczaje po staremu.<\/p>\n\n\n\n

    W XXI w., po upowszechnieniu si\u0119 wiedzy na temat \u017ar\u00f3de\u0142 folkloru, bywa on reinterpretowany zgodnie z efektami bada\u0144 takich jak moje. Fascynuj\u0105ce, \u017ce cz\u0119sto w umys\u0142ach praktyk\u00f3w, mglista wiedza historyczna nak\u0142ada si\u0119 z nadal \u017cyw\u0105 pami\u0119ci\u0105 o obrz\u0119dowo\u015bci w\u0142asnej kultury, tworz\u0105c nieoczekiwane hybrydy. Doskona\u0142ym przyk\u0142adem jest relacja etnograficzna Niemki Powo\u0142\u017ca\u0144skiej, zebrana w 2008 r.:<\/p>\n\n\n\n

    Imi\u0119 Pelzmartel to starogerma\u0144skie imi\u0119 boga Wodena. \u017bona Wodena mia\u0142a na imi\u0119 Berchta. Woden by\u0142 straszliwym, m\u015bciwym, z\u0142ym bogiem, ale jego \u017cona by\u0142a mi\u0142a i kochana. Ka\u017cdego roku schodzili na Ziemi\u0119 przez dwana\u015bcie nocy, od dwudziestego pi\u0105tego grudnia do sz\u00f3stego stycznia. Przestraszeni Germanie rozpalali ogniska z iglak\u00f3w na wzg\u00f3rzach, aby powita\u0107 Wodena i jego \u017con\u0119 Bercht\u0119. Je\u015bli ci poczuj\u0105 si\u0119 mile widziani, to pob\u0142ogos\u0142awi\u0105 Ziemi\u0119 i nie przekln\u0105 jej. Innymi s\u0142owy, dobro\u0107 Berchty zwyci\u0119\u017cy nad z\u0142\u0105 natur\u0105 Wodena. [\u2026] Zdecydowanie Christkind, chocia\u017c nazw\u0119 t\u0142umaczy si\u0119 jako Dzieci\u0105tko Jezus, jest w\u0142a\u015bnie \u017con\u0105 Wodena: Bercht\u0105. Zawsze gra j\u0105 doros\u0142a panna. Jezus Chrystus nigdy nie by\u0142 doros\u0142\u0105 pann\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Trudno odm\u00f3wi\u0107 tej relacji wewn\u0119trznej sp\u00f3jno\u015bci, co jednak nie znaczy, \u017ce powinni\u015bmy uzna\u0107 j\u0105 ca\u0142o\u015bciowo za wiarygodne. Jest to specyficzna, bardzo nowoczesna narracja, uszyta na podstawie dotychczasowych (i niedoskona\u0142ych) analiz religii German\u00f3w. Trzeba jednak doceni\u0107, \u017ce autorka ubarwi\u0142a swoje \u015bwiadectwo \u015bladami rzeczywistej tradycji w kt\u00f3rej \u017cy\u0142a. Chyba nie\u015bwiadomie, zwr\u00f3ci\u0142a nam uwag\u0119 na drobne detale, pozwalaj\u0105ce poszerzy\u0107 nasz\u0105 interpretacj\u0119 obrz\u0119dowo\u015bci \u015bwi\u0105tecznej. Pelzmartel to rzecz jasna alternatywny wariant Belsnickela, pochodz\u0105cy od jednego z przezwisk Diab\u0142a [niem. Pelz-martel, \u201eM\u0142ot w Futrze\u201d]. Nast\u0105pi\u0142o zatem, zasadniczo rozs\u0105dne uto\u017csamienie Belsnickela jako postaci wodanicznej z Diab\u0142em o tym samym pochodzeniu. Nietrafione o tyle, \u017ce akurat ten przydomek odwo\u0142uje si\u0119 raczej do Thunara; autorka przekazu przy \u00f3wczesnym stanie nie mog\u0142a o tym wiedzie\u0107, dla niej by\u0142o to po prostu okre\u015blenie na Diab\u0142a lu\u017ano kojarz\u0105ce si\u0119 z poga\u0144stwem. <\/p>\n\n\n\n

    Nast\u0119pnie Berchta [niem. \u201eJasna,\u201d por\u00f3wnaj ang. Bright] podstawiona w miejsce Friji, mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 niewprawnemu oku dziwna. Ale faktycznie, jest to jedno z imion pozostawionych przez bogini\u0119, bogato po\u015bwiadczone w wierzeniach ludowych Niemiec. Frija jako Berchta sta\u0142a na czele \u017ce\u0144skiego Dzikiego Gonu, pos\u0119pnej procesji duch\u00f3w po nocnym niebie, \u015bwi\u0119tuj\u0105c pe\u0142ni\u0119 swojej mocy 13 grudnia. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie te funkcje i imi\u0119 (kt\u00f3re wi\u0105za\u0142bym z bia\u0142ym strojem oraz \u015bwietlist\u0105 koron\u0105), \u0142atwo dostrzec tutaj powi\u0105zanie z p\u00f3\u017aniejszym kultem \u015bw. \u0141ucji. Tymczasem jej m\u0105\u017c Wodan, prowadzi\u0142 sw\u00f3j mroczniejszy, m\u0119ski Dziki Gon. Obie widmowe wyprawy, zgodnie z domys\u0142em wyra\u017conym w powy\u017cszej wypowiedzi, toczy\u0142y si\u0119 najintensywniej pomi\u0119dzy 25 grudnia i 6 stycznia. Oznacza to, \u017ce jakkolwiek legenda o dobrym i z\u0142ym b\u00f3stwie to czysta fantazja autorki, tak nie nale\u017cy skre\u015bla\u0107 wszystkich podanych przez ni\u0105 informacji. Luki w wiedzy religioznawczej uzupe\u0142ni\u0142a bowiem, jak s\u0105dz\u0119, w\u0142asnymi wyobra\u017ceniami folklorystycznymi \u2013 czy mniej warto\u015bciowymi od tych zapisanych tysi\u0105c lat temu?<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Obchody dnia \u015bw. \u0141ucji w Londynie, 2016 r. Na ilustracji dobrze widoczne nakrycie g\u0142owy przewodniczki, oraz \u015bwiece jej \u015bwity.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Zako\u0144czenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \u201eTutejsi nie utrzymuj\u0105 ju\u017c starych obyczaj\u00f3w. Mo\u017ce jeszcze jakie\u015b na weselach, albo w niekt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach?\u201d<\/em> \u2013 takimi s\u0142owami zako\u0144czy\u0142a wywiad etnograficzny jedna z dw\u00f3ch ostatnich (nie\u017cyj\u0105cych ju\u017c) Braucherin. Holistycznie rozumiane Brauche umar\u0142o wraz z ni\u0105, zostawiaj\u0105c po sobie jedynie rozproszone i trudno dost\u0119pne \u015bwiadectwa. Potomkowie Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich nie przeciwstawili si\u0119 procesom modernizacji. Porzucili Belsnickela i Christkind, nie ma ju\u017c mi\u0119dzy nimi Braucher\u00f3w. S\u0105 bia\u0142ymi Amerykanami, \u017cyj\u0105cymi dostatnio w miastach, nie przechowuj\u0105cymi nawet wspomnie\u0144 po \u015bwiecie, jaki zostawili za sob\u0105. Oczywi\u015bcie mieli prawo, aby podj\u0105\u0107 tak\u0105 decyzj\u0119, nikt nie powinien by\u0107 trzymany w ramach restrykcyjnej obyczajowo\u015bci wbrew woli. A jednak\u2026 kolejna z niewielkich, unikatowych kultur tworz\u0105cych bogactwo i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 naszego \u015bwiata, rozp\u0142yn\u0119\u0142a si\u0119 w szaroburej masie ludzko\u015bci. Straszna szkoda.<\/p>\n\n\n\n

    Wierzenia ludowe Niemc\u00f3w Powo\u0142\u017ca\u0144skich zamieszkuj\u0105cych Stany Zjednoczone, okaza\u0142y si\u0119 by\u0107 nieoczekiwanym \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji. Ich archaiczne, osnute aur\u0105 tajemnicy zwyczaje przechowa\u0142y w sobie niejedn\u0105 iskierk\u0119 dawnego ognia religii starogerma\u0144skiej. Pocz\u0105wszy od agrarnego cyklu dorocznego, rozdwojonego mi\u0119dzy letnie Zielone \u015awi\u0105tki i zimowe Bo\u017ce Narodzenie. Przez obejmuj\u0105ce wszystkie chyba aspekty \u017cycia poj\u0119cie Brauche oraz specyficzn\u0105 subkultur\u0119 jego stra\u017cnik\u00f3w (w wi\u0119kszo\u015bci stra\u017cniczek!). Ich funkcja w spo\u0142eczno\u015bci, czynna i wszechstronna, powinna by\u0107 wzorem dla dzisiejszych kap\u0142an\u00f3w. Dla postronnych za\u015b powinna s\u0142u\u017cy\u0107 za przypomnienie, \u017ce czarownicy oraz ofiarnicy poga\u0144scy, wcale nie spisuj\u0105 si\u0119 najlepiej w ciemnych lasach, nosz\u0105c na g\u0142owie jelenie rogi. Ich miejsce jest po\u015br\u00f3d ludzi i duch\u00f3w, na pograniczu dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w, gdzie mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 pe\u0142ni\u0105 swoich mo\u017cliwo\u015bci. Leczenie, rozwi\u0105zywanie konflikt\u00f3w, doradzanie gospodarzom, organizacja \u015bwi\u0105t, edukacja przysz\u0142ych pokole\u0144 \u2013 to tylko wycinek z rozmaitych aktywno\u015bci, s\u0142u\u017c\u0105cych podtrzymywaniu Brauche. I chocia\u017c wychwalane przeze mnie kadry ostatecznie zawiod\u0142y, tak odesz\u0142y otoczone szacunkiem wsp\u00f3lnoty, zostawiaj\u0105c po sobie s\u0142aw\u0119 cudotw\u00f3rc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Co ich pokona\u0142o? Podobnie jak dla praktyk\u00f3w Brujerii (latynoskiego odpowiednika), szaman\u00f3w i wieszcz\u00f3w w wielu cz\u0119\u015bciach \u015bwiata, zgubna okaza\u0142a si\u0119 katastrofa demograficzna. W ma\u0142ych rodzinach trudno jest \u201epo\u015bwi\u0119ci\u0107\u201d dziecko, oddaj\u0105c je na szkolenie do zawodowego mistyka. Zw\u0142aszcza, je\u015bli sami niespecjalnie wierzymy w ten ca\u0142y mistycyzm. Starsze pokolenia nie wysili\u0142y si\u0119, aby przekaza\u0107 ide\u0119 Brauche dzieciom i wnukom. Te za\u015b, zgodnie z duchem naszych czas\u00f3w, masowo opuszcza\u0142y rodzime \u015brodowisko w pogoni za pieni\u0105dzem. Ich Tradycja umar\u0142a nie z hukiem, ale z j\u0119kiem. Chc\u0119 wierzy\u0107, \u017ce nast\u0119pnym razem zdo\u0142amy tego b\u0142\u0119du unikn\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    G\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/library.ndsu.edu\/grhc\/research-history\/germans-russia\/customs-traditions-memories<\/a><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/www.norkarussia.info\/traditions.html<\/a><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/www.volgagermans.org\/culture\/customs<\/a><\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/www.volgagermansportland.info<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Kloberdanz Timothy, The Daughters of Shiphrah: Folk Healers and Midwives of The Great Plains<\/em>, Great Plains Quarterly 1989, nr 536.<\/p>\n\n\n\n

    Sackett Sam, Volga German Beliefs and Superstitions,<\/em> Heritage of Kansas, t. 9, nr 2-3.<\/p>\n\n\n\n

    Schmeller Helmut, Folk Doctors and Home Remedies among Volga Germans in Kansas<\/em>, [w:] Yearbook of German-American Studies 2001<\/em>, t. 36.<\/p>\n\n\n\n

    Schock Dawn, The German-Russian Brauche<\/em>, Grand Forks 1979.<\/p>\n\n\n\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a tematyczne:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Dinges Alexandria, Three Countries, One People: How the Volga Deutsch Survived the West<\/em>, Voces Novae: Chapman University Historical Review 2012, t. 3, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

    https:\/\/www.blackseagr.org\/research_customs.html<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Hutchison Kristen, Granny Witches, Mountain Shamans, Haunts, Witches and Jesus: the Complex Spiritual Consciousness of Appalachia<\/em>, Shepherdstown 2024.<\/p>\n\n\n\n

    Koch William, Folklore from Kansas: customs, beliefs, and superstitions,<\/em> Manhattan 1980.<\/p>\n\n\n\n

    Viets Heather, Little Russia: Patterns in Migration, Settlement, and the Articulation of Ethnic Identity Among Portland\u2019s Volga Germans<\/em>, Portland 2018.<\/p>\n\n\n\n

    Vossler Ronald, Prairie Spass: the Folk Humor of North Dakota\u2019s Germans from Russia<\/em>, North Dakota History Journal 1999, t. 66, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

    Wszystkie \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 dost\u0119pne bezp\u0142atnie online.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Osadnictwo Niemc\u00f3w Powo\u0142\u017ca\u0144skich w Stanach Zjednoczonych wyr\u00f3\u017cnia\u0142o si\u0119 na tle analogicznych zjawisk. Nie dopuszczali \u015blub\u00f3w poza w\u0142asn\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, czyni\u0105c wyj\u0105tek tylko dla innych, rzadko spotykanych grup niemieckich oraz Skandynaw\u00f3w. Uparcie trzymali si\u0119 w\u0142asnego j\u0119zyka, przez pokolenia odmawiaj\u0105c administrowania po angielsku, identycznie jak traktowali mow\u0119 rosyjsk\u0105 w jej ojczy\u017anie. Zbudowa\u0142o to niema\u0142y mur, utrudniaj\u0105cy tej ludno\u015bci integracj\u0119 z s\u0105siadami, a jednocze\u015bnie chroni\u0105cy przed zatraceniem wiele cennych tradycji. Ocalenie ich i podtrzymanie, sta\u0142o si\u0119 wr\u0119cz punktem honoru o kt\u00f3ry warto by\u0142o walczy\u0107. Niemcy Powo\u0142\u017ca\u0144scy okre\u015blali je jednym, ekscytuj\u0105co szerokim terminem Brauche [niem. Obyczaje].<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":503,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24,13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-500","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-americana","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/500","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=500"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/500\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":516,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/500\/revisions\/516"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/503"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=500"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=500"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=500"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}