{"id":517,"date":"2024-10-09T20:33:42","date_gmt":"2024-10-09T20:33:42","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=517"},"modified":"2024-10-09T20:42:08","modified_gmt":"2024-10-09T20:42:08","slug":"przezytki-starogermanskie-na-pograniczu-usa-i-kanady","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/10\/09\/przezytki-starogermanskie-na-pograniczu-usa-i-kanady\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie na pograniczu USA i Kanady"},"content":{"rendered":"\n

Rzeka Hudson, Homer Winslow, 1891 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Saga o ludziach lodu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ameryk\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105 wype\u0142niaj\u0105 nieprzyjazne ludzko\u015bci pustkowia, lecz najdobitniej wida\u0107 to na przyk\u0142adzie tamtejszej tajgi. Znajduj\u0105ca si\u0119 w tym ekoregionie Kanada jest wi\u0119ksza od Europy (chyba \u017ce uznajemy Rosj\u0119 za jej cz\u0119\u015b\u0107) i na dzie\u0144 dzisiejszy, dysponuje populacj\u0105 zbli\u017con\u0105 do Polski. Dawniej nie wygl\u0105da\u0142o to lepiej. Srogie zimy, brak infrastruktury i gleba nienadaj\u0105ca si\u0119 pod upraw\u0119, powstrzymywa\u0142y skuteczn\u0105 kolonizacj\u0119 tych terytori\u00f3w. Ju\u017c p\u00f3\u0142nocne rubie\u017ce USA znane by\u0142y jako \u201emiejsce z kt\u00f3rego si\u0119 nie wraca\u201d \u2013 tutaj wi\u0119c zaczniemy nasze dzisiejsze poszukiwania, dochodz\u0105c w nich a\u017c na kanadyjski skrawek ko\u0142a podbiegunowego. Poniewa\u017c mimo przeszk\u00f3d, ci\u0105gle znajdowali si\u0119 nowi \u015bmia\u0142kowie, ch\u0119tni kontynuowa\u0107 osadnictwo. Wielkie przestrzenie iglastej puszczy kry\u0142y w sobie r\u00f3wnie wielkie bogactwa, konkretniej surowce strategiczne dla gospodarki: drewno, w\u0119giel, z\u0142o\u017ca metali. Wydzieranie ich przyrodzie nios\u0142o za sob\u0105 niebagatelne ryzyko, ale te\u017c obietnic\u0119 pewnych zysk\u00f3w. Najlepiej w takich warunkach odnajdywali si\u0119 osadnicy z p\u00f3\u0142nocnej Europy, przyzwyczajeni do zbli\u017conego klimatu i posiadaj\u0105cy stosowne do\u015bwiadczenie.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego w\u0142a\u015bnie na obszarze Kanady oraz p\u00f3\u0142nocnych Stan\u00f3w Zjednoczonych, pierwsze obozy pracy dla drwali zak\u0142adali Szwedzi i Du\u0144czycy. W g\u00f3rnictwie specjalizowali si\u0119 natomiast Niemcy, przenosz\u0105cy na nowy kontynent techniki produkcji z w\u0142asnych region\u00f3w wydobycia. Przedstawiciele tych nacji sprowadzali tam swoje rodziny i namawiali do pracy pobratymc\u00f3w, cz\u0119sto zamieszkuj\u0105cych w innych cz\u0119\u015bciach kraju. Niemcy Nadwo\u0142\u017ca\u0144scy i ci z Pensylwanii ochoczo wyje\u017cd\u017cali na p\u00f3\u0142noc za prac\u0105 sezonow\u0105, niekiedy zostaj\u0105c na d\u0142u\u017cej. Podobnie Mormoni z Utah, zw\u0142aszcza pochodzenia du\u0144skiego, zostawili po sobie trwa\u0142y \u015blad na krajobrazie kulturowym tego obszaru. Mimo zauwa\u017calnej wielokulturowo\u015bci, germa\u0144ski charakter osadnictwa pozostaje niepodwa\u017calny. Germanami byli dominuj\u0105cy liczebnie Anglosasi i towarzysz\u0105cy im Szkoci (m\u00f3wi\u0105cy j\u0119zykiem Scots). Ludno\u015b\u0107 francuskoj\u0119zyczna, tak silnie reprezentowana chocia\u017cby w Quebecu, r\u00f3wnie\u017c mog\u0142a poszczyci\u0107 si\u0119 frankijskim pochodzeniem: przybywali g\u0142\u00f3wnie z obszar\u00f3w dzisiejszej Belgii, Alzacji i Lotaryngii. Trudno si\u0119 temu dziwi\u0107! \u017bycie w Kanadzie by\u0142oby wi\u0119cej ni\u017c niezno\u015bne dla mieszka\u0144c\u00f3w Lazurowego Wybrze\u017ca czy Langwedocji, przywyk\u0142ych do klimatu \u015br\u00f3dziemnomorskiego, ciep\u0142ych pla\u017cy i palm. Emigranci z tych stron zdecydowanie ch\u0119tniej wybierali Luizjan\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Wymienione wy\u017cej narody trzyma\u0142y si\u0119 wsp\u00f3lnych stref osiedlenia i tworzy\u0142y rodziny mieszane. \u0141\u0105czy\u0142a ich religia protestancka (kolonialni Francuzi byli w du\u017cej mierze hugenotami, tj. kalwinistami) oraz predyspozycje zawodowe. Stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwyk\u0142ych robotnik\u00f3w, ale mieli te\u017c realne szanse awansu, przez co do nakre\u015blonej grupy nale\u017ca\u0142o w\u0142a\u015bciwie 100% brygadzist\u00f3w, administrator\u00f3w i innego rodzaju specjalist\u00f3w. Odr\u00f3\u017cnia\u0142o ich to od innych narodowo\u015bci: katolickich Irlandczyk\u00f3w oraz Polak\u00f3w, prawos\u0142awnych Rusin\u00f3w i Bu\u0142gar\u00f3w. Narody te trzymano na dystans zarazem z przyczyn religijnych i presti\u017cowych. Mimo niezgorszych kwalifikacji, nie dopuszczano ich do wy\u017cszych stanowisk, nie pozwalano na ma\u0142\u017ce\u0144stwa mieszane, wreszcie spychano do osobnych barak\u00f3w. Kultura obozu drwali, kopalni w ameryka\u0144skiej tundrze, czy wreszcie wiosek jakie powsta\u0142y po ucywilizowaniu tych teren\u00f3w \u2013 to kultura German\u00f3w. Pozostaje jednak, klasyczne dla naszej serii pytanie, jak wiele pozosta\u0142o w niej z kontynentalnych tradycji? Ile z duchowo\u015bci przetrwa\u0142o chrystianizacj\u0119, Reformacj\u0119, podr\u00f3\u017c przez Atlantyk i bogowie racz\u0105 wiedzie\u0107, co jeszcze? Oczywi\u015bcie nie napisa\u0142bym tego tekstu, gdyby nie znalaz\u0142o si\u0119 par\u0119 w\u0105tk\u00f3w wartych ukazania \u015bwiatu.<\/p>\n\n\n\n

W rozumieniu klasowym, robotnicy nie s\u0105 \u017cywio\u0142em tradycjonalistycznym. Wyrwani ze \u015brodowiska wiejskiego w szpony przemys\u0142u, utracili wi\u0119\u017a z przyrod\u0105 i rodzimym dziedzictwem kulturowym. S\u0105 wci\u0105\u017c, co prawda, wysoce konserwatywni (o czym przyda\u0142oby si\u0119 przypomnie\u0107 wielu zwi\u0105zkowcom, spo\u0142ecznikom, itp. lekkoduchom), ale z punktu widzenia wierze\u0144 jest to konserwatyzm szkodliwy. Ch\u0142opi byli no\u015bnikiem Tradycji, poniewa\u017c si\u0142\u0105 rzeczy wchodzili w interakcj\u0119 z cyklem p\u00f3r roku, co dawa\u0142o mn\u00f3stwo oczywistych i powtarzalnych okazji do \u015bwi\u0119towania. Ponadto mieli mn\u00f3stwo czasu wolnego, kt\u00f3ry mogli zape\u0142ni\u0107 takimi aktywno\u015bciami, powtarzaniem opowie\u015bci czy ludow\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105. Tak, drodzy Czytelnicy, odczytali\u015bcie to zdanie prawid\u0142owo \u2013 \u017cycie przednowoczesnego ch\u0142opa (w odr\u00f3\u017cnieniu od ponowoczesnego rolnika) by\u0142o mord\u0119g\u0105 jedynie w okresie najbardziej intensywnych prac rolnych. Ca\u0142\u0105 zimn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 roku przeznaczano na l\u017cejsze zaj\u0119cia w gospodarstwie domowym i ww. przyjemno\u015bci. Dodaj\u0105c do tego dni \u015bwi\u0105teczne, kiedy religia zabrania\u0142a pracowa\u0107, dawny ch\u0142op mia\u0142 ok. 200 dni wolnych w roku, 150 pracuj\u0105cych i pozosta\u0142e o niejasnym statusie, zale\u017cnym od kultury w kt\u00f3rej \u017cy\u0142. To wi\u0119cej ni\u017c zapewnia si\u0119 pracownikom dzisiaj i zdecydowanie wi\u0119cej ni\u017c ponura dola, na jak\u0105 m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 \u00f3wczesny robotnik. Ten biedny cz\u0142owiek nie mia\u0142 w og\u00f3le dni wolnych, a pracowa\u0142 po 16-18 godzin dziennie. Taki tryb \u017cycia nie pozostawia\u0142 czasu na kultywowanie tradycji czy w og\u00f3le wy\u017cszej kultury. Na opisywanych terenach uda\u0142o si\u0119 tego unikn\u0105\u0107 tylko przez unikatowy splot wypadk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Sprzyja\u0142y temu przywo\u0142ane ju\u017c wy\u017cej, borealne zimy. W siarczystym mrozie i zamieci praca na powietrzu jest mocno ograniczona, cho\u0107by dlatego, \u017ce zamarzaj\u0105 zbiorniki wodne u\u017cywane do sp\u0142awiania d\u00f3br w kierunku miast. Podziemia r\u00f3wnie\u017c staj\u0105 si\u0119 gro\u017aniejsze. Takie warunki nie przeszkadza\u0142y oczywi\u015bcie w pracy mieszka\u0144com Syberii, ale Amerykanie i przyszli Kanadyjczycy mogli liczy\u0107 na bardziej humanitarne warunki. Podczas uderze\u0144 mrozu robotnicy mieli tam dzie\u0144 wolny lub drastycznie skr\u00f3cone godziny pracy. Kiedy za\u015b pracowali, zarabiali \u015bwietne pieni\u0105dze (ameryka\u0144ski przemys\u0142 zawsze by\u0142 g\u0142odny zasob\u00f3w, co windowa\u0142o popyt a\u017c do Wielkiego Kryzysu z lat 30. XX wieku). Cz\u0119sto mieli te\u017c gospodarstwa na po\u0142udniu lub dzia\u0142ki traperskie na jeszcze dalszej p\u00f3\u0142nocy, gdzie mogli spotka\u0107 si\u0119 z rodzin\u0105 i wypocz\u0105\u0107. To zostawia\u0142o im stosunkowo du\u017co czasu i perspektyw na praktykowanie swoich zwyczaj\u00f3w, rozpowszechnianie opowie\u015bci, etc. <\/p>\n\n\n\n

Ludzie ci t\u0119sknili za ojczyzn\u0105 i bogactwem kultury, jak\u0105 opu\u015bcili. Byli wr\u0119cz gotowi zap\u0142aci\u0107, aby nacieszy\u0107 si\u0119 jak\u0105\u015b jej cz\u0119\u015bci\u0105, co stworzy\u0142o grunt pod rozw\u00f3j ca\u0142kiem nowej (a poniek\u0105d niewyobra\u017calnie starej) grupy zawodowej. Spo\u0142eczno\u015bci robotnicze Kanady i p\u00f3\u0142nocnego USA by\u0142y obszarem dzia\u0142alno\u015bci tzw. profesjonalnych k\u0142amc\u00f3w. Nazw\u0119 t\u0119 nada\u0142a im oczywi\u015bcie prasa protestancka, przeciwna wszystkiemu, co nie by\u0142o nabo\u017cne, a zw\u0142aszcza rozrywce. K\u0142amcy kr\u0105\u017cyli mi\u0119dzy osadami i za pieni\u0105dze opowiadali legendy wywiezione z Europy, zabawiaj\u0105c widowni\u0119 po pracy lub podczas przestoj\u00f3w. \u015apiewali te\u017c weso\u0142e szlagiery i opowiadali dowcipy, kt\u00f3re rozprzestrzenia\u0142y si\u0119 jak po\u017car mi\u0119dzy migruj\u0105cymi robotnikami. Robili to we w\u0142asnych j\u0119zykach, co zwi\u0119ksza\u0142o ich autentyczno\u015b\u0107, ale te\u017c wi\u0105za\u0142o z konkretn\u0105 grup\u0105 etniczn\u0105. Imigranci niemieckoj\u0119zyczni mieli swoich Saanger\u00f3w [pdc. \u201e\u015apiewak\u00f3w\u201d], organizuj\u0105cych raz do roku wielki zjazd pod nazw\u0105 Saangerfest. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ca jest wzmianka o spo\u0142eczno\u015bci Islandzkiej \u2013 Kanada jest domem dla najwi\u0119kszej diaspory tego narodu \u2013 kt\u00f3rzy swojego K\u0142amc\u0119 nazywali mianem \u201epulur\u201d [bastardyzacja is. \u00deulur, czyli \u201em\u0119drzec\u201d]. Rozpowszechniali oni wariacje nt. sag islandzkich, poezji romantycznej i opowie\u015bci o wikingach; najwi\u0119kszym powodzeniem cieszy\u0142y si\u0119 historie o ich nieudanej pr\u00f3bie skolonizowania Ameryki. Szwedzi i Niemcy powtarzali w swoim gronie anegdoty o awanturnikach \u017cyj\u0105cych w XVI w. i powtarzane r\u00f3wnie d\u0142ugo. Mimo fascynuj\u0105cej d\u0142ugowieczno\u015bci, nie by\u0142o w nich wszystkich nic poga\u0144skiego\u2026 a przynajmniej nic takiego nie osta\u0142o si\u0119 w sk\u0105pym materiale \u017ar\u00f3d\u0142owym. K\u0142amcy byli wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cycia Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Od rybak\u00f3w w Nowej Fundlandii i Labradorze, przez pracownik\u00f3w tartak\u00f3w na Wielkich Jeziorach, po kopaczy w Minnesocie \u2013 wsz\u0119dzie ustawiano \u201e\u0142aweczki k\u0142amc\u00f3w\u201d gdzie siadywali okresowo, zbieraj\u0105c dooko\u0142a wianuszek s\u0142uchaczy. Po identycznej linii rozci\u0105ga si\u0119 warty uwagi materia\u0142 folklorystyczny, kt\u00f3ry om\u00f3wimy sobie dzisiaj. I mog\u0119 jedynie podejrzewa\u0107, \u017ce nie jest to przypadkowa zbie\u017cno\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Old Spiderlegs, Gustavo Groppo, 2010 r. \u201eStary Paj\u0119czonogi” to typowy przedstawiciel Fearsome Critters; oryginalnie by\u0142 po prostu widmowym, o\u015bmionogim koniem.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Fearsome Critters<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jak przekonali\u015bmy si\u0119 ju\u017c w serii tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conej wielkiej w\u0119dr\u00f3wce lud\u00f3w, migracja nie jest zjawiskiem jedynie materialnym. Opuszczaj\u0105c rodzimy krajobraz kulturowy, cz\u0142owiek (dobrowolnie lub pod przymusem) ucina w\u0142asne korzenie. Zostawia za sob\u0105 groby przodk\u00f3w, zatraca relacje z bliskimi pozosta\u0142ymi na miejscu, wreszcie odbiera swoim potomkom szans\u0119 wyro\u015bni\u0119cia na przeznaczonym im gruncie. Co za tym idzie, przemieszczanie si\u0119 na dalekie dystanse mo\u017cna postrzega\u0107 jako powa\u017cne zagro\u017cenie dla \u017cycia duchowego, jego podstawowej ci\u0105g\u0142o\u015bci i stabilno\u015bci. A jednak myli si\u0119 ten, kto uwa\u017ca spo\u0142ecze\u0144stwa tradycyjne za szczeg\u00f3lnie przywi\u0105zane do ziemi. Wszak\u017ce ich przedstawiciele rozje\u017cd\u017cali si\u0119 po ca\u0142ym \u015bwiecie, trwaj\u0105c na jego kra\u0144cach bez najmniejszego uszczerbku w religijno\u015bci! Staro\u017cytni Grecy pozostali poganami w geograficznych Indiach, Kuwejcie i Etiopii; Polacy doby zabor\u00f3w wytrwali przy ludowym chrze\u015bcija\u0144stwie, cho\u0107by koleje losu pogna\u0142y ich do szamanistycznej Syberii czy mi\u0119dzy animist\u00f3w Puszczy Amazo\u0144skiej. Dzia\u0142o si\u0119 tak, poniewa\u017c przy zachowaniu pewnych rygor\u00f3w, ca\u0142y ekosystem \u015bwiata duchowego mo\u017ce pow\u0119drowa\u0107 wraz z ludem na dowolne odleg\u0142o\u015bci. Dawny kolonista s\u0142owia\u0144ski w Ameryce (dajmy na to Kaszub, \u015al\u0105zak lub Serbo\u0142u\u017cyczanin w Teksasie, gdzie osiedlali si\u0119 masowo) nie mia\u0142 najmniejszego zamiaru porzuca\u0107 wi\u0119zi z duchami swych pradziad\u00f3w. Zanim wsiad\u0142 na statek, bra\u0142 na plecy figur\u0119 \u015bwi\u0119tego, by m\u00f3c oddawa\u0107 mu cze\u015b\u0107 po drugiej stronie oceanu. Kult przodk\u00f3w? Ziemia z grob\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej zdj\u0119cie, by\u0142y zupe\u0142nie wystarczaj\u0105cym medium, aby ulewa\u0107 dla nich w\u00f3dki ka\u017cdej jesieni. Cho\u0107by w piaski Arizony!<\/p>\n\n\n\n

Istnieje zatem wiele sposob\u00f3w, jak cz\u0142owiek o mentalno\u015bci tradycyjnej m\u00f3g\u0142 zadba\u0107 w podr\u00f3\u017cy o w\u0142asne wierzenia, obiekty kultu i zachowanie jego ci\u0105g\u0142o\u015bci. Znalaz\u0142o to cenne zastosowanie w\u015br\u00f3d osadnik\u00f3w ci\u0105gn\u0105cych do las\u00f3w borealnych. Szkoci przywozili ze sob\u0105 domki dla wr\u00f3\u017cek i drewniane wrota do ich \u015bwiata, nierzadko te same, jakich u\u017cywali od wiek\u00f3w w swojej ojczy\u017anie. Przes\u0105dni Skandynawowie stawiali domy lub przynajmniej ich kluczowe cz\u0119\u015bci (filary no\u015bne, framugi drzwi, etc.) wykorzystuj\u0105c drewno przywiezione ze swojego kraju. Powodem mia\u0142y by\u0107 duchy domowe, Tomte b\u0105d\u017a Nisse, kt\u00f3re rodzi\u0142y si\u0119 z takiego drzewa i pomaga\u0142y potem w gospodarowaniu maj\u0105tkiem. Razem z lud\u017ami i przyjaznymi im duchami, migrowa\u0142y te\u017c stare zagro\u017cenia: Elfy, Trolle, Ogry itp. nieprzyjazne nam istoty. Spowodowa\u0142o to swego rodzaju kryzys, poniewa\u017c lokalni Indianie zacz\u0119li widywa\u0107 duchy spoza swojego kr\u0119gu kulturowego, podobnie jak koloni\u015bci spotykali egzotyczne stworzenia z mitologii tubylc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Powsta\u0142\u0105 mena\u017ceri\u0119 zamieszkuj\u0105c\u0105 lasy Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, okre\u015bla si\u0119 pociesznie jako \u201efearsome critters\u201d [dos\u0142. straszliwe stworki]. Dla osadnik\u00f3w, spotkanie takiej kreatury by\u0142o rytua\u0142em przej\u015bcia, kt\u00f3remu poddawano nowych przybysz\u00f3w w baraku lub ch\u0142opc\u00f3w po osi\u0105gni\u0119ciu odpowiedniego wieku. Wypuszczano takiego cz\u0142owieka w dzicz, czasem daj\u0105c mu siatk\u0119 lub worek, aby pojma\u0142 zwierz\u0119 o nazwie r\u00f3wnie wymy\u015blnej co jej opis. Kiedy powraca\u0142 z pustymi r\u0119kami, przyjmowano go do wsp\u00f3lnoty m\u0119\u017cczyzn. Prawdziwym zadaniem by\u0142o tutaj odwa\u017cne wyj\u015bcie w dzicz, przetrwanie tam samotnie dnia lub nocy, oraz skuteczny powr\u00f3t do domu. Z\u0142apanie niematerialnego tudzie\u017c nieistniej\u0105cego zwierza by\u0142o nieobowi\u0105zkowe. Niekiedy formu\u0142a zak\u0142ada\u0142a sprowadzenie zwierz\u0119cia do obozu w pustym pojemniku. Kto\u015b szanowany teatralnie otwiera\u0142 pude\u0142ko, aby obwie\u015bci\u0107, \u017ce zawarto\u015b\u0107 uciek\u0142a w mgnieniu oka. Wtedy, jakby dla pocieszenia, przyjmowano m\u0142odzika do grupy mimo pora\u017cki. Kompleks zwyczaj\u00f3w rozprzestrzeni\u0142 si\u0119 z opisywanego obszaru na ca\u0142\u0105 chyba Ameryk\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105, ale jego germa\u0144skie pochodzenie mo\u017cna insynuowa\u0107 na podstawie jego kontynentalnych \u017ar\u00f3de\u0142. Praktykowano go od wiek\u00f3w w Alpach, Lotaryngii, Burgundii, Belgii, oraz w p\u00f3\u0142nocnej Iberii (dawniej zamieszkanej przez Wizygot\u00f3w i Sweb\u00f3w), sk\u0105d te\u017c rozni\u00f3s\u0142 si\u0119 na szersze obszary najp\u00f3\u017aniej w XIX w.<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 odnotowanych stworze\u0144 to, zgodnie z nazw\u0105, duszki na poziomie inteligencji zwierz\u0105t. Takim by\u0142by np. Rumpftifusel, czyli widziad\u0142o przyjmuj\u0105ce posta\u0107 porzuconego w lesie futra. Wabi\u0142 w ten spos\u00f3b robotnik\u00f3w spragnionych ciep\u0142ego okrycia, kt\u00f3rzy id\u0105c w jego kierunku, skazywali si\u0119 na pewn\u0105 \u015bmier\u0107 w\u015br\u00f3d \u015bnieg\u00f3w. Analogicznie Luferlang, duchowy drapie\u017cnik, przypominaj\u0105cy konia i sprowadzaj\u0105cy \u015bmier\u0107 na tych, kt\u00f3rzy chcieliby go dosi\u0105\u015b\u0107. Raz do roku o ustalonej dacie nawiedza\u0142 ob\u00f3z drwali, zawsze zabijaj\u0105c przynajmniej jedn\u0105 osob\u0119. Na te byty nie dzia\u0142a\u0142y krzy\u017ce, \u017celazo, srebro, ani \u017cadne popularne metody. Jedynie drewno czerwonego d\u0119bu mia\u0142o tak\u0105 moc, dlatego do\u015bwiadczeni drwale cenili je jako materia\u0142 na r\u0119koje\u015bci swoich narz\u0119dzi pracy.<\/p>\n\n\n\n

Zwr\u00f3ci\u0142bym tutaj uwag\u0119, \u017ce \u201efearsome critters\u201d jako kategoria tylko w niewielkim stopniu przydaje si\u0119 do badania stanu faktycznego. Etnografowie spisywali absolutnie wszystkie tajemnicze stworzenia o kt\u00f3rych rozmawiali pracownicy przemys\u0142u drzewnego i traperzy. Nie brakuje wi\u0119c ubranych w s\u0142owa halucynacji po trefnym bimbrze i \u017cart\u00f3w, kt\u00f3re nieszcz\u0119sny badacz wzi\u0105\u0142 na powa\u017cnie. Do tej kategorii nale\u017cy zaliczy\u0107 m.in. w\u0119\u017ca, kt\u00f3ry turla si\u0119 jak hula-hop; pstr\u0105ga poro\u015bni\u0119tego futrem; \u0142osia, kt\u00f3remu nogi si\u0119 nie zginaj\u0105; ptaka co lata do ty\u0142u; krokodyla kt\u00f3ry wci\u0105ga ofiary nosem. Obok dw\u00f3ch powy\u017cszych kategorii (duch\u00f3w zwierz\u0119cych i ca\u0142kiem zmy\u015blonych) zachowa\u0142y si\u0119 jednak prze\u017cytki autentycznego folkloru lud\u00f3w germa\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n

Za takowy nale\u017ca\u0142oby uzna\u0107 Elfy. Duchy tej kategorii dysponowa\u0142y inteligencj\u0105 por\u00f3wnywaln\u0105 do ludzkiej, je\u015bli nie wy\u017csz\u0105, a jednak od wiek\u00f3w decydowa\u0142y si\u0119 wykorzystywa\u0107 j\u0105 g\u0142\u00f3wnie do uprzykrzania nam \u017cycia. Na omawianym obszarze Elfy nawiedza\u0142y gospodarstwa rolne, aby zn\u0119ca\u0107 si\u0119 nad trzod\u0105. Potrafi\u0142y op\u0119ta\u0107 zwierz\u0119 tak, \u017ce to nie chcia\u0142o odpoczywa\u0107 i biega\u0142o bezmy\u015blnie dooko\u0142a lub obija\u0142o si\u0119 o \u015bciany budynku, dop\u00f3ki nie zdech\u0142o z wyczerpania. Nocni go\u015bcie pl\u0105tali im ko\u0142tuny w grzywach, lub wprost okaleczali poprzez wycinanie tkanek mi\u0119kkich. Zjawisko trwa na opisywanych obszarach do dzisiaj i pozostaje r\u00f3wnie niewyja\u015bnione, jak by\u0142o w XVIII w. W samych tylko latach 70. XX w., pomar\u0142y tak setki zwierz\u0105t, g\u0142\u00f3wnie byd\u0142a. Poniewa\u017c nikt ju\u017c wtedy nie wierzy\u0142 w Elfy, win\u0105 obarczono kosmit\u00f3w. Ci mieli niepostrze\u017cenie przybywa\u0107 z niebios, pastwi\u0107 si\u0119 nad poczciwymi mieszka\u0144cami ob\u00f3rek, porywa\u0107 ludzi na lataj\u0105ce spodki. Przedtem t\u0119 rol\u0119 w wierzeniach pe\u0142ni\u0142y Elfy; r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 tylko kierunek uprowadzenia, gdy\u017c zwyk\u0142y wci\u0105ga\u0107 swoje ofiary do podziemi. W\u015br\u00f3d osadnik\u00f3w germa\u0144skich nie zachowa\u0142o si\u0119 nawet przypuszczenie, po co w\u0142a\u015bciwie Elfom ludzcy zak\u0142adnicy, co si\u0119 z nimi dzieje, ani jak wybawi\u0107 ich od tak ponurego losu. Pozosta\u0142o jedynie milczenie, wyra\u017caj\u0105ce ponur\u0105 bezsilno\u015b\u0107 wobec nadprzyrodzonego oponenta. Amerykanie znosili z godno\u015bci\u0105 znan\u0105 doskonale na kontynencie \u201eelfow\u0105 strza\u0142\u0119\u201d [ang. \u201eelf-shot\u201d], czyli atak Elfa na cz\u0142owieka, ujawniaj\u0105cy si\u0119 jako tajemnicza i niezwykle bolesna choroba. Nag\u0142a kombinacja wrzod\u00f3w, parali\u017cu, atak\u00f3w reumatycznych, etc. towarzysz\u0105ca czasami okaleczeniu trzody, oznacza\u0142a atak ze strony mieszka\u0144c\u00f3w innego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Nie wszystkie duchy tej kategorii by\u0142y naszymi wrogami. Islandczycy przywie\u017ali ze sob\u0105 wiar\u0119 w Huldry [is. Hulduf\u00f3lk, dos\u0142. \u201eUkryty Lud\u201d]. Zasadniczo by\u0142y to Elfy, kt\u00f3re pozostawa\u0142y po drugiej stronie Zas\u0142ony mi\u0119dzy \u015bwiatami. \u017by\u0142y w pokoju, swoim rytmem i nie interesowa\u0142y si\u0119 ludzko\u015bci\u0105, chyba \u017ce szuka\u0142y akurat partner\u00f3w romantycznych. Co \u015bwi\u0119ta zostawiano im na progu domu pocz\u0119stunek z przygotowanych potraw, dla umocnienia dobros\u0105siedzkich stosunk\u00f3w. Chc\u0105c zyska\u0107 ich przychylno\u015b\u0107, mo\u017cna by\u0142o zainwestowa\u0107 w bardziej zaawansowane wotum \u2013 postawi\u0107 im ma\u0142y, drewniany domek w zapomnianym k\u0105cie swojej dzia\u0142ki. Huldry wynagradza\u0142y tak\u0105 hojno\u015b\u0107 powodzeniem w gospodarstwie. Aby ich nie zdenerwowa\u0107, trzeba by\u0142o bezwzgl\u0119dnie omija\u0107 przej\u015bcia do ich \u015bwiata; nietypowe kopce, rozpadliny, jaskinie czy inne formacje krajobrazu o niepokoj\u0105cej aurze. By\u0142y to przestrzenie zwi\u0105zane z ziemi\u0105, tote\u017c nie powinno dziwi\u0107, \u017ce zaliczano do tej kategorii r\u00f3wnie\u017c kopalnie. G\u00f3rnicy posiadali skomplikowan\u0105 relacj\u0119 z Pukaczami [ang. Knockers], przypominaj\u0105cymi pod wieloma wzgl\u0119dami Huldry. Zamieszkiwa\u0142y swoje niewidzialne, podziemne kr\u00f3lestwo i nieproszone, nigdy nie wadzi\u0142y ludziom. Tym razem to ludzie, pracuj\u0105cy w g\u0142\u0119binach ubiegali si\u0119 o ich wsparcie. Ulewanie Pukaczom alkoholu, palenie im \u015bwieczek i uprzejme zachowanie (np. zdejmowanie czapki, gdyby\u015bmy takiego spotkali) zapewnia\u0142o g\u00f3rnikom jego lojalno\u015b\u0107. Wtedy Pukacz\u2026 puka\u0142 w \u015bciany, wydaj\u0105c dobrze s\u0142yszalny sygna\u0142 ostrzegawczy, uprzedzaj\u0105cy robotnik\u00f3w przed zawaleniem lub wybuchem. Te przydarza\u0142y si\u0119 w \u00f3wczesnych kopalniach bardzo cz\u0119sto, wi\u0119c udana wsp\u00f3\u0142praca z Pukaczem mog\u0142a przes\u0105dzi\u0107 o \u017cyciu lub \u015bmierci w podziemiach. Przes\u0105d by\u0142 wystarczaj\u0105co silny, aby g\u00f3rnicy odmawiali wej\u015bcia do nowego szybu, dop\u00f3ki nie otrzymali jasnej odpowiedzi nt. sytuacji tamtejszych Pukaczy.<\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119ksz\u0105 trwog\u0119 budzi\u0142 jednak nie \u017cywio\u0142 ziemi, ale wody. W g\u0142\u0119binach jezior, dzikich rzek i zalew\u00f3w, mia\u0142y czai\u0107 si\u0119 demoniczne \u017cmije [ang. Serpents]. Literatura b\u0142\u0119dnie klasyfikuje je jako \u201ew\u0119\u017ce morskie\u201d mimo \u017ce zamieszkiwa\u0142y g\u0142\u00f3wnie akweny s\u0142odkowodne. Przypomina\u0142y z wygl\u0105du olbrzymie w\u0119gorze, jesiotry, grzechotniki, skolopendry, wzgl\u0119dnie cieliste bestie z drapie\u017cnie ko\u0144skimi lub owczymi g\u0142owami. Tylko z rzadka mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 je w pe\u0142nej krasie: zazwyczaj czai\u0142y si\u0119 pod lodem, jako wielkie wij\u0105ce kszta\u0142ty ledwie widoczne pod powierzchni\u0105, oczekuj\u0105ce na fa\u0142szywy krok obserwatora. Po\u017cera\u0142y nieszcz\u0119\u015bnik\u00f3w, kt\u00f3rzy nieopatrznie wpadli do przer\u0119bla lub dali si\u0119 porwa\u0107 zmarzni\u0119tej wodzie. Mog\u0142y te\u017c opuszcza\u0107 swoje akweny, pe\u0142zaj\u0105c w \u015bniegu, a\u017c na pr\u00f3g ludzkich siedlisk. Najnowsze podania wskazuj\u0105, \u017ce ich z\u0142owieszcze wizyty objawiaj\u0105 si\u0119 nawracaj\u0105cymi koszmarami z ich udzia\u0142em. Co par\u0119 lat w ciep\u0142ej porze roku, wije si\u0119gaj\u0105 do nieba (dostrzegamy to jako tzw. tr\u0105by wodne) i s\u0105 stamt\u0105d str\u0105cane. To bezpo\u015brednie zapo\u017cyczenie z wierze\u0144 lokalnych Indian, kt\u00f3rzy czcili te same istoty jako bezwzgl\u0119dne duchy w\u00f3d, zawsze g\u0142odne ofiar przeb\u0142agalnych. Ca\u0142y kompleks wierzeniowy w przedstawionej formie, jest jednak pochodzenia germa\u0144skiego, tj. znajduje swoje bliskie odpowiedniki w przekazach skandynawskich, niemieckich i angielskich.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

The Long Horse, Trevor Henderson, 2018 r. Wsp\u00f3\u0142czesny kanadyjski artysta przedstawi\u0142 stworzenie n\u0119kaj\u0105ce go w snach, bardzo podobne do smok\u00f3w znanych przedtem w jego kulturze.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u015awi\u0119ta na kole podbiegunowym<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nowo\u017cytni Germanie podtrzymywali sw\u00f3j tradycyjny cykl \u015bwi\u0105teczny, rozpi\u0119ty mi\u0119dzy dwoma biegunami. Pierwszym by\u0142o \u015bwi\u0119to zimowe, dotycz\u0105ce przesilenia zimowego, czyli uto\u017csamiane z Bo\u017cym Narodzeniem. Drugie natomiast lokowano r\u00f3\u017cnie, zale\u017cnie od woli ludu, mi\u0119dzy czerwcem (przesilenie letnie) a sierpniem (zbiory). Poniewa\u017c tak wiele narod\u00f3w germa\u0144skich sprowadzi\u0142o si\u0119 do Kanady i USA, materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy przedstawia oba te zjawiska w pe\u0142nej krasie. W tym podrozdziale pozwol\u0119 sobie przedstawi\u0107 kompleks zwyczaj\u00f3w bo\u017conarodzeniowych, oraz trzy kandydatury na \u015bwi\u0119to letnie, obchodzone w charakterystycznie borealnym antura\u017cu.<\/p>\n\n\n\n

W spo\u0142eczno\u015bciach tradycyjnych, wa\u017cnym \u015bwi\u0119tom towarzyszy\u0142 cz\u0119sto wielodniowy festiwal. Przed samym wydarzeniem dokonywano czynno\u015bci przygotowawczych (np. wielki post i Wielki Tydzie\u0144 przed Wielkanoc\u0105), tymczasem po jego terminie podtrzymywano \u015bwi\u0105teczn\u0105 aur\u0119 przez nast\u0119pne dni (st\u0105d Bo\u017ce Narodzenie ma pierwszy i drugi dzie\u0144, a dekoracje zdejmujemy na Trzech Kr\u00f3li). Uniwersalnym chyba przyk\u0142adem by\u0142o \u015bwi\u0119to zimowe, obchodzone od dnia \u015bw. Miko\u0142aja, przez dzie\u0144 \u015bw. \u0141ucji, a\u017c do tzw. starych \u015awi\u0105t [ang. Old Christmas]; czyli pomi\u0119dzy 6 grudnia a 6 stycznia. Na opisywanych obszarach formu\u0142a ta utrzyma\u0142a si\u0119 do pocz\u0105tku XX w., kiedy ostatecznie zanik\u0142a za spraw\u0105 ekspansji gospodarki kapitalistycznej. Kto mia\u0142by organizowa\u0107 te liczne \u015bwi\u0119ta, kiedy kobiety i dzieci r\u00f3wnie\u017c zmuszono do pracy?<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c 5 grudnia, ulicami niderlandzkich osad przechadza\u0142 si\u0119 pierwszy zwiastun \u015awi\u0105t. \u015awi\u0119ty Miko\u0142aj [nl. Sinterklaas] je\u017adzi\u0142 na bia\u0142ym koniu i obwieszcza\u0142 swoje przybycie mieszka\u0144com. By\u0142 ubrany w przerysowany str\u00f3j biskupi, ni\u00f3s\u0142 w r\u0119ce d\u0142ugi kostur, a przy jego boku drepta\u0142 s\u0142u\u017c\u0105cy. Czarny Piotru\u015b [nl. Zwarte Piet] by\u0142 wysmarowanym sadz\u0105 strojnisiem, kt\u00f3ry w imieniu swojego \u015bwi\u0119tego prze\u0142o\u017conego, wkracza\u0142 do ludzkich dom\u00f3w i bada\u0142 sytuacj\u0119 \u2013 szukaj\u0105c dzieci grzecznych i niegrzecznych, aby na \u015bwi\u0119ta mog\u0142y zosta\u0107 sprawiedliwie wynagrodzone. Piotru\u015b mia\u0142 \u201es\u0142ysze\u0107 wszystko, co si\u0119 dzieje przy kominku” od momentu jego przybycia do miejscowo\u015bci. Tej samej nocy na niebie po raz pierwszy w roku mo\u017cna ujrze\u0107 Dziki Gon, opisywany w Kanadzie jako widmowa \u0142\u00f3d\u017a sterowana przez samego Diab\u0142a. Poszukuje on zmar\u0142ych b\u0142\u0105kaj\u0105cych si\u0119 po Ziemi, aby \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 ich w za\u015bwiaty, wcale niekoniecznie piekielne. Na \u0142odzi wios\u0142uj\u0105 jego d\u0142u\u017cnicy, tj. ludzie kt\u00f3rzy skusili si\u0119 na cyrograf lub przegrali swoje dusze w karty. Diabe\u0142 by\u0142 bowiem wielkim szulerem i opiekunem hazardzist\u00f3w. Na\u0142ogowych graczy uznawano za \u201ediabelskich przyjaci\u00f3\u0142\u201d podobnie jak utalentowanych muzyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Uwa\u017cam, \u017ce oba wierzenia s\u0105 ze sob\u0105 zwi\u0105zane. Dziki Gon wywodzi si\u0119 prawdopodobnie z dawnych wizji opisuj\u0105cych poch\u00f3d Wodana, kt\u00f3ry zbiera\u0142 ludzkie dusze i pomaga\u0142 im trafi\u0107 w za\u015bwiaty. Dokonywa\u0142 przy tej okazji s\u0105d\u00f3w, cz\u0119sto pukaj\u0105c do drzwi dom\u00f3w w oczekiwaniu na go\u015bcin\u0119. Dobrych ludzi wynagradza\u0142, z\u0142ych kara\u0142. Od czas\u00f3w najdawniejszych, wyrusza\u0142 w sw\u0105 drog\u0119 zim\u0105 (najwcze\u015bniej 11 listopada, najp\u00f3\u017aniej w Wigili\u0119) i ko\u0144czy\u0142 j\u0105 wraz z pierwszym tchnieniem wiosny. Wiemy ju\u017c z moich docieka\u0144, \u017ce \u015awi\u0119ty Miko\u0142aj sta\u0142 si\u0119 po chrystianizacji kontynuacj\u0105 kultu Wodana, sk\u0105din\u0105d jedn\u0105 z paru konkurencyjnych. Na kontynencie prowadzi\u0142 za sob\u0105 d\u0142ugi orszak, pe\u0142en postaci z lokalnej mitologii; tutaj zredukowano go do dw\u00f3ch najwa\u017cniejszych os\u00f3b, lecz funkcja pozosta\u0142a ta sama. Podr\u00f3\u017cowali od domu do domu i wymierzali sprawiedliwo\u015b\u0107, bo czym\u017ce innym jest nagradzanie grzecznych dzieci, a karanie niegrzecznych? Nawet Czarny Piotru\u015b, kt\u00f3rego uczestnictwo dzisiaj krytykuje si\u0119 jako rasistowsk\u0105 karykatur\u0119, mo\u017ce si\u0119 poszczyci\u0107 rodowodem si\u0119gaj\u0105cym staro\u017cytno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Nie by\u0142 to jedyny poch\u00f3d ruszaj\u0105cy w drog\u0119 przy okazji \u015awi\u0105t. Sami ludzie r\u00f3wnie\u017c masowo wybywali z dom\u00f3w, jako kol\u0119dnicy. Od Wigilii do Trzech Kr\u00f3li, mieszka\u0144cy tych ziem uprawiali tzw. mummering<\/em>, czyli anglosask\u0105 tradycj\u0119 kol\u0119dowania. Ka\u017cdy tworzy\u0142 sw\u00f3j w\u0142asny str\u00f3j, przyjmuj\u0105c zasad\u0119 \u201e\u017cycia na odwr\u00f3t\u201d \u2013 robiono skarpety z r\u0119kawiczek i odwrotnie, bielizn\u0119 zak\u0142adano na wierzch ubrania, czapki i okulary na zadki,  kobiety przyprawia\u0142y sobie sztuczne brody, a m\u0119\u017cczy\u017ani piersi. Niekt\u00f3rzy przebierali si\u0119 za zwierz\u0119ta, odwracaj\u0105c sw\u00f3j ludzki status. Szczeg\u00f3lnie atrakcyjne dla poga\u0144skiego odbiorcy b\u0119d\u0105 tutaj archaiczne nakrycia g\u0142owy, wykonywane dawniej z ko\u0144skich czaszek. Kol\u0119duj\u0105cych nie obowi\u0105zywa\u0142y normalne rygory \u017cycia spo\u0142ecznego, wszystkim wolno by\u0142o si\u0119 bawi\u0107 niezale\u017cnie od statusu ani r\u00f3l spo\u0142ecznych. W przypadku \u015brodowisk robotniczych przyjmowa\u0142o to g\u0142\u00f3wnie posta\u0107 nieskr\u0119powanej libacji, b\u00f3jek i wandalizmu, tym \u0142atwiejszych, \u017ce ka\u017cdy z obecnych nosi\u0142 mask\u0119. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Maska kanadyjskiego kol\u0119dnika, 2019 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tradycyjnym instrumentem kol\u0119dnik\u00f3w w Kanadzie by\u0142 \u201ebrzydki kij\u201d [ang. Ugly Stick] tworzony co roku ze \u015bmieci walaj\u0105cych si\u0119 po gospodarstwie: do kija od szczotki przyczepiano kawa\u0142ki metalu, metalowe cz\u0119\u015bci, stare butelki, wreszcie dzwonki bydl\u0119ce. Potem z tego szkaradnego instrumentu wydobywano wcale niebrzydki d\u017awi\u0119k, potrz\u0105saj\u0105c nim lub uderzaj\u0105c mniejszym kijkiem. \u0179r\u00f3d\u0142a popularyzatorskie cz\u0119sto wskazuj\u0105 Now\u0105 Fundlandi\u0119 jako miejsce pochodzenia brzydkich kij\u00f3w, ale nie jest to prawda. Kijki trafi\u0142y do tego regionu dopiero w latach 80. XX w., czyli na tyle p\u00f3\u017ano, \u017ce nie powinny nas interesowa\u0107 z etnograficznego punktu widzenia. Wspominam o nich, poniewa\u017c w innych cz\u0119\u015bciach Kanady pojawi\u0142y si\u0119 znacznie wcze\u015bniej, odnotowane jeszcze w XIX w. Kol\u0119dnicy chadzali pomi\u0119dzy domami, graj\u0105c na kijkach i \u015bpiewaj\u0105c gospodarzom. W zamian za t\u0119 specyficzn\u0105 us\u0142ug\u0119, otrzymywali mo\u017cliwo\u015b\u0107 ogrzania si\u0119 przy palenisku, pocz\u0119stunek z gorza\u0142ki, etc. Kije s\u0142u\u017cy\u0142y te\u017c do drugiego wa\u017cnego zadania: pod os\u0142on\u0105 maski mo\u017cna by\u0142o zem\u015bci\u0107 si\u0119 na wrogach, kt\u00f3rzy przedtem byli nieosi\u0105galni z racji na funkcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Przez dwana\u015bcie nocy \u015awi\u0105t, wymierzano ludow\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107 dyrekcji zak\u0142ad\u00f3w, cz\u0142onkom administracji kolonialnej, oraz skorumpowanym kap\u0142anom. Z tego w\u0142a\u015bnie powodu w\u0142adze przysz\u0142ej Kanady zakaza\u0142y kol\u0119dowania w 1860 r. i podtrzyma\u0142y t\u0119 decyzj\u0119 przez nast\u0119pne sto lat; mummering <\/em>by\u0142 wtedy nielegalny.<\/p>\n\n\n\n

Na oficjalne nadej\u015bcie wiosny czekano a\u017c do ostatniej nocy kwietnia. Wtedy mia\u0142a miejsce noc \u015bw. Walpurgi, kt\u00f3ra na opisywanym obszarze wydaje si\u0119 by\u0107 \u015bwi\u0119tem bran\u017cowym czarodziej\u00f3w, ale te\u017c bardziej przyziemnych zielarzy b\u0105d\u017a aptekarzy (r\u00f3\u017cnica przed XX w. by\u0142a bardzo umowna). Wszyscy oni wychodzili po zmroku na poszukiwania zi\u00f3\u0142 o\u015bwietlonych przez ksi\u0119\u017cyc, rosy osiad\u0142ej na li\u015bciach, nawet ga\u0142\u0119zi i kamieni kt\u00f3re zwr\u00f3ci\u0142y ich uwag\u0119 tej akurat nocy. Wszystkie mia\u0142y mie\u0107 zbawienne w\u0142a\u015bciwo\u015bci lecznicze, ale najbardziej po\u017c\u0105dana ze wszystkich by\u0142a \u015bwie\u017ca ga\u0142\u0105zka jesionu. Zerwana w owym czasie, mia\u0142a chroni\u0107 przed z\u0142em przez ca\u0142y nast\u0119pny rok. Z\u0142o by\u0142o tutaj kategori\u0105 bardzo szerok\u0105, obejmuj\u0105c\u0105 wszystko, od b\u00f3lu g\u0142owy po op\u0119tanie przez Diab\u0142a. Po \u015bwiecie 1 maja, spo\u0142eczno\u015bci osadnicze \u015bwi\u0119ci\u0142y nadej\u015bcie ciep\u0142ej pory roku, stawiaj\u0105c s\u0142up majowy. By\u0142o to ociosane drzewo, obwi\u0105zane tasiemkami. Uczestnicy chwytali za tasiemki i ta\u0144czyli dooko\u0142a s\u0142upa, co mia\u0142o dodawa\u0107 im zdrowia i wigoru. By\u0142 to rytua\u0142 do kt\u00f3rego zapraszano lokalnych Indian, robi\u0105cych bardzo podobne rzeczy w tym samym czasie. By\u0107 mo\u017ce dlatego w\u0142adze kolonialnej Kanady zwalcza\u0142y r\u00f3wnie\u017c i te obchody. Nigdy nie uda\u0142o si\u0119 to w ca\u0142o\u015bci, wi\u0119c administracja wykorzysta\u0142a obyczaj do w\u0142asnych cel\u00f3w: od 1845 r. pozwolono ta\u0144czy\u0107 dooko\u0142a s\u0142upa, ale jedynie w urodziny Kr\u00f3lowej Wiktorii, przypadaj\u0105ce na 25 maja. Lud zaakceptowa\u0142 taki kompromis, poniewa\u017c m\u00f3g\u0142 znowu \u015bwi\u0119towa\u0107 w maju, Indianie pozostali w separacji przy w\u0142asnym \u015bwi\u0119cie, a prze\u0142o\u017ceni mogli si\u0119 pochwali\u0107 tym, jak rado\u015bnie ich poddani fetuj\u0105 urodziny w\u0142adczyni. Do dzisiaj kultura kanadyjska uznaje Dzie\u0144 Wiktorii za pocz\u0105tek lata.<\/p>\n\n\n\n

Kolejn\u0105 okazj\u0105 do \u015bwi\u0119towania by\u0142a Noc \u015awi\u0119toja\u0144ska, towarzysz\u0105ca przesileniu letniemu. Ka\u017cde gospodarstwo pali\u0142o wtedy ognisko, sygnalizuj\u0105c sw\u00f3j status jego wielko\u015bci\u0105, a p\u00f3\u017aniej te\u017c ilo\u015bci\u0105 wypuszczonych fajerwerk\u00f3w. Dla drwali by\u0142a to okazja do konkurencji mi\u0119dzy barakami, komu uda si\u0119 spali\u0107 wi\u0119kszy stos drewna. Ostatni, p\u00f3\u017any termin \u015bwi\u0119ta letniego, przypada\u0142 na pocz\u0105tek sierpnia. Kanadyjczycy pochodzenia skandynawskiego organizowali wtedy w\u0142asne \u201ezgromadzenie plemienne\u201d po kt\u00f3rym pozosta\u0142a nam tylko gar\u015b\u0107 wybitnie m\u0119tnych wzmianek. Wybierano wtedy najpi\u0119kniejsz\u0105 kobiet\u0119 z grupy. Ubierano j\u0105 w futro, pod nim zielono-bia\u0142y str\u00f3j, a nast\u0119pnie sadzano na wysokim siedzisku, wizualnie przypominaj\u0105cym s\u0142up. Dooko\u0142a za\u015b trwa\u0142a parada lokalnych wojsk ochotniczych oraz powoz\u00f3w. To jedyne ocala\u0142e informacje o przebiegu \u015bwi\u0119ta, p\u00f3\u017aniej zaadaptowanego przez imigrant\u00f3w islandzkich jako \u201eDzie\u0144 Islandii\u201d \u2013 rol\u0119 \u017ce\u0144sko uznano za doskona\u0142\u0105 okazj\u0119 do przebrania lokalnej miss za \u201eFjallkon\u0119\u201d [pol. Kobiet\u0119 z g\u00f3r]. W postaci tej nie ma ju\u017c nic poga\u0144skiego, gdy\u017c jest to personifikacja narodu islandzkiego, odpowiednik naszej Polonii.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Przebrania kanadyjskich kol\u0119dnik\u00f3w, 2019 r. Osoba po prawej trzyma w r\u0119ku \u201ebrzydki kij”.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Heros dalekiej p\u00f3\u0142nocy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Merytoryczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tekstu rozpocz\u0119li\u015bmy od nakre\u015blenia tradycji ustnej, jaka wype\u0142nia\u0142a robotnikom d\u0142ugie wieczory i podsyca\u0142a ich ciep\u0142e zwi\u0105zki z kultur\u0105 macierzyst\u0105. Czytaj\u0105c kolejne akapity, mo\u017cna by odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce dotyczy\u0142a ona g\u0142\u00f3wnie magicznych stworze\u0144 i nie przekazywa\u0142a wielu tre\u015bci narracyjnych. Do pewnego stopnia jest to prawda \u2013 materia\u0142y etnograficzne zebrane w tej grupie spo\u0142ecznej charakteryzuj\u0105 si\u0119 niekonwencjonaln\u0105 struktur\u0105 z kt\u00f3rej trudno jest wyci\u0105gn\u0105\u0107 opowie\u015b\u0107 w duchu \u201ebohater X pokona\u0142 potwora Y, dokona\u0142 czynu Z\u201d. Wynika to wprost z najpopularniejszego gatunku tamtejszej tradycji ustnej, nazywanego tall tale <\/em>[t\u0142umaczonego czasem na polski jako \u201eniewiarygodne opowie\u015bci\u201d]. By\u0142a to forma po\u015brednia, hybryda mi\u0119dzy typowym przekazem ustnym, a starogerma\u0144skim pojedynkiem na s\u0142owa w rodzaju flytingu <\/em>czy beot\u00f3w<\/em>. Obejmowa\u0142a kilku r\u00f3wnoleg\u0142ych narrator\u00f3w, profesjonalnych opowiadaczy lub ochotnik\u00f3w. Pierwszy z nich opowiada\u0142 histori\u0119 o tajemniczym zwierz\u0119ciu lub wspania\u0142ym bohaterze. Drugi stara\u0142 si\u0119 opowiedzie\u0107 co\u015b jeszcze wspanialszego, aby przebi\u0107 poprzednika, jednocze\u015bnie nie trac\u0105c zaufania widowni. Prowadzi\u0142o to do licytacji: ka\u017cdy fearsome critter<\/em> mia\u0142 by\u0107 dziwniejszy od poprzedniego, a ka\u017cdy czyn bohatera bardziej imponuj\u0105cy. Przegrywa\u0142 ten, kto przerysowa\u0142 histori\u0119 tak bardzo, \u017ce straci\u0142 powa\u017canie publiczno\u015bci. Zwyci\u0119zc\u00f3w nagradzano kolejk\u0105 alkoholu, co sprawi\u0142o, \u017ce kultura tall tales<\/em> w p\u00f3\u017aniejszym okresie zros\u0142a si\u0119 z wyczynowym wznoszeniem toast\u00f3w. Nie sprzyja\u0142a natomiast budowaniu sensownej fabu\u0142y, kt\u00f3ra mia\u0142aby jakie\u015b zako\u0144czenie lub mora\u0142, ani powielaniu dawno utrwalonych mit\u00f3w. Mimo tych niesprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bci\u2026 co\u015b pozosta\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Rdze\u0144 najstarszych tall tales<\/em> powsta\u0142 na pograniczu ameryka\u0144sko-kanadyjskim i stamt\u0105d rozprzestrzeni\u0142 si\u0119 daleko po spo\u0142eczno\u015bciach germa\u0144skich ca\u0142ego kontynentu (ich mieszka\u0144cy wracali do domu z prac sezonowych lub nabywali ziemi\u0119 na prerii za wypracowane fundusze), ciesz\u0105c nawet Niemc\u00f3w zamieszka\u0142ych w pustynnym Teksasie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 powtarzalnych motyw\u00f3w dotyczy niezbyt interesuj\u0105cych nas zjawisk: kto\u015b gdzie\u015b z\u0142apa\u0142 nadzwyczaj du\u017c\u0105 ryb\u0119, pewien robotnik przepracowa\u0142 wielokrotnie wi\u0119cej ni\u017c pozostali, innemu uda\u0142o si\u0119 z\u0142apa\u0107 rosomaka go\u0142ymi r\u0119kami; z czasem ryba sta\u0142a si\u0119 biblijnym Lewiatanem, robotnik robotem ukutym ze stali, a rosomak Wielk\u0105 Stop\u0105 uj\u0119t\u0105 na zdj\u0119ciu. Przerysowanie ma to do siebie, \u017ce jakkolwiek wyzwala z ludzi po\u017c\u0105dan\u0105 iskr\u0119 fantazji, tak przeszkadza w wysnuciu z opowie\u015bci u\u017cytecznych informacji. Spomi\u0119dzy tall tales <\/em>uda\u0142o mi si\u0119 jednak wyszczeg\u00f3lni\u0107 wyj\u0105tek od smutnej regu\u0142y. Na imi\u0119 mu Paul Bunyan.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Paul Bunyan i John Henry przeciwko przyw\u00f3dcom Pa\u0144stw Osi, Charles Alston, 1943 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u2026a przynajmniej tak ochrzcimy go w naszym tek\u015bcie, bior\u0105c imi\u0119 od najpopularniejszej inkarnacji tego bohatera o wielu twarzach. Ka\u017cda grupa etniczna powtarza\u0142a opowie\u015b\u0107, nadaj\u0105c mu w\u0142asne imi\u0119, co wskazuje \u017ce oryginalne by\u0142o nieistotne lub dawno zapomniane. Przypisywano jego czyny dawno zmar\u0142ym awanturnikom: jak wspomniany wy\u017cej Bunyan, Antonine Barada, Johnny Appleseed czy John Henry. Kiedy indziej nadawano mu cechy w\u0142asnego narodu czy wsp\u00f3lnoty s\u0105siedzkiej, np. Febold Feboldson, Joe Mufferaw, Whiskey Jack, Ole Pete, Tony Beaver, Alfred Bulltop Stormalong. Inne powsta\u0142y za spraw\u0105 prowincjonalnych literat\u00f3w, kt\u00f3rzy mieszali zebrane po s\u0105siadach w\u0105tki etnograficzne w popularne niegdy\u015b ksi\u0105\u017ceczki z tall tales <\/em>i przeplatali je w\u0142asn\u0105 fantazj\u0105. Takimi byliby Johnny Kaw, Kemp Morgan i Pecos Bill. Imion by\u0142o jednak wi\u0119cej, zazwyczaj pojawiaj\u0105cych si\u0119 w ustach jednego tylko zawodowego k\u0142amcy, kt\u00f3ry zwyk\u0142 utrzymywa\u0107, \u017ce to akurat jego wersja jest t\u0105 pierwotn\u0105. Niekt\u00f3re z powy\u017cszych by\u0142y wykorzystywane politycznie, do budowania odr\u0119bnej to\u017csamo\u015bci ameryka\u0144skich stan\u00f3w czy kanadyjskich prowincji, b\u0105d\u017a ekonomicznie by promowa\u0107 w\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w konkretne przedsi\u0119biorstwa (zawsze g\u0142odne r\u0105k do pracy przez wysok\u0105 \u015bmiertelno\u015b\u0107). Wszystkie powy\u017csze okoliczno\u015bci sprawi\u0142y, \u017ce ameryka\u0144ski naukowiec Richard Dorson w 1950 r. skre\u015bli\u0142 je jako fakelore<\/em>, czyli nieautentyczn\u0105 imitacj\u0119 folkloru. Jego pogl\u0105d bywa powtarzany m.in. na Wikipedii, ale nie jest ju\u017c uznawany za konsensus naukowy. Analiza historyczna wykaza\u0142a bowiem autentyczno\u015b\u0107 tej tradycji ustnej na obszarze p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144skich las\u00f3w borealnych, gdzie wybrzmiewa\u0142o imi\u0119 Paula Bunyana. Stamt\u0105d, jak zd\u0105\u017cy\u0142em wspomnie\u0107, rozniesiono je na reszt\u0119 kraju. P\u00f3\u017aniejsze inkarnacje, rzeczywi\u015bcie spisane przez nieprofesjonalnych etnograf\u00f3w i rozdmuchane przez lokalne autorytety, ostatecznie by\u0142y elementem wierze\u0144 robotniczych.<\/p>\n\n\n\n

W drodze moich bada\u0144 sformu\u0142owa\u0142em list\u0119 cech wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych Paula Bunyana i liczne postacie pochodne. Je\u015bli spojrzymy na ka\u017cd\u0105 z osobna, nie odnajdziemy tam znajdziemy ani jednej, kt\u00f3ra spe\u0142nia\u0142aby wszystkie punkty. Natomiast znaj\u0105c ich wsp\u00f3lne pochodzenie, mo\u017cemy dostrzec, \u017ce ka\u017cda przechowa\u0142a w sobie istotny podzbi\u00f3r, pokrywaj\u0105cy si\u0119 z innymi. Por\u00f3wnanie ich jako ca\u0142o\u015bci umo\u017cliwia wype\u0142nienie luk i uzyskanie zadowalaj\u0105cego obrazu Bunyana (a raczej jego kontynentalnego pierwowzoru) jako postaci.<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Paul przyszed\u0142 na \u015bwiat w nietypowy spos\u00f3b. Spad\u0142 z nieba, odlano go ze stali w piecu hutniczym, zosta\u0142 sp\u0142odzony przez dw\u00f3ch ojc\u00f3w (drwali), odnaleziony jako niemowl\u0119 po\u015br\u00f3d kojot\u00f3w, wy\u0142owiony spod powierzchni morza lub rzeki;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Cechowa\u0142y go wielkie rozmiary, by\u0142 wy\u017cszy od najwy\u017cszych drzew i dysponowa\u0142 nadludzk\u0105 si\u0142\u0105. Wykorzystywa\u0142 to w swojej pracy fizycznej, najcz\u0119\u015bciej drwala, ale te\u017c kolejarza czy g\u00f3rnika;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Nigdy nie rozstawa\u0142 si\u0119 ze swoim narz\u0119dziem pracy, b\u0119d\u0105cym r\u00f3wnie\u017c broni\u0105. Zazwyczaj jest to top\u00f3r, rzadko m\u0142ot. Wyku\u0142 go skandynawski kowal Ole (posta\u0107 funkcjonuj\u0105ca niezale\u017cnie w wierzeniach szwedzkich osadnik\u00f3w);<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Do opisywania jego si\u0142y wykorzystuje si\u0119 okre\u015blenia zwi\u0105zane ze sfer\u0105 atmosferyczn\u0105. Uderzenia broni b\u0142yszcz\u0105 jak b\u0142yskawice, jego g\u0142os brzmi jak grzmot, r\u0105bie w drzewa z moc\u0105 pioruna, etc. Trzeszcz\u0105cy piorun uznawano za b\u0142yski ze strzelby Bunyana, a grzmot za jego gniewne okrzyki;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Wprost posiada kontrol\u0119 nad opadami. Potrafi wywo\u0142ywa\u0107 deszcz (wyciskaj\u0105c chmury) nad suchymi ziemiami, powstrzymywa\u0107 ulewy, wype\u0142nia\u0107 koryta rzek. W\u015br\u00f3d rybak\u00f3w nazywano go wprost \u201eOld Stormy\u201d lub \u201eMister Storm\u201d;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Posiada\u0142 stado byd\u0142a, kt\u00f3rego naruszenie kara\u0142 swoj\u0105 straszliw\u0105 zemst\u0105. Jako osobiste zwierz\u0105tko trzyma\u0142 niebieskiego wo\u0142a (alternatywnie bizona lub tura). Zorza polarna mia\u0142a powstawa\u0107, kiedy Paul p\u0119dzi\u0142 byd\u0142o b\u0105d\u017a bawi\u0142 si\u0119 ze swoim wo\u0142kiem;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Odpowiada\u0142 za stworzenie wa\u017cnych element\u00f3w krajobrazu. P\u0142ugiem wyr\u017cn\u0105\u0142 w ziemi kaniony, wytyczy\u0142 granice mi\u0119dzy stanami i krajami. Usypa\u0142 g\u00f3ry, wype\u0142ni\u0142 rzeki, wykopa\u0142 zatoki. R\u00f3wniny stworzy\u0142 wyr\u0105buj\u0105c drzewa, jaskinie wkopuj\u0105c si\u0119 do wn\u0119trza Ziemi, osobi\u015bcie zasadzi\u0142 pierwsze sady;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Posiada\u0142 imponuj\u0105ce umiej\u0119tno\u015bci lecznicze. Jego \u201epierwsza pomoc\u201d umo\u017cliwia\u0142a wskrzeszanie umar\u0142ych, zwalczenie zarazy, a nawet ponowne z\u0142\u0105czenie dw\u00f3ch po\u0142\u00f3wek psa (kt\u00f3rego nieopatrznie rozci\u0105\u0142 toporem);<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         By\u0142 nieprzyjacielem potwor\u00f3w wodnych, najcz\u0119\u015bciej wielkich w\u0119\u017cy z kt\u00f3rymi wchodzi w zapasy i zwyci\u0119\u017ca. Podobnie poskramia tornada oraz tr\u0105by wodne, p\u0119taj\u0105c je swoj\u0105 si\u0142\u0105 \u201eniczym \u017cmije\u201d. Pokonane potwory rzuca na ziemi\u0119, tworz\u0105c tym samym d\u0142ugie, wij\u0105ce si\u0119 rzeki. Toczy osobist\u0105 wendett\u0119 wobec jednego z nich (w najbardziej rozbudowanym wariancie przypominaj\u0105cego o\u015bmiornic\u0119 Krakena). Za pierwszym razem nie udaje mu si\u0119 pokona\u0107 bestii, kt\u00f3ra umyka. Potem jednak Paul powraca, aby j\u0105 pokona\u0107 raz na zawsze;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Walczy\u0142 z Indianami i ich bogami (np. Nanabuszem plemienia Ojibwe, Gitche Manitou ludu Algonkian\u00f3w) sprowadzaj\u0105c na nich powodzie;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Poskromi\u0142 dzicz, prowadz\u0105c tam elektryfikacj\u0119, stawiaj\u0105c tory kolejowe na prerii, buduj\u0105c linie telefoniczne i szyby naftowe. By\u0142 przyjacielem prostych ludzi i dobrym szefem, kt\u00f3ry przewodzi\u0142, poniewa\u017c sam pracowa\u0142 najwi\u0119cej. Zawsze wstawia\u0142 si\u0119 za robotnikami, przeciwko dyrekcji zak\u0142ad\u00f3w oraz administracji kolonialnej;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Ostateczny pojedynek stoczy\u0142 przeciwko nieludzkiej sile, takiej jak pi\u0142a maszynowa, wiert\u0142o samobie\u017cne czy okr\u0119t parowy. Wygrywa z nim tylko o w\u0142os, czasem po\u015bwi\u0119caj\u0105c przy tym \u017cycie. Udowadnia tym samym wy\u017cszo\u015b\u0107 cz\u0142owieka (?) nad maszyn\u0105. Je\u015bli udaje mu si\u0119 prze\u017cy\u0107, to sam odchodzi na wygnanie, uznaj\u0105c \u017ce zmechanizowany \u015bwiat nie ma dla niego miejsca;<\/p>\n\n\n\n

\u00b7         Istniej\u0105 jednak powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci, czy w og\u00f3le nale\u017cy rozumie\u0107 go jako materialn\u0105 posta\u0107. Niemcy okre\u015blali go jako le\u015bnego ducha [niem. Waldgeist], Anglosasi uto\u017csamiali z dusz\u0105 zmar\u0142ego le\u015bnika, a najwcze\u015bniejsze przekazy wzmiankowa\u0142y jego sta\u0142\u0105 i niekoniecznie przyjazn\u0105 obecno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy barakami.<\/p>\n\n\n\n

Czytelnicy obeznani z mitologi\u0105 germa\u0144sk\u0105, niechybnie rozpoznali ju\u017c w Bunyanie przynajmniej kilka znajomych cech. Bior\u0105c je pod uwag\u0119, jest wi\u0119cej ni\u017c prawdopodobne, \u017ce przyjazna posta\u0107 \u201eameryka\u0144skiej mitologii\u201d wywodzi si\u0119 od boga Thunara. Czy pierwsi osadnicy przybyli na te terytoria, opowiadali sobie dla otuchy historie z jego udzia\u0142em? Nie mo\u017cemy tego wykluczy\u0107 w przypadku kolonist\u00f3w z Islandii i Skandynawii jako takiej, kt\u00f3rzy wspominali przecie\u017c Thunara jako posta\u0107 ba\u015bniow\u0105 jeszcze w XX wieku. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce Germanie P\u00f3\u0142nocni nigdy nie byli tam dominuj\u0105c\u0105 grup\u0105 etniczn\u0105. Pozostali osadnicy musieli wnie\u015b\u0107 ze sob\u0105 zbli\u017cone w\u0105tki folklorystyczne, kt\u00f3re si\u0119ga\u0142y korzeniami a\u017c do ich wsp\u00f3lnego przodka z wy\u017cyn poga\u0144skiego panteonu. Wskazuje na to istnienie \u201ebrakuj\u0105cego ogniwa\u201d mi\u0119dzy Thunarem a Paulem, niemieckich i szwedzkich bohater\u00f3w robotniczych. Ich jednak przyjdzie nam pozna\u0107 w osobnym tek\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Statua Paula Bunyana, 2002 r., Old Forge w stanie Nowy Jork.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pozory myl\u0105. Ledwie zaludnione pustkowie okaza\u0142o si\u0119 kry\u0107 bogactwo starych wierze\u0144, najnowocze\u015bniejsze pa\u0144stwa \u015bwiata ujawni\u0142y swoje niezbadane dot\u0105d zwi\u0105zki z Tradycj\u0105. Zawodowi k\u0142amcy wyg\u0142osili wi\u0119cej prawdy, ni\u017c sami mogliby si\u0119 spodziewa\u0107; niepi\u015bmienni drwale uwiecznili kultur\u0119 swojego ludu skuteczniej od pokole\u0144 literat\u00f3w. Wbrew teoriom snutym przez socjolog\u00f3w, to w\u0142a\u015bnie robotnicy stali si\u0119 w tych kra\u0144cowych warunkach no\u015bnikiem dawnych wierze\u0144, pozostawiaj\u0105c ch\u0142opstwo daleko w tyle. C\u00f3\u017c pozosta\u0142o?<\/p>\n\n\n\n

Bogata kultura s\u0142owa m\u00f3wionego, spisana dla potomno\u015bci w nieidealnych warunkach, przechowa\u0142a liczne prze\u017cytki poga\u0144skie. Fearsome critters<\/em> w swojej masie nie by\u0142y duchami o d\u0142ugiej historii, jednak gdzieniegdzie uchowa\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d nich stworzenia \u017cywcem przywiezione z Europy. Od rozbudowanego kompleksu wiary w Elfy, Huldry i Pukacze, po straszliwe \u017cmije, do z\u0142udzenia przypominaj\u0105ce germa\u0144skie smoki. Ludzie w swoim gronie obchodzili spolaryzowane \u015bwi\u0119ta sprz\u0119\u017cone z naturalnym cyklem wegetacyjnym, mimo \u017ce nie pracowali na roli. Tradycyjne obchody Bo\u017cego Narodzenia, zawieraj\u0105ce kol\u0119dowanie, \u015bw. Miko\u0142aja i Dziki Gon pospo\u0142u, przechowa\u0142y w miniaturce wszystko co najwa\u017cniejsze z tego \u015bwi\u0119ta w Starym \u015awiecie. Letni odpowiednik nie mia\u0142 tego szcz\u0119\u015bcia, rozbity na trzy r\u00f3\u017cne okazje i skutecznie zwalczony przez ideologicznych przeciwnik\u00f3w \u015bwi\u0119towania. Ci jednak, by\u0107 mo\u017ce mimo woli, przyczynili si\u0119 walnie do przetrwania innego prze\u017cytku poga\u0144skiego: sagi Paula Bunyana, kopiowanej przez dyrektor\u00f3w, dziennikarzy i polityk\u00f3w, a przez to upowszechnianej na ca\u0142ym kontynencie. Przetrwanie tak wielu motyw\u00f3w zwi\u0105zanych z Thunarem, wywodz\u0105cych si\u0119 ze wsp\u00f3lnego \u017ar\u00f3d\u0142a germa\u0144skiego osadnictwa, by\u0142o dla mnie wielkim zaskoczeniem. I podejrzewam, \u017ce dla szanownych Czytelnik\u00f3w tak\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

Ostatecznie, ca\u0142okszta\u0142t zebranych informacji to tylko kolejny argument za tym, aby szuka\u0107 materia\u0142\u00f3w religijnych w nieoczywistych miejscach. Otwarty umys\u0142 i dost\u0119p do Internetu pozwalaj\u0105 zaj\u015b\u0107 daleko, je\u015bli tylko wiemy, czego szukamy.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ames Carleton, Paul Bunyan: myth of hoax?<\/em>, Minnesota History 1940, t. 21, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

Beath Paul, Febold Feboldson: Tall Tales from the Great Plains,<\/em> Lincoln 1955.<\/p>\n\n\n\n

Beath Paul, Paul Bunyan and Febold<\/em>, Prairie Schooner 1932, t. 6, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

Bowman James, Pecos Bill: the Greatest Cowboy of All Time<\/em>, Illinois 1937.<\/p>\n\n\n\n

Brown Charles, Paul Bunyan Natural History,<\/em> Madison 1935.<\/p>\n\n\n\n

Brown Theo, The Mummer\u2019s Play in Devon and Newfoundland, <\/em>Folklore 1952, t. 63, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

Carpenter Carole, Fowke Edith, A Bibliography of Canadian Folklore in English<\/em>, Toronto 1981.<\/p>\n\n\n\n

Chamberlain Alexander, Folk-Lore of Canadian Children,<\/em> The Journal of American Folklore 1895, nr 30.<\/p>\n\n\n\n

Doering Frederick, More Folk Customs from Western Ontario, <\/em>The Journal of American Folklore 1945, nr 228.<\/p>\n\n\n\n

Doering Frederick, Pennsylvania German Folk Medicine in Waterloo County, <\/em>Ontario, The Journal of American Folklore 1936, nr 193.<\/p>\n\n\n\n

Doering John, Doering Eileen, Some Western Ontario Folk Beliefs and Practices,<\/em> The Journal of American Folklore 1938, nr 199.<\/p>\n\n\n\n

Dorson Richard, More about Paul Bunyan and Hollander Michel, <\/em>The Journal of American Folklore 1952, nr 257.<\/p>\n\n\n\n

Dorson Richard, The Lumberjack Code<\/em>, Western Folklore 1949, t. 8, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

Edmonds Michael, Out of the Northwoods. The many lives of Paul Bunyan,<\/em> Madison 2009.<\/p>\n\n\n\n

Fee Christopher, Webb Jeffrey, American Myths, Legends and Tall Tales: an Encyclopedia of American Folklore, <\/em>t. 1-3, Santa barbara 2016.<\/p>\n\n\n\n

Fraser [Mary], Scottish Myths from Ontario, <\/em>The Journal of American Folklore 1893, nr 22.<\/p>\n\n\n\n

Gilley Jennifer, Burnett Stephen, Deconstructing and Reconstructing Pittsburgh\u2019s Man of Steel. Reading Joe Magarac against the Context of the 20th-Century Steel Industry,<\/em> The Journal of American Folklore 1998, nr 442.<\/p>\n\n\n\n

Hoffman Dan, Folk Tales of Paul Bunyan: themes, structure, style, sources,<\/em> Western Folklore 1950, t. 7, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

Hoffman Daniel, Paul Bunyan. Last of Frontier Demigods,<\/em> East Lansing 1999.<\/p>\n\n\n\n

http:\/\/www.lumberwoods.org\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/daily.jstor.org\/joe-magarac-a-bosss-idea-of-a-folk-hero\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/embervoices.wordpress.com\/2015\/03\/09\/why-im-putting-john-henry-on-my-thor-shrine\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/embervoices.wordpress.com\/2016\/03\/21\/john-henry-the-thunderer\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/paulbunyan.org<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/rutgersfolklore.wordpress.com\/2018\/05\/01\/old-stormalong\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/tvtropes.org\/pmwiki\/pmwiki.php\/Myth\/PaulBunyan<\/a><\/p>\n\n\n\n

https:\/\/www.fodors.com\/world\/north-america\/canada\/newfoundland-and-labrador\/experiences\/news\/are-mummers-allowed-in-the-newfoundland-holiday-tradition-where-disguised-visitors-drink-dance-and-swing-your-granny<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kearney Sylvester, The Hodag and Other Tales of the Logging Camps<\/em>, Madison 1928.<\/p>\n\n\n\n

Kerrigan William, Johnny Appleseed and the American Orchard: a Cultural History,<\/em> Baltimore 2022.<\/p>\n\n\n\n

Kirk John, In the domain of the lake Lake Monsters. The search for the Denizens of the Deep<\/em>, Toronto 1998.<\/p>\n\n\n\n

Laughead William, The Birth of Paul Bunyan,<\/em> Forest History 1972, t. 16, nr 3.<\/p>\n\n\n\n

Laughead William, The Marvelous Exploits of Paul Bunyan, as told in the camps of the white pine lumbermen for generations, during which time the loggers have pioneered the way through the North Woods from Maine to California, collected from Various Sources and Embellished for Publication,<\/em> Minneapolis 1922.<\/p>\n\n\n\n

Lawrence Edward, Ober Michael, Montana Myths and Legends: the True Stories behind History\u2019s Mysteries<\/em>, Blue Ridge Summit 2016.<\/p>\n\n\n\n

Levitt Mathew, The laughing storyteller: metafolklore about the origin of mummers\u2019 plays,<\/em> Alberta 2011.<\/p>\n\n\n\n

Murray-Bergquist Karin, Bread, Berries and Fish: Food and Fairy Encounters in Newfoundland, <\/em>Digest: A Journal of Foodways & Culture 2021, nr 2.<\/p>\n\n\n\n

Rieti Barbara, Strange Terrain. The Fairy World in Newfoundland<\/em>, St. John\u2019s 1991.<\/p>\n\n\n\n

Rose Herbert, Canadian Folklore<\/em>, Folklore 1921, t. 32, nr 2.<\/p>\n\n\n\n

Rose Herbert, Ontario Beliefs,<\/em> Folklore 1913, nr 2.<\/p>\n\n\n\n

Schmit Dean, They were Men in those days. Gender, Class and Ethnicity in the Paul Bunyan Tales<\/em>, Minneapolis 2023.<\/p>\n\n\n\n

Sider Gerald, Christmas Mumming and the New Year in Outport Newfoundland, <\/em>Past & Present 1976, nr 71.<\/p>\n\n\n\n

Stekert Ellen, The false issue of folklore vs \u201cfakelore\u201d. Was Paul Bunyan a hoax?<\/em>, Journal of Forest History 1986, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

Stott Jon, Paul Bunyan in Michigan. Yooper Logging, Lore & Legends<\/em>, Charleston 2015.<\/p>\n\n\n\n

Teit James, Water-Beings in Shetlandic Folk-Lore, as Remembered by Shetlanders in British Columbia<\/em>, The Journal of American Folklore 1918, nr 120.<\/p>\n\n\n\n

Tryon Henry, Fearsome Critters,<\/em> Cornwall 1939.<\/p>\n\n\n\n

Waugh Frederick, Folk-Lore from Ontario, <\/em>The Journal of American Folklore 1918, nr 119.<\/p>\n\n\n\n

Welsch Roger, A Treasury of Nebraska Pioneer Folklore<\/em>, Lincoln 1984.<\/p>\n\n\n\n

Wesley Thomas, Paul Bunyan and Hollander Michel, <\/em>The Journal of American Folklore 1952, nr 257.<\/p>\n\n\n\n

William Wintemberg, Folk-Lore Collected in the Counties of Oxford and Waterloo, Ontario, <\/em>The Journal of American Folklore 1918, nr 120.<\/p>\n\n\n\n

Wintemberg William, French Canadian Folk-Tales, <\/em>The Journal of American Folklore 1904, nr 67.<\/p>\n\n\n\n

Wintemberg William, German Folk-Tales Collected in Canada, <\/em>The Journal of American Folklore 1906, nr 74.<\/p>\n\n\n\n

Wintemberg William, Items of German-Canadian Folk-Lore, <\/em>The Journal of American Folklore 1899, nr 44.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W tym tek\u015bcie przekonamy si\u0119, \u017ce pozory myl\u0105. Ledwie zaludnione pustkowie mo\u017ce skrywa\u0107 bogactwo starych wierze\u0144, najnowocze\u015bniejsze pa\u0144stwa \u015bwiata przechowywa\u0107 niezbadane dot\u0105d zwi\u0105zki z Tradycj\u0105. Zawodowi k\u0142amcy wyg\u0142osz\u0105 tut wi\u0119cej prawdy, ni\u017c sami mogliby si\u0119 spodziewa\u0107; niepi\u015bmienni drwale uwieczni\u0105 kultur\u0119 swojego ludu skuteczniej od pokole\u0144 literat\u00f3w. Wbrew teoriom snutym przez socjolog\u00f3w, to w\u0142a\u015bnie robotnicy stali si\u0119 na pograniczu ameryka\u0144sko-kanadyjskim no\u015bnikiem religijno\u015bci tradycyjnej, pozostawiaj\u0105c ch\u0142opstwo daleko w tyle. <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":521,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24,13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-517","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-americana","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/517","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=517"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/517\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":532,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/517\/revisions\/532"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/521"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=517"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=517"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=517"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}