{"id":553,"date":"2024-10-31T15:03:54","date_gmt":"2024-10-31T15:03:54","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=553"},"modified":"2024-11-01T15:15:46","modified_gmt":"2024-11-01T15:15:46","slug":"synkretyzm-chrzescijansko-poganski-w-heliandzie-cz-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/10\/31\/synkretyzm-chrzescijansko-poganski-w-heliandzie-cz-1\/","title":{"rendered":"Synkretyzm chrze\u015bcija\u0144sko-poga\u0144ski w \u201eHeliandzie” cz. 1"},"content":{"rendered":"\n

tzw.<\/em> Krzy\u017c Gerona, Katedra w Kolonii, X w. n. e. to najstarsza rze\u017aba ukrzy\u017cowanego Chrystusa spoza obszaru \u015br\u00f3dziemnomorskiego, pierwsza reprezentuj\u0105ca typ germa\u0144ski tej postaci (d\u0142ugie w\u0142osy, broda, cia\u0142o doros\u0142ego m\u0119\u017cczyzny).<\/em><\/p>\n\n\n\n

Chrystus zapuszcza brod\u0119<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dla Zosi.<\/em> Poniewa\u017c chrze\u015bcija\u0144stwo przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 z czasem w religi\u0119 uniwersalistyczn\u0105, skierowan\u0105 do ca\u0142ego \u015bwiata, \u0142atwo jest zapomnie\u0107 o jego odleg\u0142ych pocz\u0105tkach. U zarania by\u0142o lokalnym zjawiskiem na Bliskim Wschodzie, wyrastaj\u0105cym wprost z tradycji hebrajskiej. Jezus by\u0142 jednym z wielu \u00f3wczesnych mesjasz\u00f3w, wpasowuj\u0105cym si\u0119 w ceniony przez \u017byd\u00f3w archetyp b\u0142yskotliwego nauczyciela. Z tego kontekstu kulturowego wynikaj\u0105 jego przypowie\u015bci, nawi\u0105zania i kontynuacje (wcale nie tylko starotestamentowe). Wype\u0142nia\u0142 przy tym przepowiednie, wyra\u017cone w tej konkretnej formie jedynie na obszarze geograficznego Lewantu, medytowa\u0142 i naucza\u0142 na tamtejszej pustyni, za\u015b ca\u0142a historia jego \u017cycia by\u0142a g\u0142\u0119boko wpisana w polityczne ramy rzymskiej okupacji Judei. Kiedy postanowiono \u201eeksportowa\u0107\u201d Dobr\u0105 Nowin\u0119 na reszt\u0119 \u015bwiata, wywo\u0142a\u0142o to niema\u0142e problemy.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c Rzymianie i Grecy zamieszkuj\u0105cy basen Morza \u015ar\u00f3dziemnego, nie kipieli entuzjazmem na wie\u015b\u0107 o bogu, kt\u00f3ry odbiega\u0142 od po\u017c\u0105danego w\u00f3wczas obrazu bosko\u015bci. Tradycyjna religia hellenistyczna (tj. grecko-rzymska) widzia\u0142a bog\u00f3w jako wieczne m\u0142odych, pi\u0119knych, zadbanych i schludnych. Tymczasem Jezus zmar\u0142 jako cz\u0142owiek niem\u0142ody, maj\u0105cy \u015bniad\u0105 cer\u0119 i bujny zarost, co by\u0142o sprzeczne z klasycznymi standardami pi\u0119kna. Opisywany jako skromny do granic ub\u00f3stwa, ostatecznie zosta\u0142 skatowany w skandalicznie brzydki spos\u00f3b. Pierwsi chrze\u015bcijanie, je\u015bli chcieli przekona\u0107 do swojego boga poga\u0144skich s\u0105siad\u00f3w, musieli najpierw odnale\u017a\u0107 w nim jakie\u015b atrakcyjne cechy. Pomog\u0142y w tym uwarunkowania religijno\u015bci tradycyjnej. Poganie wr\u0119cz doktrynalnie starali si\u0119 szuka\u0107 punkt\u00f3w wsp\u00f3lnych mi\u0119dzy wiarami, poszukuj\u0105c prawdy o \u015bwiecie \u2013 a cuda Syna Bo\u017cego by\u0142y dla nich tak samo namacalne, jak te Dionizosa czy Herkulesa. Dlatego te\u017c Cesarz Tyberiusz, zaledwie kilka lat po \u015bmierci Jezusa, zaproponowa\u0142 w senacie wcielenie go do oficjalnego panteonu, obok Zeusa i Posejdona. Przegra\u0142 jednak demokratyczne g\u0142osowanie, najprawdopodobniej przez antysemityzm zgromadzonych. Og\u00f3\u0142 hellenist\u00f3w by\u0142 otwarty na tego rodzaju eksperymenty, popularnie uto\u017csamiaj\u0105c swoich bog\u00f3w ze Zmartwychwsta\u0142ym. Analogicznie czynili chrze\u015bcijanie, tworz\u0105c mieszank\u0119 wierze\u0144, nazywanych dzisiaj chrystopoga\u0144stwem [ang. christo-paganism]. Wydaje si\u0119, \u017ce by\u0142 to dominuj\u0105cy rodzaj religijno\u015bci w\u015br\u00f3d pierwszych chrze\u015bcijan spoza terytorium Palestyny, czemu zreszt\u0105 chcia\u0142bym po\u015bwi\u0119ci\u0107 jeszcze niejeden tekst. Tworzono nawet ewangelie, z\u0142o\u017cone wy\u0142\u0105cznie z fragment\u00f3w \u201eIliady\u201d i \u201eOdysei\u201d co mia\u0142o podkre\u015bli\u0107 jedno\u015b\u0107 tradycji starogreckiej z chrze\u015bcija\u0144sk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Du\u017co p\u00f3\u017aniej, wraz z narodzinami Ko\u015bcio\u0142a instytucjonalnego, jego duchowe autorytety postanowi\u0142y zmieni\u0107 rodzaj g\u0142oszonej religijno\u015bci z tradycyjnego na uniwersalistyczny. Oznacza\u0142o to m.in. zakaz czczenia byt\u00f3w innych od Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (poniek\u0105d r\u00f3wnie\u017c \u015bwi\u0119tych, anio\u0142\u00f3w, etc. chocia\u017c to skomplikowany temat). To zrujnowa\u0142o pr\u00f3by pokojowej koegzystencji; Ko\u015bci\u00f3\u0142 wypowiedzia\u0142 wojn\u0119 poga\u0144skiemu \u015bwiatu. Nie oznacza\u0142o to bynajmniej, \u017ce chcieli pozbywa\u0107 si\u0119 przewagi strategicznej, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142em w poprzednim akapicie. Wci\u0105\u017c chcieli przekonywa\u0107 do wiary w Jezusa ludzi spoza hebrajskiego kr\u0119gu kulturowego. Tak narodzi\u0142a si\u0119 chrze\u015bcija\u0144ska inkulturacja, nazywana te\u017c adaptacj\u0105 religijn\u0105. Aby trafi\u0107 do nowej widowni, zmodyfikowano obraz Jezusa pod ich gusta. Wed\u0142ug tzw. konwencji \u015br\u00f3dziemnomorskiej, by\u0142 on przystojnym m\u0142odym ch\u0142opcem, bladym jak upudrowany, nosz\u0105cym d\u0142ugie w\u0142osy jedynie na g\u0142owie. Taki wizerunek przem\u00f3wi\u0142 do wyobra\u017ani neofit\u00f3w i zdoby\u0142 ich serca szturmem (pospo\u0142u z innymi strategiami misjonarskimi: od publicznych polemik chrze\u015bcija\u0144skich uczonych z filozofi\u0105 starogreck\u0105, przez ust\u0119pstwa na rzecz mieszania religii, po publiczne katowanie wykszta\u0142conych kobiet, kt\u00f3re przez swoj\u0105 wiedz\u0119 zagra\u017ca\u0142y autorytetowi Ko\u015bcio\u0142a). To wcale nie oznacza\u0142o ko\u0144ca problem\u00f3w, poniewa\u017c \u015bwiat okaza\u0142 si\u0119 znacznie wi\u0119kszy, ni\u017c sam Bliski Wsch\u00f3d czy Mediterraneum<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Mozaika przedstawiaj\u0105ca Jezusa w tzw. konwencji \u015br\u00f3dziemnomorskiej, Bazylika \u015bw. Marka w Wenecji, X w. (odnowiona w XII w.).<\/em><\/p>\n\n\n\n

Setki lat p\u00f3\u017aniej, chrze\u015bcija\u0144stwo dokona\u0142o ekspansji na poga\u0144skie dot\u0105d ziemie Germanii. Jak opisuj\u0119 szeroko w mojej serii \u201eprze\u017cytk\u00f3w starogerma\u0144skich\u201d, okre\u015blone zagrania taktyczne zapewnia\u0142y tam kr\u00f3tkoterminowy sukces: przymus polityczny przekonywa\u0142 wojownicze elity plemienne, przepych ko\u015bcio\u0142\u00f3w oraz dobrobyt zakon\u00f3w trafia\u0142 w upodobania ich \u017con. Og\u00f3\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwa mo\u017cna by\u0142o zmusi\u0107 przemoc\u0105, ale najcz\u0119\u015bciej prowadzi\u0142o to do powierzchownych nawr\u00f3ce\u0144, gdzie ludzie powtarzali nakazane rytua\u0142y tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo mieli nad sob\u0105 miecz lokalnych \u017bo\u0142nierzy Chrystusa. Tak by\u0142o w przypadku Karola Wielkiego, kt\u00f3ry na czele Frank\u00f3w podbi\u0142 poga\u0144sk\u0105 Saksoni\u0119 (dzisiejsz\u0105 Doln\u0105 Saksoni\u0119 oraz Westfali\u0119), Fryzj\u0119 oraz nominalnie nawr\u00f3con\u0105 Bawari\u0119. \u017beby zastraszy\u0107 ich w kierunku swojej wiary, dokona\u0142 pierwszego w \u015bredniowieczu ludob\u00f3jstwa oraz wprowadzi\u0142 szeroko zakrojon\u0105 dyskryminacj\u0119 spo\u0142eczno-prawn\u0105 wobec pogan. Zd\u0142awi\u0142 ich powstania, wynalaz\u0142 system zsy\u0142ania buntownik\u00f3w na dalekie kra\u0144ce imperium, ale nie uda\u0142o mu si\u0119 nawr\u00f3ci\u0107 wi\u0119kszo\u015bci populacji. Dla Sas\u00f3w, Fryz\u00f3w i Bawar\u00f3w, chrze\u015bcija\u0144stwo oznacza\u0142o: powa\u017cne ograniczenie praw kobiet, wprowadzenie niewolnictwa na wz\u00f3r \u015br\u00f3dziemnomorskiego (germa\u0144skie by\u0142o znacznie \u0142agodniejsze), oraz zast\u0105pienie demokratycznych wiec\u00f3w plemiennych feudalizmem i w\u0142adz\u0105 cesarsk\u0105. Nawet ze \u015bwieckiego punktu widzenia to nie by\u0142a korzystna wymiana, zw\u0142aszcza \u017ce by\u0142a zaprowadzana r\u0119kami kleru \u2013 kap\u0142ani byli r\u00f3wnocze\u015bnie urz\u0119dnikami okupacyjnymi z ramienia Frank\u00f3w, kt\u00f3rych tubylcy musieli utrzymywa\u0107 z w\u0142asnych pieni\u0119dzy.<\/p>\n\n\n\n

Ponadto, kontynuuj\u0105c w\u0105tek \u015br\u00f3dziemnomorski, ludzie ci nie byli w stanie zaakceptowa\u0107 Jezusa w narzucanej im postaci. Administracja Frank\u00f3w nios\u0142a przede wszystkim obraz z Rzymu, za\u015b r\u00f3wnoleg\u0142a akcja misjonarska z Irlandii dopasowa\u0142a go do celtyckich standard\u00f3w. Germanie przezywali Jezusa \u201eBia\u0142ym\u201d co by\u0142o dla nich okre\u015bleniem pejoratywnym. Mia\u0142 blad\u0105 sk\u00f3r\u0119, czyli nie zazna\u0142 powa\u017cnej pracy ani pola walki; malowano go z delikatnymi, smuk\u0142ymi r\u0119kami, niegodnymi m\u0119\u017cczyzny; nie mia\u0142 brody, wi\u0119c brakowa\u0142o mu autorytetu doros\u0142ego m\u0119\u017cczyzny; cechowa\u0142 go natomiast spok\u00f3j, stoicki i bezemocjonalny wyraz twarzy, nawet w chwili w\u0142asnej \u015bmierci. Przeciwstawiano to Thunarowi [skand. Thor] nazywanemu \u201eCzerwonym\u201d czyli najpopularniejszemu b\u00f3stwu \u00f3wczesnego panteonu. By\u0142 rudy jak niejeden Europejczyk, wyobra\u017cany jako rumiany, zdrowy, solidnie zbudowany ch\u0142op z brod\u0105, wylewnie weso\u0142y lub gniewny, zale\u017cnie od okoliczno\u015bci. Ludziom zdecydowanie \u0142atwiej by\u0142o sympatyzowa\u0107 z bogiem, kt\u00f3ry podziela\u0142 ich aspiracje. Thunar mia\u0142 \u017con\u0119 i dzieci, gospodarstwo rolne w niebiosach, broni\u0142 zwyk\u0142ego cz\u0142owieka przed niesprawiedliwo\u015bci\u0105, walczy\u0142 w obronie ludzko\u015bci przed z\u0142em (ostatecznie pisane mu by\u0142o odda\u0107 za nas \u017cycie). \u00d3wczesny, \u015br\u00f3dziemnomorski Jezus nie przejawia\u0142 tych cech.<\/p>\n\n\n\n

Dopiero jeden z syn\u00f3w Karola, Ludwik (Pobo\u017cny lub Niemiecki, zdania s\u0105 podzielone) odmieni\u0142 frankijsk\u0105 strategi\u0119 w tym temacie. G\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem chrystianizacji poddanych by\u0142 klasztor w Fuldzie, samotny bastion otoczony g\u0119stym lasem i nieprzyjazn\u0105 ludno\u015bci\u0105. Powsta\u0142 tam swego rodzaju sztab fachowc\u00f3w, kt\u00f3rych celem by\u0142a inkulturacja chrze\u015bcija\u0144stwa w ramy religii starogerma\u0144skiej. Mnisi, zakonnice, ksi\u0119\u017ca, \u015bwieccy uczeni i nak\u0142onieni do wsp\u00f3\u0142pracy tubylcy przyst\u0105pili do prac. Nikt z nich nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 chyba spodziewa\u0107, \u017ce b\u0119dzie to wymiana dwustronna. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces znany historykom jako \u201egermanizacja wczesno\u015bredniowiecznego chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d kt\u00f3rej skutki obserwujemy po dzi\u015b dzie\u0144. Jest nim, po pierwsze, Jezus nosz\u0105cy brod\u0119, wygl\u0105daj\u0105cy jak ca\u0142kiem doros\u0142y m\u0119\u017cczyzna, pozbawiony (od strony wizualnej) ascetycznego rysu. To Jezus, kt\u00f3remu wolno si\u0119 u\u015bmiecha\u0107, a nawet po\u017cartowa\u0107. Do dzisiaj najpopularniejsza wizja Jezusa, by\u0142a Jezusem German\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Takich zmian by\u0142o oczywi\u015bcie znacznie wi\u0119cej, przyjdzie nam to jeszcze om\u00f3wi\u0107 w p\u00f3\u017aniejszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u. Centralnym tekstem \u017ar\u00f3d\u0142owym b\u0119dzie dla nas wytw\u00f3r opiewanego tutaj klasztoru w Fuldzie, epos dawnych Sas\u00f3w pt. \u201eHeliand\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Ilustracja do psa\u0142terza ze Stuttgartu, IX w. n. e. Przedstawienie Chrystusa jako germa\u0144skiego wojownika, trzymaj\u0105cego w r\u0119ku w\u0142\u00f3czni\u0119 na wz\u00f3r boga Wodana.<\/em><\/p>\n\n\n\n

The Viking Jesus<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eHeliand\u201d bywa nazywany przez popularyzator\u00f3w \u201eEwangeli\u0105 wg. Jezusa Wikinga\u201d. To okre\u015blenie sporo nad wyrost, poniewa\u017c dzie\u0142o powsta\u0142o w j\u0119zyku starosaskim, jednym z dalekich przodk\u00f3w dzisiejszego Niemieckiego (za\u015b wikingowie byli bandytami z kultur p\u00f3\u0142nocnogerma\u0144skich). Trudno te\u017c nazwa\u0107 go ewangeli\u0105, poniewa\u017c nie napisa\u0142 go \u017caden ewangelista, tj. domniemany \u015bwiadek \u017cycia Jezusa. Powsta\u0142 jako wysi\u0142ek zbiorowy przynajmniej 3-4 os\u00f3b: saskiego niepi\u015bmiennego pie\u015bniarza, r\u00f3wnie\u017c niepi\u015bmiennej kobiety saskiej (by\u0107 mo\u017ce zakonnicy), spisuj\u0105cego ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 mnicha i uczonego odpowiedzialnego za patronat naukowy. Jak wida\u0107, nikt z nich nie by\u0142 nawet \u0142upie\u017cc\u0105 \u015br\u00f3dl\u0105dowym, a co dopiero wikingiem dzia\u0142aj\u0105cym na wodzie. Mimo to powo\u0142a\u0142em si\u0119 na tytu\u0142 niniejszego podrozdzia\u0142u, poniewa\u017c do\u015b\u0107 trafnie oddaje charakter utworu.<\/p>\n\n\n\n

Gatunkowo jest to tzw. parafraza biblijna, czyli pr\u00f3ba stworzenia sp\u00f3jnej historii z czterech sprzecznych Ewangelii. Tutaj przyj\u0119\u0142a unikatow\u0105 w skali \u015bwiata form\u0119, bo ubrano j\u0105 w j\u0119zyk germa\u0144skiego eposu: wierszowanej opowie\u015bci o bohaterze i jego wielkich czynach. Protagonist\u0105 jest, rzecz jasna, Jezus Chrystus, przedstawiony Sasom pod pseudonimem Heliand. Imi\u0119 to powszechnie t\u0142umaczy si\u0119 jako Zbawiciela, ale to ca\u0142kowita fikcja na gruncie j\u0119zykowym, b\u0142\u0119dnie rozpowszechniana m.in. przez Wikipedi\u0119. Poprawnie przet\u0142umaczone, Heliand oznacza \u201euzdrowiciela\u201d [por. ang. healer]. Wyb\u00f3r ten jest nieprzypadkowy, bo definicyjnie chodzi tutaj o cz\u0142owieka bez wykszta\u0142cenia medycznego, kt\u00f3ry uzdrawia innych mieszank\u0105 zi\u00f3\u0142, terapii fizycznej i magii. Najpoprawniejszym t\u0142umaczeniem by\u0142oby tutaj okre\u015blenie \u201eZnachor\u201d rozumiane bez pejoratywnego podtekstu \u2013 dla dawnych German\u00f3w czarownik by\u0142 r\u00f3wnoznaczny z cudotw\u00f3rc\u0105, za\u015b Jezus doskonale wpasowywa\u0142 si\u0119 w ten archetyp.<\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wny bohater zosta\u0142 przedstawiony jako wz\u00f3r germa\u0144skiego kr\u00f3la-czarownika. W\u0119druje nie po pustyni (Sasi nie mieli nawet s\u0142owa, aby j\u0105 nazwa\u0107), tylko po g\u0119stych lasach i g\u00f3rach. Miasta Palestyny zosta\u0142y zaadaptowane jako warowne grody w puszczy, za\u015b \u017cycie ich mieszka\u0144c\u00f3w bardziej przypomina\u0142o do\u015bwiadczenia \u00f3wczesnych odbiorc\u00f3w tekstu. Aposto\u0142owie stali si\u0119 dru\u017cyn\u0105 woj\u00f3w w \u015bwicie swojego wodza Chrystusa… i chocia\u017c krwi ostatecznie nie przelewaj\u0105 (poza nieszcz\u0119snym Piotrem, kt\u00f3ry uci\u0105\u0142 ucho legionisty), to konsekwentnie s\u0105 nazywani wojownikami, \u015bmia\u0142kami, dru\u017cynnikami w rozumieniu militarnym [stsas. gisith]. Razem sp\u0119dzaj\u0105 czas w gospodach, oraz goszcz\u0105 po domach wolnych gospodarzy. Swoj\u0105 bosko\u015b\u0107 Jezus udowadnia, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 pot\u0119\u017cnymi zakl\u0119ciami: przemienia wod\u0119 w wino, pomna\u017ca chleb, zaklina jad\u0142o podczas Ostatniej Wieczerzy (aby sta\u0142o si\u0119 jego cia\u0142em i krwi\u0105). Cuda te s\u0105 przedstawione w terminach, kt\u00f3re germa\u0144ski czytelnik rozpoznaje, poniewa\u017c jego lokalni czarownicy czynili takie same. Heliand r\u00f3\u017cni si\u0119 od nich jednak skal\u0105 \u2013 zna wszystkie magiczne znaki, jest najwprawniejszym ich u\u017cytkownikiem \u2013 oraz swoim heroicznym losem, kiedy to wspina si\u0119 na nowe wy\u017cyny mocy, zmartwychwstaj\u0105c.<\/p>\n\n\n\n

To egzotyczna wizja, kt\u00f3ra jednak w \u017cadnym punkcie nie jest sprzeczna z nauczaniem Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego. \u00d3w zapewnia du\u017co swobody przy t\u0142umaczeniu termin\u00f3w na te korzystne dla powodzenia misjonarzy, st\u0105d nawet dzisiaj chi\u0144scy katolicy nazywaj\u0105 swojego boga imieniem Shangdi [gromow\u0142adny kr\u00f3l bog\u00f3w, odpowiednik s\u0142owia\u0144skiego Peruna czy greckiego Zeusa], a wielu mieszka\u0144c\u00f3w Peru i Boliwii zna Matk\u0119 Bosk\u0105 jako Pachamam\u0119 [tamtejsza Wielka Bogini, Matka Ziemia]. Dlatego te\u017c Heliand nigdy nie wzbudzi\u0142 du\u017cych kontrowersji: by\u0142 wystarczaj\u0105co poprawny, aby s\u0142u\u017cy\u0107 Marcinowi Lutrowi jako baza leksykalna pod s\u0142awne t\u0142umaczenie Biblii na j\u0119zyk niemiecki. Heliand nigdy nie utraci\u0142 aprobaty Ko\u015bcio\u0142a, wi\u0119c technicznie rzecz ujmuj\u0105c, mo\u017ce by\u0107 dalej stosowany jako materia\u0142 misyjny w celu popularyzowania tre\u015bci Biblii. Poznawszy natur\u0119 tego tekstu, jestem niezwykle wdzi\u0119czny za takie postawienie sprawy. Uwa\u017cam, \u017ce mo\u017ce by\u0107 w tym wymiarze nieustaj\u0105co u\u017cyteczny… w r\u00f3wnej mierze dla chrze\u015bcijan i pogan.<\/p>\n\n\n\n

\u201eHeliand\u201d i jemu podobna literatura synkretyczna (np. bawarski \u201eMuspilli\u201d i anglosaski \u201eBeowulf\u201d) stworzy\u0142y intelektualn\u0105 infrastruktur\u0119, wymagan\u0105 do trwa\u0142ego nawr\u00f3cenia lud\u00f3w germa\u0144skich. Autorzy, pracuj\u0105cy by\u0107 mo\u017ce w zespo\u0142ach, byli zmuszeni skonfrontowa\u0107 si\u0119 z argumentami drugiej strony i znale\u017a\u0107 na nie odpowiedzi. Poszerzali w ten spos\u00f3b granice w\u0142asnej teologii, nadawali niuans punktom przedstawianym lakonicznie, zyskiwali te\u017c now\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 na bol\u0105czki warstw ludowych. Tymczasem ust\u0119pstwa na korzy\u015b\u0107 pogan, zachowa\u0142y dla nas ma\u0142\u0105 skarbnic\u0119 wzorc\u00f3w i motyw\u00f3w, bezcenn\u0105 jako kontekst dla religii lud\u00f3w zachodniogerma\u0144skich. Te, jak wiemy, nigdy nie sformowa\u0142y jednej ksi\u0119gi ze spisem swoich mit\u00f3w (jak uda\u0142o si\u0119 to Germanom w Skandynawii). Ich rozproszone elementy, takie jak sceny, motywy, wyra\u017cenia, zosta\u0142y wkomponowane w literatur\u0119 synkretyczn\u0105, cz\u0119sto w spos\u00f3b niezmieniony. Proces ten nazywamy centonowaniem <\/strong>[od centonu, czyli gatunku literackiego b\u0119d\u0105cego \u201eremixem\u201d innych ksi\u0105\u017cek \u2013 jak wspomniane powy\u017cej Homerocentony, czyli ewangelie napisane cytatami z Homera]. <\/strong>Spo\u0142ecze\u0144stwa przednowo\u017cytne nie zna\u0142y takich poj\u0119\u0107 jak prawa autorskie, oznaczanie cytat\u00f3w czy dzie\u0142o zale\u017cne. Dlatego literaci nagminnie ubarwiali swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 fragmentami znanych i lubianych, b\u0105d\u017a potrzebnych dla danego tematu tekst\u00f3w kultury. Nigdzie tego nie oznaczali, poniewa\u017c kierowali si\u0119 my\u015bl\u0105, \u017ce r\u00f3wnie uczony czytelnik sam rozpozna i doceni zapo\u017cyczenie. W przypadku literatury synkretycznej, oczywist\u0105 baz\u0105 dla centonowania by\u0142a ustna lub spisana przelotnie tradycja germa\u0144ska. Poniewa\u017c dalsze post\u0119py chrystianizacji skutecznie zwalczy\u0142y jej bardziej literackie formy (po wsiach trwa\u0142a znacznie d\u0142u\u017cej), to poukrywane w tek\u015bcie plagiaty cz\u0119sto s\u0105 jedyn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 do kt\u00f3rej mamy dost\u0119p. Opisz\u0119 zatem kolejno, co z germa\u0144skiego poga\u0144stwa uzyskali w \u201eHeliandzie\u201d chrze\u015bcijanie, a p\u00f3\u017aniej vice versa, jakie u\u017cyteczne informacje mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 mi\u0119dzy wierszami tego samego eposu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Chrze\u015bcija\u0144stwo naucza Niemc\u00f3w sztuki, Philipp Veit, 1834 r. Stary b\u00f3g Wodan siedzi pokonany, podpieraj\u0105c si\u0119 harf\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Poganie chrze\u015bcijanom<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przedstawienie post\u0119p\u00f3w w historii jakiejkolwiek religii jest trudne, poniewa\u017c mamy tendencj\u0119 do postrzegania wiar i obrz\u0105dk\u00f3w jako zjawisk sta\u0142ych. Przyjmujemy mylne za\u0142o\u017cenie, \u017ce relacja cz\u0142owieka z bogiem porusza si\u0119 przez dzieje, jakby jad\u0105c po szynach z punktu A do punktu B. A przecie\u017c nie do\u015b\u0107, \u017ce zmianie ulegaj\u0105 ludzie, ich sposoby my\u015blenia i styl \u017cycia; odno\u015bnie \u015bwi\u0119to\u015bci te\u017c stale dowiadujemy si\u0119 nowych rzeczy. Mimo \u017ce Czytelnicy przytakuj\u0105 mi ju\u017c pewnie ze znudzeniem, to r\u0119cz\u0119, \u017ce wci\u0105\u017c macie jeszcze sporo do odkrycia. \u201eHeliand\u201d bowiem przyni\u00f3s\u0142 wiele post\u0119p\u00f3w, bez kt\u00f3rych europejskie chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142oby w\u0142a\u015bciwie nierozpoznawalne.<\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119ksza przemiana zasz\u0142a w przedstawieniu spektrum ludzkich emocji poprzez s\u0142owo pisane. Przed \u201eHeliandem\u201d w Ko\u015bciele obowi\u0105zywa\u0142a doktryna \u015bw. Ambro\u017cego z Mediolanu (nawiasem m\u00f3wi\u0105c, patrona pszczelarzy). Wed\u0142ug niego, bohaterowie Nowego Testamentu byli odseparowani przez boga od \u201eniskich\u201d ludzkich emocji. Jezus tak naprawd\u0119 nie zw\u0105tpi\u0142 w Ogr\u00f3jcu, ani nie poczu\u0142 si\u0119 opuszczony przez ojca, umieraj\u0105c na krzy\u017cu; jedynie odegra\u0142 te sceny dla pouczenia ludzko\u015bci. Poniewa\u017c by\u0142 bogiem, to tortury nie zadawa\u0142y mu b\u00f3lu \u2013 upadanie pod ci\u0119\u017carem narz\u0119dzia ka\u017ani stanowi\u0142o swoisty \u015brodek teatralny, kt\u00f3ry mia\u0142 przekona\u0107 ludzi do Zbawienia. Jezus Chrystus w tym wyobra\u017ceniu zachowa\u0142 stoicki spok\u00f3j przez ca\u0142\u0105 akcj\u0119 Ewangelii, poniewa\u017c zna\u0142 wszystkie wydarzenia z wyprzedzeniem (b\u0119d\u0105c bogiem, stworzy\u0142 je i zaaran\u017cowa\u0142 w ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b). Jego wart\u0105 docenienia emocj\u0105 by\u0142a jedynie boska rado\u015b\u0107 ze zwyci\u0119stwa nad \u015bmierci\u0105, grzechem, etc. por\u00f3wnywalna do samozadowolenia starotestamentowego boga po stworzeniu \u015bwiata. Nauczanie obejmowa\u0142o te\u017c Aposto\u0142\u00f3w i Matk\u0119 Bosk\u0105, kt\u00f3ra jakoby by\u0142a wzorem dla wszystkich kobiet, poniewa\u017c nie wykazywa\u0142a zmartwienia o los swojego syna, tylko obserwowa\u0142a jego \u015bmier\u0107 z nieporuszonym wyrazem twarzy. R\u00f3wnie\u017c zna\u0142a od urodzenia swoj\u0105 rol\u0119 w \u201eboskim planie\u201d i odegra\u0142a j\u0105 w spos\u00f3b perfekcyjny, prowadzona krok po kroku przez Stw\u00f3rc\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Taki stan rzeczy zapo\u017cyczony zosta\u0142 od Semit\u00f3w, ale skutecznie imponowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c Grekom i Rzymianom (stoicyzm). Dla German\u00f3w by\u0142a to wizja absolutnie nie do przyj\u0119cia, dlatego reinterpretacja Pisma na ich korzy\u015b\u0107, przynios\u0142a \u015bwiatu tak radykalne skutki. \u201eHeliand\u201d by\u0142 pierwszym narracyjnym dzie\u0142em chrze\u015bcija\u0144skim, przedstawiaj\u0105cym portrety psychologiczne postaci. Rozpoczyna si\u0119 to ju\u017c od pocz\u0105tku, od samych narodzin Jezusa i towarzysz\u0105cej im rzezi niewini\u0105tek. Biblia opisuje to w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy:<\/p>\n\n\n\n

\u201eW\u00f3wczas Herod, widz\u0105c, \u017ce zosta\u0142 oszukany przez m\u0119drc\u00f3w, bardzo si\u0119 rozgniewa\u0142 i kaza\u0142 zabi\u0107 wszystkie dzieci, kt\u00f3re by\u0142y w Betlejem i ca\u0142ej okolicy, w wieku do dw\u00f3ch lat, stosownie do czasu, o kt\u00f3rym si\u0119 dok\u0142adnie dowiedzia\u0142 od m\u0119drc\u00f3w.\u201d<\/em> [Mt 2:16]<\/p>\n\n\n\n

Suchy opis wydaje si\u0119 wr\u0119cz niestosowny do opisu tak tragicznych wydarze\u0144. Wpasowuje si\u0119 za to w kanony kultury semickiej, kt\u00f3re nakazywa\u0142y ubiera\u0107 zdarzenia przykre w mo\u017cliwie sk\u0105pe s\u0142owa. Gdyby autor od tego odst\u0105pi\u0142, straci\u0142by autorytet w\u015br\u00f3d innych m\u0119\u017cczyzn (kobiety nie by\u0142y brane pod uwag\u0119), poniewa\u017c okazywanie uczu\u0107 wzgl\u0119dem takich spraw by\u0142o niemile widziane. Istnia\u0142y sztywno okre\u015blone sytuacje, gdzie m\u0119\u017cczy\u017anie semickiemu wolno by\u0142o traktowa\u0107 innych ciep\u0142o, ale literatura nie by\u0142a jedn\u0105 z nich. W takich okoliczno\u015bciach nawet s\u0142owo wsp\u00f3\u0142czucia wobec obcych dzieci, mog\u0142o narazi\u0107 narratora na \u015bmieszno\u015b\u0107. Dla por\u00f3wnania, nasz tekst przedstawia zasz\u0142o\u015bci w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy:<\/p>\n\n\n\n

\u201e[Herod] czu\u0142 gorzki \u017cal w swojej piersi, lecz wymy\u015bli\u0142 lepszy pomys\u0142.<\/em>
<\/em> -Teraz ju\u017c wiem, ile ma lat; znam liczb\u0119 jego zim.<\/em>
<\/em> Mog\u0119 wi\u0119c tak uczyni\u0107, \u017ce na tym \u015bwiecie,<\/em>
<\/em> nigdy si\u0119 [Jezus] nie zestarzeje. Nie mi\u0119dzy mymi zast\u0119pami-<\/em>
<\/em> Powiedzia\u0142 tak, okrutnie. Lecz w\u0142adz\u0119 mia\u0142 nad swymi lud\u017ami,<\/em>
<\/em> nad kr\u00f3lestwem panowanie.<\/em>
<\/em> Poszli naprz\u00f3d jego wojowie, wiele mieli si\u0142y. Niejednemu dzieci\u0105tku,<\/em>
<\/em> narodzonemu w Betlejem, sprawili krzywd\u0119 nikczemn\u0105.<\/em>
<\/em> Tyle musia\u0142o umrze\u0107, niewinnych dzieci cz\u0142owieczych,<\/em>
<\/em> nikt przedtem ani nikt potem, tylu maluch\u00f3w nie zabi\u0142,<\/em>
<\/em> \u015bmierci\u0105 tak rozpaczliw\u0105!<\/em>
<\/em> Kobiety p\u0142aka\u0142y. Wiele matek ujrza\u0142o \u015bmier\u0107 w\u0142asnych syn\u00f3w,<\/em>
<\/em> i cho\u0107 pr\u00f3bowa\u0142y bra\u0107 ich na r\u0119ce, niewiele to pomog\u0142o.<\/em>
<\/em> Obejmowa\u0142y ich ramionami, swoich malutkich ch\u0142opc\u00f3w;<\/em>
<\/em> kocha\u0142y ich bardzo i byli im drodzy, a pozbawiono ich \u017cycia.<\/em>
<\/em> Dziecko umiera\u0142o przed oczami w\u0142asnej matki,<\/em>
<\/em> takiej zbrodni dopu\u015bci\u0142a si\u0119 gromada \u0142otr\u00f3w.<\/em>
<\/em> Nie dostrzegli, nie dostrzegli ich grzech\u00f3w,<\/em>
<\/em> pomimo b\u0142ysku ostrza.<\/em>
<\/em> Dopu\u015bcili si\u0119 straszliwego wyst\u0119pku,<\/em>
<\/em> wycinaj\u0105c m\u0142odzie\u0144c\u00f3w. Zmusili matki, by op\u0142akiwa\u0142y,<\/em>
<\/em> swoje dzieci powite.<\/em>
<\/em> Troska spad\u0142a na Betlejem, najg\u0142o\u015bniejsze tam lamenty:<\/em>
<\/em> d\u017agni\u0119cie mieczem nie zada\u0142oby,<\/em>
<\/em> kobiecie rany tak wielkiej.<\/em>
<\/em> Wiele z nich, dam betlejemskich,<\/em>
<\/em> by\u0142o zmuszone patrze\u0107 na zw\u0142oki.<\/em>
<\/em> Dzieci swoich, pomordowanych,<\/em>
<\/em> co krwawi\u0142y na kolanach matek.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Oto pierwsze w historii przedstawienie rzezi, bior\u0105ce pod uwag\u0119 odczucia matek. Tw\u00f3rcy \u201eHelianda\u201d mieli szczeg\u00f3lny wgl\u0105d w prze\u017cycia towarzysz\u0105ce tym wydarzeniom, poniewa\u017c by\u0142y mi\u0119dzy nimi kobiety (tubylcze lub zakonnice saskiego pochodzenia), kt\u00f3re do\u015bwiadczy\u0142y tego samego ze strony wojsk Karola Wielkiego. Nieco be\u0142kotliwy i nieliteracki charakter tego fragmentu mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o jego pochodzeniu: to przekaz ustny, ubrany przez poet\u0119 w nieco toporne rymy (dostrzegalne w oryginale, oczywi\u015bcie moje t\u0142umaczenie nie by\u0142oby w stanie tego odda\u0107). Jest to wi\u0119c historia zrozpaczonych matek, ukryta w tre\u015bci ewangelicznej, co nadaje jej nad wyraz przejmuj\u0105cego tonu. Analogicznie wkomponowano do\u015bwiadczenia Sas\u00f3w porwanych w niewol\u0119: pojmany Jezus zostaje obwi\u0105zany ci\u0119\u017ckimi \u0142a\u0144cuchami, sznury wpijaj\u0105 mu si\u0119 w sk\u00f3r\u0119 i transportowany wozem niewolniczym z innymi skaza\u0144cami, co zostaje opisane w wyczerpuj\u0105cych detalach, idealnie odpowiadaj\u0105cy prze\u017cyciom ofiar. Opisy utworzone na potrzeby \u201eHelianda\u201d wci\u0105\u017c s\u0105 wzorem w literaturze duchownej oraz misyjnej, wzgl\u0119dem obrazowego opisania m\u0119ki pa\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

Wysoki status kobiet w kulturze German\u00f3w, znajduje swoje odbicie w mariologii tekstu. Matka Boska po raz pierwszy jest notowana narracyjnie za przymioty, inne ni\u017c jej pobo\u017cno\u015b\u0107 i czysto\u015b\u0107. Chwali si\u0119 j\u0105 za urod\u0119, m\u0105dro\u015b\u0107, szacunek w\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w (rzecz niespotykana u Semit\u00f3w, gdzie po\u0142o\u017cenie kobiety by\u0142o \u015bci\u015ble zale\u017cne od pozycji m\u0119\u017ca oraz obyczajno\u015bci seksualnej), dobro\u0107, szlachetne pochodzenie i radosne usposobienie. Ju\u017c sama ilo\u015b\u0107 epitet\u00f3w s\u0142usznie sugeruje, \u017ce po\u015bwi\u0119cono jej wi\u0119cej scen ni\u017c w samej Biblii. Tam przecie\u017c pojawia g\u0142\u00f3wnie przy okazji narodzin Jezusa, a p\u00f3\u017aniej jest ledwie wzmiankowana. Trzy wcze\u015bniejsze Ewangelie nawet nie wspominaj\u0105 o niej w scenie ukrzy\u017cowania! Pojawia si\u0119 tam dopiero w najp\u00f3\u017aniejszej Ewangelii Jana, napisanej przynajmniej 70 lat po \u015bmierci Jezusa. Nie otrzymujemy ani s\u0142owa eksploruj\u0105cego jej uczucia, od zewn\u0105trz ani tym bardziej z jej perspektywy.<\/p>\n\n\n\n

Rozbudowane uczestnictwo Maryi w ca\u0142ej scenie, zosta\u0142o wprowadzone dopiero przez autor\u00f3w \u201eHelianda\u201d \u2013 otworzy\u0142o to mo\u017cliwo\u015b\u0107 powstania Piety jako motywu, ale przede wszystkim pog\u0142\u0119bi\u0142o relacj\u0119 rodzicielsk\u0105 Matki Boskiej z Synem Bo\u017cym. Tutaj Maria rozpacza u st\u00f3p krzy\u017ca, za\u015b p\u00f3\u017aniej opiekuje si\u0119 cia\u0142em syna, ze zrozumia\u0142ych powod\u00f3w cierpi\u0105c przez takie do\u015bwiadczenie. To wyobra\u017cenie istotne dla chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3rego nie by\u0142oby bez \u201eHelianda\u201d. Co wi\u0119cej, jestem przekonany, \u017ce fragment opisuj\u0105cy rozpacz Marii znalaz\u0142 si\u0119 w tek\u015bcie nieprzypadkowo. Germanie znali ju\u017c scen\u0119 mocno oddzia\u0142uj\u0105c\u0105 na wyobra\u017ani\u0119, przedstawiaj\u0105c\u0105 podobny wymiar smutku: bogini Frija op\u0142akuje \u015bmier\u0107 swojego syna Baldura. Tu r\u00f3wnie\u017c matka by\u0142a zmuszona ujrze\u0107 ostatnie tchnienie doros\u0142ego ju\u017c dziecka, kt\u00f3re ginie w strasznych m\u0119kach, aby potem zmartwychwsta\u0107. Takie same sceny pojawi\u0142y si\u0119 nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej w synkretycznej literaturze Anglosas\u00f3w i osobi\u015bcie w\u0105tpi\u0119, aby by\u0142y to proste kalki z \u201eHelianda\u201d. Tam scena jest rozwini\u0119ta o wi\u0119cej lokalnych podtekst\u00f3w, zawiera w sobie wspomnienie starogerma\u0144skich zwyczaj\u00f3w pogrzebowych. Pod wzgl\u0119dem poetyki, semiotyki, itp. nauk o znaczeniu, bardzo prawdopodobne \u017ce istnia\u0142a mitologiczna baza do kt\u00f3rej tw\u00f3rcy tekstu musieli si\u0119 jako\u015b ustosunkowa\u0107. Oczywi\u015bcie nie zak\u0142adam, \u017ce mit o \u015bmierci Baldura wygl\u0105da\u0142 w\u015br\u00f3d Sas\u00f3w i Anglosas\u00f3w identycznie jak w Skandynawii, ale jego centralna tre\u015b\u0107 nie odbiega\u0142aby daleko.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Pieta z Kamp-Bornhofen, Niemcy, XV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u015amier\u0107 poprzedzaj\u0105 dwie sceny zw\u0105tpienia Jezusa: modlitwa w Ogr\u00f3jcu oraz \u015bmier\u0107 na Golgocie. Tutaj r\u00f3wnie\u017c radykalnie poszerzono portret psychologiczny g\u0142\u00f3wnego bohatera. Nie by\u0142o ju\u017c mowy o \u201eboskim teatrze\u201d kt\u00f3ry odgrywa\u0142by dla otoczenia i wiernych, a sk\u0105py przekaz biblijny uzupe\u0142niono \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 atrakcyjn\u0105 scen\u0105 z lokalnej mitologii. Jezus nie przyjmuje swojego losu pokornie (w\u015br\u00f3d German\u00f3w nigdy nie uznawano uleg\u0142o\u015bci za cnot\u0119, wi\u0119c to jedyna nauka moralna, kt\u00f3rej \u201eHeliand\u201d nie przekazuje ze swojego pierwowzoru). Kiedy u\u015bwiadamia sobie blisko\u015b\u0107 i nieuchronno\u015b\u0107 ukrzy\u017cowania, post\u0119puje w taki spos\u00f3b:<\/p>\n\n\n\n

\u201eJego umys\u0142 by\u0142 wzburzony, nastr\u00f3j zmartwiony, bo taka by\u0142a jego ludzka natura. Jego cia\u0142o si\u0119 l\u0119ka\u0142o, \u0142zy upada\u0142y na ziemi\u0119. Ci\u0119\u017cki pot sp\u0142ywa\u0142 mu z czo\u0142a, jak krew ulatuj\u0105ca z rany. W Synu Bo\u017cym toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r, pomi\u0119dzy dusz\u0105 a cia\u0142em. Pierwsza chcia\u0142aby ulecie\u0107, powr\u00f3ci\u0107 do Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego; smutek powstawa\u0142 w jego ludzkim ciele. Nie chcia\u0142 umiera\u0107, my\u015bl o \u015bmierci niepokoi\u0142a go. […] [Rzek\u0142 Heliand:] Nie mam ju\u017c rozterek w swoim sercu. Moja dusza pragnie odej\u015b\u0107, zgodnie z wol\u0105 Boga. Cho\u0107 moje cia\u0142o jest w \u017ca\u0142obie i pr\u00f3buje mnie powstrzyma\u0107. Zrozumia\u0142e, nikt nie chce cierpie\u0107. Mimo to wype\u0142ni\u0119 wol\u0119 mojego Ojca.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

S\u0142owem, chwila zw\u0105tpienia trwa tutaj d\u0142u\u017cej ni\u017c jedn\u0105 linijk\u0119. Katusze na krzy\u017cu i wyrzuty wzgl\u0119dem Ojca, utrzymane s\u0105 w tym samym stylu, dlatego nie b\u0119d\u0119 ich przytacza\u0142. Opisowo ukazano czytelnikowi nerwy, targaj\u0105ce Bogiem-Cz\u0142owiekiem. Co prawda nie poci si\u0119 krwi\u0105, jak w Ewangelii \u0141ukasza, ale narracja w og\u00f3le wykazuje zainteresowanie jego \u017cyciem emocjonalnym. Kto spomi\u0119dzy bog\u00f3w germa\u0144skich, m\u00f3g\u0142by prze\u017cy\u0107 podobne do\u015bwiadczenie? Odpowied\u017a nasuwa si\u0119 sama: Wodan [skand. Odyn] jako posta\u0107 mitologiczna jest definiowany przez sw\u00f3j stosunek do przeznaczenia. Pozna\u0142 tre\u015b\u0107 przepowiedni, wed\u0142ug kt\u00f3rej pisane mu by\u0142o umrze\u0107 w walce o ocalenie \u015bwiata. Na przestrzeni rozmaitych zachowanych w Skandynawii pie\u015bni mo\u017cemy wywnioskowa\u0107, \u017ce targaj\u0105 nim sprzeczne emocje. Z jednej strony chcia\u0142by ocalenia nas wszystkich, jest gotowy za to zgin\u0105\u0107. Jednocze\u015bnie \u017cycie zbyt mu si\u0119 podoba, \u017ceby spu\u015bci\u0142 g\u0142ow\u0119 i podda\u0142 wyrokom przeznaczenia. Dlatego jego czyny zmierzaj\u0105 do zyskiwania coraz to nowych mocy, r\u00f3wnie\u017c magicznych, zdolnych odmieni\u0107 ten los \u2013 uratowa\u0107 Wodana i \u015bwiat r\u00f3wnocze\u015bnie. Tch\u00f3rzostwo bowiem nie wchodzi w gr\u0119. Je\u015bli zag\u0142ady nie uda si\u0119 powstrzyma\u0107, b\u00f3g ten stanie do ostatniego pojedynku. Zanosz\u0105c si\u0119 pos\u0119pnym \u015bmiechem, wykorzysta wachlarz straszliwych zakl\u0119\u0107; pokara nimi przeciwnik\u00f3w \u015bwiata, ludzi i bog\u00f3w. Przechodzi zatem podobn\u0105 drog\u0119 do Helianda, cho\u0107 bardziej rozbit\u0105 w czasie. Niewykluczone, \u017ce szczeg\u00f3lny nacisk po\u0142o\u017cony na te fragmenty, mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 do wzmocnienia identyfikacji Jezusa z Wodanem. Jak przekonamy si\u0119 w drugiej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u, by\u0142by to tylko wierzcho\u0142ek g\u00f3ry lodowej.<\/p>\n\n\n\n

CZ\u0118\u015a\u0106 DRUGA ORAZ BIBLIOGRAFIA.<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eHeliand\u201d bywa nazywany przez popularyzator\u00f3w \u201eEwangeli\u0105 wg. Jezusa Wikinga\u201d. To okre\u015blenie sporo nad wyrost, poniewa\u017c dzie\u0142o powsta\u0142o w j\u0119zyku starosaskim, jednym z dalekich przodk\u00f3w dzisiejszego Niemieckiego (za\u015b wikingowie byli bandytami z kultur p\u00f3\u0142nocnogerma\u0144skich). Trudno te\u017c nazwa\u0107 go ewangeli\u0105, poniewa\u017c nie napisa\u0142 go \u017caden ewangelista, tj. domniemany \u015bwiadek \u017cycia Jezusa. Powsta\u0142 jako wysi\u0142ek zbiorowy przynajmniej 3-4 os\u00f3b: saskiego niepi\u015bmiennego pie\u015bniarza, r\u00f3wnie\u017c niepi\u015bmiennej kobiety saskiej (by\u0107 mo\u017ce zakonnicy), spisuj\u0105cego ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 mnicha i uczonego odpowiedzialnego za patronat naukowy. Jak wida\u0107, nikt z nich nie by\u0142 nawet \u0142upie\u017cc\u0105 \u015br\u00f3dl\u0105dowym, a co dopiero wikingiem dzia\u0142aj\u0105cym na wodzie. Mimo to powo\u0142a\u0142em si\u0119 na tytu\u0142 niniejszego podrozdzia\u0142u, poniewa\u017c do\u015b\u0107 trafnie oddaje charakter utworu.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":559,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[16,14,25],"tags":[],"class_list":["post-553","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-chrzescijanstwo","category-religia-germanska","category-zrodloznawstwo"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/553","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=553"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/553\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":594,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/553\/revisions\/594"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/559"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=553"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=553"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=553"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}