{"id":641,"date":"2025-01-06T18:21:26","date_gmt":"2025-01-06T18:21:26","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=641"},"modified":"2025-01-13T12:49:47","modified_gmt":"2025-01-13T12:49:47","slug":"jak-bylo-w-wietnamie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/01\/06\/jak-bylo-w-wietnamie\/","title":{"rendered":"Jak by\u0142o w Wietnamie?"},"content":{"rendered":"\n

Konfucja\u0144ska<\/em> \u015awi\u0105tynia Literatury w Hanoi.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Flashbacki z Wietnamu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bogowie mi \u015bwiadkami, \u017ce nie jestem typem podr\u00f3\u017cnika. Z g\u0142\u0119bokim przekonaniem wol\u0119 komfort i bezpiecze\u0144stwo ma\u0142ej ojczyzny, stawiaj\u0105c je ponad wszelkie atrakcje, kt\u00f3rymi kusi szeroki \u015bwiat. Mimo to ulegam presji ze strony mojej drugiej po\u0142\u00f3wki i daj\u0119 si\u0119 porwa\u0107 pot\u0119dze jej poci\u0105gu do podr\u00f3\u017cy. Tej zimy wyw\u0119drowali\u015bmy dalej, ni\u017c kiedykolwiek przedtem, trafiaj\u0105c do Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej, a konkretniej do Wietnamu. Podczas p\u00f3\u0142miesi\u0119cznej w\u0119dr\u00f3wki, zwiedzili\u015bmy ca\u0142o\u015b\u0107 tego pod\u0142u\u017cnego pa\u0144stwa. Od zimnych w\u00f3d zatoki Ha Long na p\u00f3\u0142nocy, przez tropikalne bagna w delcie Mekongu, rywalizuj\u0105ce o\u015brodki w\u0142adzy w Hanoi i Sajgonie, a\u017c do upalnie suchej d\u017cungli na turystycznej wyspie Phu Quoc. Zwiedzili\u015bmy miasta i wsie, oraz kawa\u0142 ziemi kompletnie poza cywilizacj\u0105. I nie by\u0142bym sob\u0105, gdybym nie spr\u00f3bowa\u0142 przeku\u0107 tego w projekt badawczy.<\/p>\n\n\n\n

Wietnam (podobnie jak Chiny, Japonia i Korea) jest krajem poga\u0144skim. 86% populacji przynale\u017cy do jakiej\u015b formy \u201ewietnamskiej religii ludowej\u201d oddaj\u0105cej cze\u015b\u0107 lokalnemu panteonowi b\u00f3stw. Kontakt z cywilizacj\u0105 o wielkim starsze\u0144stwie, kt\u00f3ra nieprzerwanie podtrzymuje ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 naszej Tradycji, by\u0142a dla mnie propozycj\u0105 nie do odrzucenia. Postanowi\u0142em zatem powo\u0142a\u0107 do \u017cycia projekt badawczy, realizowany na boku wyprawy o charakterze rekreacyjno-turystycznym. Z uporem maniaka bada\u0142em o\u0142tarze, kapliczki i chramy, napotykane czasem w nieoczekiwanych miejscach. Opracowa\u0142em ponad 100 takich punkt\u00f3w (z tego przesz\u0142o 60 uwieczni\u0142em na fotografiach) w celu identyfikacji bog\u00f3w oraz metodyki sk\u0142adania ofiar. Obserwowa\u0142em obrz\u0119dy, do kt\u00f3rych mnie dopuszczono i mia\u0142em nawet zaszczyt wzi\u0105\u0107 w jednym udzia\u0142. Rozmawia\u0142em ze str\u00f3\u017cami \u015bwi\u0105tynnymi\u2026 jakkolwiek rozmow\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 wpisywanie na zmian\u0119 kwestii w Google T\u0142umacza. W ka\u017cdym razie, pozyska\u0142em przyzwoite moim zdaniem wyobra\u017cenie o funkcjonowaniu wietnamskiej religii ludowej. Tekst ten powstaje, bynajmniej nie jako zawoalowany spos\u00f3b chwalenia si\u0119 wakacjami, ale jako nauka dla Czytelnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Tak oto wygl\u0105da \u017cywa religia tradycyjna, ocala\u0142a w kraju niewiele tylko wi\u0119kszym od Polski (cho\u0107 znacznie bardziej ludnym). Trwa do dzisiaj bez szwanku, mimo francuskiej kolonizacji i dewastuj\u0105cej wojny z USA, kt\u00f3rym towarzyszy\u0142y pr\u00f3by nawracania; od 50 lat radzi sobie nienagannie pod rz\u0105dami dyktatury komunistycznej. Wietnam to oczywi\u015bcie ma\u0142y wycinek ze \u015bwiata azjatyckich religii tradycyjnych, ale w\u0142a\u015bnie przez sw\u00f3j rozmiar, mo\u017cliwy do uj\u0119cia w tek\u015bcie popularnonaukowym. Bez dalszej zw\u0142oki zapraszam na wycieczk\u0119 do \u015bwiata, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 by\u0107 tak\u017ce naszym udzia\u0142em \u2013 gdyby tylko sprawy potoczy\u0142y si\u0119 inaczej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Nguyen Tuong Lan, W \u015bwi\u0105tyni, Hanoi 1935.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Nawr\u00f3ceni bogowie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Najpierw kr\u00f3tka lekcja historii. Wietnamczycy s\u0105 ludem austroazjatyckim, tak jak mieszka\u0144cy Kambod\u017cy i wiele pomniejszych plemion, rozsianych mi\u0119dzy obszarem dzisiejszych Indii oraz Chin. Cywilizacja agrarna pojawi\u0142a si\u0119 tam ok. 2000 lat p.n.e., zaimportowana z obu stron. Pierwsi Wietnamczycy byli pod wp\u0142ywem wedyjskich Indii, cywilizacji indoeuropejskiej (niewtajemniczonym Czytelnikom przypomn\u0119, \u017ce Indoeuropejczykami jeste\u015bmy r\u00f3wnie\u017c my!) oraz Chin dynastii Shang. Te r\u00f3wnie\u017c mia\u0142y w sobie decyduj\u0105cy aspekt indoeuropejski, chocia\u017c dzisiejsze w\u0142adze Chin gorliwie temu zaprzeczaj\u0105. Oznacza to, \u017ce wczesny etap formowania si\u0119 religii wietnamskiej, by\u0142 wystawiony na du\u017c\u0105 presj\u0119 ze strony Indoeuropejczyk\u00f3w. Zaistnia\u0142e w ten spos\u00f3b poga\u0144stwo zawiera w sobie wiele punkt\u00f3w wsp\u00f3lnych z europejskim, chocia\u017c mieszcz\u0105 si\u0119 one g\u0142\u0119boko, na poziomie archaicznym. \u017beby podkre\u015bli\u0107 te zbie\u017cno\u015bci, pozwol\u0119 sobie przywo\u0142ywa\u0107 por\u00f3wnania z bli\u017cszymi nam kulturami.<\/p>\n\n\n\n

Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojej historii, Wietnam by\u0142 cesarstwem pod zwierzchnictwem Chin. Panuj\u0105cych uwa\u017cano za inkarnacje bog\u00f3w, przemawiaj\u0105cych w ich imieniu, tak jak w przypadku egipskich faraon\u00f3w, bliskowschodnich despot\u00f3w czy nawet prekolumbijskich Ink\u00f3w. Tak jak w\u0142adcy S\u0142owian, tutejsi r\u00f3wnie\u017c wywodzili sw\u00f3j prapocz\u0105tek z ch\u0142opstwa (od \u201eboskiego rolnika\u201d Shennonga \u2013 postaci zbli\u017conej do Piasta Ko\u0142odzieja). Jak u German\u00f3w, Turk\u00f3w i Mongo\u0142\u00f3w, w\u0142adca by\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie g\u0142\u00f3wnym ofiarnikiem, odprawiaj\u0105cym najwa\u017cniejsze rytua\u0142y dla dobrobytu wsp\u00f3lnoty, czyli swego rodzaju \u201eg\u0142ow\u0105 ko\u015bcio\u0142a\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pod wp\u0142ywem chi\u0144skim adoptowano w Wietnamie dwie religie tradycyjne: konfucjanizm<\/strong> (intelektualny kult publiczny) oraz taoizm<\/strong> (mistyczny kult prywatny). Jeszcze przed Chrystusem trafili tam pierwsi misjonarze religii uniwersalistycznej, czyli buddyzmu<\/strong>. Sk\u0105d to rozgraniczenie? Buddyzm spe\u0142nia ramowe kryteria uniwersalizmu, zw\u0142aszcza w definicji wykorzystywanej przez Harug:<\/p>\n\n\n\n

1.   Uznaje tylko jedn\u0105 drog\u0119 do zbawienia (jest ni\u0105 o\u015bwiecenie buddyjskie);<\/p>\n\n\n\n

2.   D\u0105\u017cy do obj\u0119cia swoim nauczaniem ca\u0142ego \u015bwiata;<\/p>\n\n\n\n

3.   Zawiera w naukach nakaz nawracania innowierc\u00f3w (chlubnym wyj\u0105tkiem Tybet od 2012 r.);<\/p>\n\n\n\n

4.   Dopuszcza nawracanie innych przymusem, a nawet przemoc\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Czytelnicy mog\u0105 si\u0119 czu\u0107 zaskoczeni, znaj\u0105c tylko zachodni\u0105 imitacj\u0119 buddyzmu. Wystarczy jednak powierzchownie nawet zajrze\u0107 do Azji (Tajlandia, Mjanma, Sri Lanka, nawet Japonia) aby odkry\u0107 takie zjawiska jak: buddyjski terroryzm, militaryzm, szeroko rozumiany fanatyzm. Nieprzypadkowo jest to druga najszybciej rosn\u0105ca w si\u0142\u0119 religia, pozostaj\u0105ca niewiele w tyle za Islamem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 buddyjski [palijska \u201eSangha\u201d] to przedsi\u0119biorcza instytucja, doskonale zro\u015bni\u0119ta z pa\u0144stwem, prawem i elitami cywilizacji Orientu, daleka za\u015b od stereotypu pociesznych mnich\u00f3w sp\u0119dzaj\u0105cych dekady w bezruchu. Skutecznie nawr\u00f3ci\u0142a m.in. Wietnam do poziomu, gdzie wizerunek Buddy pozostaje wszechobecny w przestrzeni publicznej.<\/p>\n\n\n\n

Skoro tak si\u0119 sprawy maj\u0105, to dlaczego buddy\u015bci w Wietnamie stanowi\u0105 tylko 5% populacji? To przecie\u017c bardzo ma\u0142o! Przyczyn\u0105 jest azjatyckie rozumienie samego terminu \u201ereligia\u201d [wiet. t\u00f4n gi\u00e1o]. Analogicznie jak w Chinach, Japonii czy Korei, s\u0142owo to oznacza przynale\u017cno\u015b\u0107 do organizacji o konkretnych ramach funkcjonalnych: musi mie\u0107 hierarchi\u0119 w\u0142adzy, prawo kanoniczne i administracj\u0119 zdoln\u0105 do prowadzenia dokumentacji. Nie mo\u017cna nale\u017ce\u0107 do wi\u0119cej ni\u017c jednej takiej grupy, poniewa\u017c ro\u015bci sobie ona wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 nad \u017cyciem duchowym cz\u0142onka. Dla azjatyckich spo\u0142ecze\u0144stw, takie okre\u015blenie niesie ze sob\u0105 nieciekawe skojarzenia, bliskie naszemu s\u0142owu \u201esekta\u201d. Dlatego te\u017c w statystyce, tylko 5% ludno\u015bci podpisze si\u0119 wy\u0142\u0105cznie<\/em> <\/strong>pod buddyzmem (kler, mnisi, asceci i spo\u0142eczno\u015bci fundamentalist\u00f3w). Ca\u0142a reszta to synkretycy, najcz\u0119\u015bciej praktykuj\u0105cy r\u00f3wnocze\u015bnie buddyzm, poga\u0144stwo, konfucjanizm i taoizm. Zapytani prywatnie o wyznanie, odpowiadaj\u0105 \u201eNie nale\u017c\u0119 do \u017cadnej religii\u201d poniewa\u017c w istocie \u2013 nigdy nie zapisywali si\u0119 do \u017cadnej sekty. Propaganda komunistyczna d\u0142ugo wykorzystywa\u0142a ten fakt, \u017ceby przedstawia\u0107 sw\u00f3j nar\u00f3d jako z gruntu ateistyczny (do dzisiaj taka informacja widnieje m.in. na polskiej Wikipedii).<\/p>\n\n\n\n

Cokolwiek jednak nie powiedzie\u0107 o buddystach, nale\u017cy im odda\u0107, \u017ce s\u0105 dobrymi s\u0105siadami. Ich nawracanie z za\u0142o\u017cenia przyjmuje form\u0119, kt\u00f3ra w Europie dochodzi\u0142a do skutku tylko w najbardziej sprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bciach. Nauczanie buddyjskie by\u0142o dodawane do pozosta\u0142ych wyzna\u0144, bior\u0105c nad nimi g\u00f3r\u0119 (w oczach buddyst\u00f3w), ale nie zwalczaj\u0105c ich. Najkrwawsza przemoc buddyst\u00f3w by\u0142a i pozostaje wymierzona przeciwko muzu\u0142manom, poniewa\u017c s\u0105 to konkurenci do w\u0142adzy nad \u015bwiatem z kt\u00f3rymi nie spos\u00f3b pokojowo koegzystowa\u0107\u2026<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem pogan, takich jak w Wietnamie, przekonano do buddyzmu za pomoc\u0105 dobrego przyk\u0142adu. To bogowie si\u0119 nawr\u00f3cili, a wierni poszli ich \u015bladem! Typowy misjonarz buddyjski stara\u0142 si\u0119 o osobiste spotkanie z przedstawicielami miejscowego panteonu, kt\u00f3rych przywo\u0142ywa\u0142, a nast\u0119pnie ca\u0142ymi dniami wyk\u0142ada\u0142 nauki Buddy. Niejednego boga przekona\u0142 zarazem, \u017ce lepiej b\u0119dzie wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0107, ni\u017c toczy\u0107 wa\u015bnie mi\u0119dzy wiarami. Dzi\u0119ki temu w Azji uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 niezr\u00f3wnan\u0105 harmoni\u0119 religijn\u0105, nios\u0105c\u0105 (w tej dziedzinie) rozw\u00f3j i stabilno\u015b\u0107 o jakiej reszta \u015bwiata mog\u0142aby tylko pomarzy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W XIX w. Wietnam sta\u0142 si\u0119 koloni\u0105 pozornie \u015bwieckiej Francji. Podj\u0119to wtedy nieudoln\u0105 (i niedelikatn\u0105) pr\u00f3b\u0119 zaprowadzenia katolicyzmu w miejsce \u201elokalnych przes\u0105d\u00f3w\u201d. Do dzisiaj katolikami jest tam jakie\u015b 6% ludno\u015bci, skupionej g\u0142\u00f3wnie na po\u0142udniu, kt\u00f3re znajdowa\u0142o si\u0119 najd\u0142u\u017cej pod obcym panowaniem. Podczas ameryka\u0144skiej wojny w Wietnamie, CIA przeprowadzi\u0142o akcj\u0119 destabilizacji pa\u0144stwa, wysy\u0142aj\u0105c protestanckich misjonarzy do p\u00f3\u0142dzikich plemion na peryferiach kraju. Zradykalizowani \u0142owcy-zbieracze zasilali wojska naje\u017ad\u017ac\u00f3w i ch\u0119tnie umierali w bitwie, wierz\u0105c \u017ce zapewni im to miejsce w protestanckim niebie. Te haniebne do\u015bwiadczenia historyczne (przymusowa chrystianizacja oraz bratob\u00f3jczy rozlew krwi) sprawi\u0142y, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo jest Wietnamczykom po prostu wstr\u0119tne. Postrzegaj\u0105 je jako obc\u0105 religi\u0119, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do realizacji zachodnich wp\u0142yw\u00f3w imperialnych.<\/p>\n\n\n\n

Sakralny charakter pa\u0144stwa wietnamskiego dobieg\u0142 ko\u0144ca w 1945 r., wraz z ostatecznym zniesieniem instytucji cesarstwa. Sta\u0142o si\u0119 to w nies\u0142awie \u2013 cesarz okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 japo\u0144sk\u0105 marionetk\u0105 w czasie II wojny \u015bwiatowej \u2013 co pozbawi\u0142o tamtejszych pogan g\u0142\u00f3wnego krajowego autorytetu. Natura nie znosi pr\u00f3\u017cni, wi\u0119c miejsce to stosunkowo szybko zaj\u0105\u0142 inny o\u015brodek w\u0142adzy. Z punktu widzenia naszej cywilizacji, zgo\u0142a nieoczekiwany.<\/p>\n\n\n\n

Takie jest te\u017c t\u0142o \u201einnowacji religijnej\u201d wprowadzonej przez Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Wietnamu [KPW, tak\u017ce: Partia] przy okazji reformy gospodarczej lat 80. Obok zwalczania chrze\u015bcija\u0144stwa, represje spotka\u0142y te\u017c kler buddyjski, kt\u00f3rego wysoka hierarchia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Chinach \u2013 czyli poza zasi\u0119giem panowania Partii. Najbezpieczniejszym rozwi\u0105zaniem, pozwalaj\u0105cym przy okazji zjedna\u0107 sobie serca narodu, by\u0142o wspieranie wietnamskiej religii ludowej. Od 1986 r. w\u0142adze obj\u0119\u0142y pogan swoj\u0105 oficjaln\u0105 opiek\u0105, og\u0142aszaj\u0105c ich: \u201efundamentem post\u0119powej kultury, nasyconej to\u017csamo\u015bci\u0105 narodow\u0105\u201d. Polityka okaza\u0142a si\u0119 skuteczna: autorytety \u015bwi\u0105tynne, szamani i wyrocznie, na porz\u0105dku dziennym odwzajemniaj\u0105 przys\u0142ugi wy\u015bwiadczane im przez Parti\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Widok ze \u015bwi\u0105tyni w Ninh Binh.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Welcome to the jungle<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M\u00f3j najwy\u017cszy intelektualny autorytet, Gilbert Keith Chesterton, nigdy nie by\u0142 zwolennikiem azjatyckiej kultury religijnej. Mimo to (a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego?) najpi\u0119kniej umia\u0142 uj\u0105\u0107 w s\u0142owa natur\u0119 tego zjawiska:<\/p>\n\n\n\n

\u201eUjrza\u0142em bowiem las wzniesionych ramion, koszmar senny, pe\u0142en st\u0142oczonych obcych twarzy \u2013 bog\u00f3w Azji na ich tysi\u0105cach tron\u00f3w. Azja oznacza co\u015b, co zar\u00f3wno Zach\u00f3d, jak Wsch\u00f3d coraz wyra\u017aniej odczuwaj\u0105 jako obecno\u015b\u0107, a nawet nacisk. Mo\u017cna to okre\u015bli\u0107 jako \u015bwiat duchowy puszczony samopas; rodzaj psychicznej anarchii, d\u017cungl\u0119 tropikalnych ro\u015blin.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Po osobistej wizycie, nie mog\u0119 odm\u00f3wi\u0107 tej ocenie s\u0142uszno\u015bci. Religia wietnamska jest wysoce chaotyczna, bez oczywistych centr\u00f3w i rytm\u00f3w funkcjonowania, co czyni j\u0105 trudn\u0105 do zrozumienia przez cudzoziemc\u00f3w. Nie w\u0105tpi\u0119, \u017ce tak samo musia\u0142 wygl\u0105da\u0107 np. staro\u017cytny Rzym z perspektywy \u017byda czy Persa. \u017bycie religijne toczy si\u0119 w rozproszeniu, rozpi\u0119te mi\u0119dzy \u015bwi\u0105tyni\u0105, domem, a miejscem pracy. Najwi\u0119ksza grupa opracowanych przeze mnie obiekt\u00f3w sakralnych mie\u015bci\u0142a si\u0119 w ostatnich z wymienionych (sklepach, restauracjach, hotelach, fabrykach, stacjach benzynowych\u2026) i to w\u0142a\u015bnie je zbada\u0142em najlepiej.<\/p>\n\n\n\n

Pracownicy zbieraj\u0105 si\u0119 przed \u015bwitem przy o\u0142tarzu, aby z\u0142o\u017cy\u0107 ofiary patronom swojego zawodu oraz prosi\u0107 o powodzenie w interesach. Rytua\u0142 odbywa si\u0119 pod przewodnictwem osoby najwy\u017cszej w hierarchii dowodzenia, cz\u0119sto szefa lub w\u0142a\u015bciciela, kt\u00f3ry zreszt\u0105 dok\u0142ada najwi\u0119cej do funduszu ofiarniczego. Po up\u0142ywie doby ofiary zostaj\u0105 \u015bci\u0105gni\u0119te i rozdane pracownikom, tak aby najubo\u017csi otrzymali z nich najwi\u0119cej. Towary konsumpcyjne s\u0105 konsumowane, a warto\u015bciowe przekazane na cele dobroczynne. W bardziej pobo\u017cnych lokalach dzieje si\u0119 to codziennie, pozosta\u0142e zdaj\u0105 si\u0119 wzywa\u0107 bog\u00f3w przynajmniej raz w tygodniu. Przedsi\u0119biorstwa rodzinne mo\u017cna pozna\u0107 m.in. po tym, \u017ce o\u0142tarzem opiekuje si\u0119 matka. To ona prowadzi rytua\u0142y, jako najwy\u017csza rang\u0105 osoba w rodzinie: Wietnamki maj\u0105 wysok\u0105 pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, kontroluj\u0105 domowy bud\u017cet i ustalaj\u0105 dziedziczenie d\u00f3br mi\u0119dzy swoimi dzie\u0107mi.<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejsze b\u00f3stwa, wed\u0142ug moich bada\u0144, to:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Ong Troi <\/strong>\u2013 wietnamski kr\u00f3l bog\u00f3w. W\u0142ada domen\u0105 autorytetu, godno\u015bci w\u0142adzy, bezpiecze\u0144stwa publicznego, sprawiedliwego os\u0105du i honoru wojennego. We wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci jest patronem relacji cz\u0142owieka z pozornie wszechpot\u0119\u017cnym organizmem pa\u0144stwowym. Ofiarowuje si\u0119 mu dobra, aby unikn\u0105\u0107 donos\u00f3w i problem\u00f3w z tajn\u0105 policj\u0105, uchowa\u0107 si\u0119 od inwigilacji, ale te\u017c zyska\u0107 przychylno\u015b\u0107 wp\u0142ywowych cz\u0142onk\u00f3w Partii; <\/li>\n\n\n\n
  • Jambhala <\/strong>\u2013 znany tak\u017ce pod indyjskim imieniem Kubera. <\/strong>Oty\u0142y b\u00f3g bogactwa, patron zawodowy wszelkiej ma\u015bci przedsi\u0119biorc\u00f3w. Z\u0142o\u017cone mu dary maj\u0105 wraca\u0107 do wyznawcy zwielokrotnione, a sama obecno\u015b\u0107 pos\u0105gu sprowadza klient\u00f3w do przybytku;<\/li>\n\n\n\n
  • Budai <\/strong>\u2013 znany na ca\u0142ym \u015bwiecie \u201egruby Budda\u201d. Jest opiekunem rado\u015bci z \u017cycia, kt\u00f3rego brzuch nale\u017cy potrze\u0107, aby zyska\u0107 jej troch\u0119 dla siebie;<\/li>\n\n\n\n
  • Thien Hau <\/strong>\u2013 wietnamska bogini \u015bwitu, wskazuj\u0105ca ludziom drogi. Wiecznie m\u0142oda, bo odradzaj\u0105ca si\u0119 wraz ze s\u0142o\u0144cem, przemieszcza si\u0119 po niebie rydwanem. Na terytoriach nadmorskich i wyspiarskich znana jest ze sprowadzania do domu zagubionych ludzi morza, dos\u0142ownie jako Stella Maris <\/em>[Gwiazda M\u00f3rz, tytu\u0142 r\u00f3wnolegle nadany przez katolik\u00f3w Maryi]. Ma dw\u00f3ch syn\u00f3w, Boskich Bli\u017aniak\u00f3w<\/strong>;<\/li>\n\n\n\n
  • Quan Am <\/strong>\u2013 Bogini Mi\u0142osierdzia. Oryginalnie by\u0142a buddyjsk\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105 [chin. Guanyin] i jej kult rozpowszechni\u0142 si\u0119 wraz z ekspansj\u0105 tej religii, ale w toku dziej\u00f3w wst\u0105pi\u0142a do lokalnych panteon\u00f3w jako ca\u0142kowicie niezale\u017cna bogini. Chroni od nieszcz\u0119\u015bliwych wypadk\u00f3w i pomaga pokrzywdzonym, dlatego jest patronk\u0105 niebezpiecznych zawod\u00f3w oraz kierowc\u00f3w wszelkich pojazd\u00f3w (w Wietnamie de facto <\/em>nie obowi\u0105zuj\u0105 \u017cadne przepisy ruchu drogowego ani regulacje bezpiecze\u0144stwa).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Po\u015br\u00f3d Wietnamczyk\u00f3w, dwie wymienione boginie bywaj\u0105 ze sob\u0105 uto\u017csamiane. Zwolennicy Thien Hau uwa\u017caj\u0105 Quan Am za manifestacj\u0119 swojej niebia\u0144skiej przewodniczki\u2026 za\u015b czciciele Quan Am utrzymuj\u0105 ca\u0142kiem odwrotnie. Debata rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 jeszcze przed narodzinami Chrystusa i nic nie zapowiada, \u017ceby mia\u0142a szybko dobiec ko\u0144ca. Oba kulty ch\u0119tnie czcz\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 Matk\u0119 Bosk\u0105: swego rodzaju \u201ekult maryjny\u201d istnieje w Wietnamie niezale\u017cnie od jakiegokolwiek ko\u015bcio\u0142a, poniewa\u017c posta\u0107 Maryi uznawana jest za kolejny (cho\u0107 obcej proweniencji) przejaw obecno\u015bci Bogini. Azjaci piel\u0119gnuj\u0105 wa\u017cn\u0105 dla moich przekona\u0144 zasad\u0119, \u017ce nie ma potrzeby ogl\u0105da\u0107 si\u0119 na ozdobniki \u2013 je\u015bli Bogini jest sk\u0142onna doprowadzi\u0107 do ko\u0144ca trudny por\u00f3d mojej \u017cony albo uleczy\u0107 chore niemowl\u0119, to mo\u017ce sobie pochodzi\u0107 nawet z Marsa! I zawsze znajdzie si\u0119 dla niej miejsce w praktyce religijnej.<\/p>\n\n\n\n

    Ta za\u015b w Wietnamie ulega nieustannym fluktuacjom, kt\u00f3rych przyczyny s\u0105 wielorakie. Czo\u0142owe b\u00f3stwa pozostaj\u0105 ze sob\u0105 w przyjaznej, acz zauwa\u017calnej konkurencji, prze\u015bcigaj\u0105c si\u0119 na cuda w celu zdobycia wyznawc\u00f3w. Zgodnie z prawdziwie tradycyjn\u0105 mentalno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra zanik\u0142a u nas wraz z chrystianizacj\u0105, miar\u0119 boga wyznacza jego pot\u0119ga. Dlatego je\u015bli ktokolwiek z niebian chcia\u0142by pozyska\u0107 dla siebie nowych zwolennik\u00f3w, musi ich najpierw przekona\u0107 o swoim wp\u0142ywie na \u015bwiat. Wcale niedawno, pomniejsze b\u00f3stwa z przesz\u0142o\u015bci wr\u00f3ci\u0142y na salony, poniewa\u017c potrafi\u0142y leczy\u0107 wiernych z plagi COVID-19 (np. ub\u00f3stwiony genera\u0142, za \u017cycia walcz\u0105cy z zaraz\u0105, imieniem Doan<\/strong> Thu\u2019o\u2019ng<\/strong>). Inne tymczasem zawiod\u0142y: Boginie Czterech Pa\u0142ac\u00f3w <\/strong>okaza\u0142y si\u0119 niezdolne uzdrawia\u0107 ani skutecznie chroni\u0107 cz\u0142onk\u00f3w swojego rozro\u015bni\u0119tego kultu. Teraz wci\u0105\u017c ci\u0119\u017cko pracuj\u0105, obdzielaj\u0105c swoich ludzi \u0142askami, aby wynagrodzi\u0107 t\u0119 pora\u017ck\u0119 i odzyska\u0107 ich zaufanie. Azjatycka aktywno\u015b\u0107 religijna, tak jak w przedchrze\u015bcija\u0144skiej Europie, jest znacznie bli\u017csza partnerstwu ni\u017c bezrefleksyjnemu p\u0142aszczeniu si\u0119 przed o\u0142tarzem.<\/p>\n\n\n\n

    B\u00f3stwa bardziej zachowawcze, niech\u0119tne do brania udzia\u0142u w konkurencji lub stawiaj\u0105ce stabilno\u015b\u0107 wy\u017cej od liczebno\u015bci, trzymaj\u0105 si\u0119 dawno ustalonej niszy spo\u0142ecznej. Znani s\u0105 bogowie kuchennego zaplecza, kanalizacji, wywozu \u015bmieci, dzi\u015b nawet przydro\u017cnych parking\u00f3w! Bardziej presti\u017cowe, rozpoznawalne boskie pot\u0119gi, maj\u0105 pod swoj\u0105 kuratel\u0105 ca\u0142e kategorie zawodowe.\u00a0 Konfucjusz<\/strong> jest bogiem inteligencji, czczonym przez uczni\u00f3w, student\u00f3w i nauczycieli. Jednym pomaga zda\u0107 egzaminy, innym prowadzi\u0107 m\u0142odzie\u017c i podtrzyma\u0107 swoj\u0105 pozycj\u0119 (w Wietnamie nauczyciele to jedna z trzech najlepiej zarabiaj\u0105cych grup spo\u0142ecznych, obok lekarzy i milicjant\u00f3w, ciesz\u0105ca si\u0119 zas\u0142u\u017conym szacunkiem otoczenia). Budda Gautama<\/strong> \u2013 oryginalny Budda odpowiedzialny za za\u0142o\u017cenie religii \u2013 jest z kolei opiekunem kleryk\u00f3w, mnich\u00f3w, ludzi po\u015bwi\u0119caj\u0105cych \u017cycia na rozw\u00f3j duchowy. Wietnamscy bogowie wojny, Thanh Gi\u00f3ng<\/strong> i Tran Hu\u2019ng Dao<\/strong>, s\u0105 niemal nieobecni w \u017cyciu przeci\u0119tnych ludzi, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c pami\u0119taj\u0105 groz\u0119 niedawnych konflikt\u00f3w\u2026 ale otrzymuj\u0105 jednak hojne ofiary ze strony wojska oraz funkcjonariuszy bezpiecze\u0144stwa wewn\u0119trznego, kt\u00f3rego cz\u0142onkowie stale ryzykuj\u0105 \u017cycie w walce.<\/p>\n\n\n\n

    Indoeuropejskie b\u00f3stwa ciesz\u0105 si\u0119 kultem pradawnego starsze\u0144stwa, ale niskiej popularno\u015bci. Wyj\u0105tkiem by\u0142by mo\u017ce wspomniany Ong Troi, gdyby\u015bmy umieli jednoznacznie potwierdzi\u0107, \u017ce wywodzi si\u0119 on od indoeuropejskiego boga prawo\u015bci (naszego Tiwa). Napotka\u0142em tylko jeden o\u0142tarz po\u015bwi\u0119cony De Thich Thien<\/strong>, czyli wedyjskiemu Indrze i germa\u0144skiemu Thunarowi, na kt\u00f3rym nie omieszka\u0142em z\u0142o\u017cy\u0107 ofiary. Nale\u017ca\u0142em przy tym do w\u0105skiej grupy, obejmuj\u0105cej mo\u017ce pi\u0119\u0107 os\u00f3b, oddaj\u0105cych cze\u015b\u0107 temu zapomnianemu b\u00f3stwu. Bogini \u015bwitu, refleks neolitycznej Hewsos (germa\u0144skiej Austry), jest istotn\u0105 postaci\u0105 na skal\u0119 regionaln\u0105. \u015awi\u0105tynie skupione s\u0105 geograficznie dooko\u0142a Sajgonu, cz\u0119\u015b\u0107 rozproszona na po\u0142udniowym wybrze\u017cu. Jest jednak czczona z du\u017c\u0105 intensywno\u015bci\u0105 i przyznam, \u017ce nigdzie nie widzia\u0142em tak dobrze prosperuj\u0105cego miejsca kultu. Pozw\u00f3lcie, \u017ce opisz\u0119:<\/p>\n\n\n\n

    Lokacja jest ukryta w\u015br\u00f3d ciasnej zabudowy miasteczka, tak \u017ce cudzoziemcom niezwykle trudno tam trafi\u0107. Przechodzi si\u0119 bram\u0105 od ulicy, wprost do zewn\u0119trznego sanktuarium. Tam znajduj\u0105 si\u0119 figury kultowe Cau Tai<\/strong> (So\u2019n Tinh) i Cau Quy<\/strong> (Thuy Tinh): boskich bli\u017ani\u0105t. Bogowie ci strzeg\u0105 swojej matki (wed\u0142ug teologii uznawanej w \u015bwi\u0105tyni; inni czciciele identyfikuj\u0105 ich relacj\u0119 jako romantyczn\u0105, gdzie dwaj bracia zabiegaj\u0105 o r\u0119k\u0119 Bogini), za\u015b w zamian za ofiary, zapewniaj\u0105 ludziom sprzyjaj\u0105c\u0105 pogod\u0119 w porze monsunu, dodaj\u0105 potencji seksualnej i zdrowia, ratuj\u0105 ludzi zb\u0142\u0105kanych na morzu b\u0105d\u017a rozbitk\u00f3w. Maj\u0105 swoje w\u0142asne \u015bwi\u0105tynie, cho\u0107 bardzo niewiele, rozmieszczone w szczerym polu na tle co bardziej widowiskowych krajobraz\u00f3w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Przej\u015b\u0107 dalej mo\u017cna jedynie za aprobat\u0105 stra\u017cnika \u015bwi\u0105tynnego, tutaj atletycznie zbudowanego m\u0142odego m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry d\u017awi\u0119kiem gongu wzywa kolejnych wiernych do sk\u0142adania ofiar. Kiedy takowych zabraknie, sam sk\u0142ada je w mniejszych interwa\u0142ach. Opiekun \u015bwi\u0105tyni sprawdza podstawowe walory uczestnik\u00f3w: trze\u017awo\u015b\u0107, brak narz\u0119dzi umo\u017cliwiaj\u0105cych wandalizm ani symboliki politycznej (komunistyczna jest dozwolona). Ocenia te\u017c, czy str\u00f3j jest stosowny do okoliczno\u015bci \u2013 wystarczy zachowa\u0107 przyzwoito\u015b\u0107 i zdj\u0105\u0107 buty. Spo\u015br\u00f3d religii azjatyckich, tylko buddy\u015bci narzucaj\u0105 dodatkowe rygory odzie\u017cowe kobietom. Te musz\u0105 by\u0107 w \u015bwi\u0105tyniach bardziej okryte; niekt\u00f3re od\u0142amy zabraniaj\u0105 im nosi\u0107 spodnie, inne nakazuj\u0105 ukry\u0107 w\u0142osy pod chust\u0105. Poganie nie przewiduj\u0105 takich ogranicze\u0144.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Po spe\u0142nieniu wymaga\u0144, go\u015b\u0107 otrzymuje wst\u0119p do g\u0142\u00f3wnej sali sanktuarium. Wci\u0105\u017c niedost\u0119pny pozosta\u0142 dla mnie taras widokowy, wychodz\u0105cy na wschodz\u0105ce s\u0142o\u0144ce taras widokowy, oraz obrz\u0119dowa latarnia morska; obie te atrakcje przeznaczono \u201etylko dla Wietnamczyk\u00f3w\u201d. W centralnym punkcie znajduje si\u0119 ludzkich rozmiar\u00f3w idol Bogini \u015awitu, zasiadaj\u0105cy na tle wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca (tarczy ze z\u0142otego, po\u0142yskuj\u0105cego materia\u0142u). Przed ni\u0105 p\u0142on\u0105 ognie \u015bwi\u0105tynne, kt\u00f3re nigdy nie gasn\u0105. Za ich po\u015brednictwem Bogini jest nieustannie \u201ekarmiona\u201d moc\u0105 p\u0142omieni. Wierni dorzucaj\u0105 do ognia wonno\u015bci, odpalaj\u0105 od niego ca\u0142e gar\u015bcie kadzide\u0142 w patyczkach, oraz podpalaj\u0105 pochodnie i sk\u0142adaj\u0105 je do dedykowanych temu koksownik\u00f3w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Atmosfera \u015bwi\u0105tyni jest przyt\u0142aczaj\u0105co ciep\u0142a, ale Thien Hau wydaje si\u0119 zadowolona. Wzrok bogini pada na ka\u017cdego wiernego, ch\u0119tnego si\u0119 przed ni\u0105 pok\u0142oni\u0107: mnie samemu szok odebra\u0142 mow\u0119 i pomiesza\u0142 my\u015bli na par\u0119 chwil. By\u0142a to obecno\u015b\u0107 prawie \u017ce namacalna, wyczuwalna jak szum morza w czaszce, jeszcze na d\u0142ugo po opuszczeniu prog\u00f3w tego chramu. <\/em><\/p>\n\n\n\n

    Nie jeste\u015bmy w stanie zreplikowa\u0107 tego efektu na poziomie techniki rytualnej, jak\u0105 obecnie dysponujemy. Nie napotka\u0142em jeszcze europejskiej \u015bwi\u0105tyni, zdolnej podtrzyma\u0107 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 o takiej sile, ani ofiarnika zdolnego j\u0105 do nas przywo\u0142a\u0107. To do\u015bwiadczenie by\u0142o wa\u017cnym elementem sk\u0142adowym mojej idei, by poza analiz\u0105 lokalnych kult\u00f3w, zbada\u0107 te\u017c tamtejszy obyczaj ofiarniczy.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Przyk\u0142adowy o\u0142tarz w miejscu pracy (konkretniej na tarasie karczmy), tutaj po\u015bwi\u0119cony Budaiowi.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Zapach kadzide\u0142 o poranku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Zgodnie z podtytu\u0142em i inspiracj\u0105 wprost ze \u015bwi\u0105tyni, rozpoczn\u0119 od kadzide\u0142. Rzecz wszechobecna w dawnej religijno\u015bci pogan, cho\u0107 odmienna w zale\u017cno\u015bci od klimatu (u nas by\u0142aby to raczej \u017cywica, igliwie, mieszanki zi\u00f3\u0142 i korzeni). Dzisiaj odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce przedstawiciele mojej Tradycji wstydz\u0105 si\u0119 z nich korzysta\u0107? Dominuje skojarzenie z praktykami New Age, zachodnimi wariacjami nt. buddyzmu, b\u0105d\u017a wprost okultyzmem; w ka\u017cdym razie, religiami niepoga\u0144skimi. Musz\u0119 przyzna\u0107 z \u017calem, \u017ce sami ust\u0105pili\u015bmy im pola! Kolektywnie zdecydowali\u015bmy si\u0119 sk\u0142ada\u0107 ofiary wywiedzione z popularnej recepcji \u015bredniowiecza \u2013 mi\u00f3d pitny i mi\u0119siwo, jak \u017cywcem wzi\u0119te z prozy George\u2019a R. R. Martina.<\/p>\n\n\n\n

    \u2026i nie ma w tym nic z\u0142ego, to wysoce godna ofiara! Wietnamczycy (i inni wsp\u00f3\u0142cze\u015bni wyznawcy religii tradycyjnych) nadal sk\u0142adaj\u0105 bogom ry\u017c i \u015bwie\u017ce owoce, tak jak czynili to w neolicie. Tylko w mi\u0119dzyczasie, obok klasycznych rodzaj\u00f3w ofiary, upowszechni\u0142y si\u0119 te mniej problematyczne: og\u00f3lnodost\u0119pne kadzid\u0142a oraz kadzidlane banknoty ofiarne [ang. joss money], pozwalaj\u0105ce przekaza\u0107 warto\u015b\u0107 do \u015bwiata duch\u00f3w w spos\u00f3b szybki i wygodny. Czy kto\u015b z Czytelnik\u00f3w znajduje czas na odprawienie rytua\u0142u ofiarnego ka\u017cdego ranka, przed p\u00f3j\u015bciem do pracy? Mieszka\u0144cy Azji Wschodniej jako\u015b go znajduj\u0105, powszechnie odprawiaj\u0105c go nawet na dw\u00f3ch o\u0142tarzach: jednym w domu, drugim w miejscu zatrudnienia. Nie zawdzi\u0119czaj\u0105 tego swojej gorliwej pobo\u017cno\u015bci ani \u017celaznej dyscyplinie, jakoby wpisanej w kultur\u0119. Jak w ka\u017cdym wyznaniu, wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w jest umiarkowanie zaanga\u017cowana i zwraca si\u0119 ku religii g\u0142\u00f3wnie w chwilach kryzysu. Ot\u00f3\u017c uczestnictwo w praktyce jest tam proste<\/em>. Ka\u017cde mieszkanie, nawet wielko\u015bci mikrokawalerki, jest tam wyposa\u017cone w o\u0142tarz z podobizn\u0105 jakich\u015b bog\u00f3w. To podstawowa jednostka \u017cycia religijnego, gdzie ka\u017cdy mieszkaniec ma sta\u0142y dost\u0119p do \u015bwi\u0119to\u015bci. Ludzie nie widuj\u0105 najbli\u017cszego im bo\u017cyszcza raz w miesi\u0105cu, je\u015bli akurat im si\u0119 poszcz\u0119\u015bci na grupowym rytuale, tylko s\u0105 z nim w sta\u0142ym kontakcie. Dzi\u0119ki temu, bogowie s\u0105 nieustannie obecni w \u017cyciu swojego ludu: od miliardera po zamieszka\u0142ego na hamaku w d\u017cungli \u0142owc\u0119-zbieracza. Obrz\u0119dy s\u0105 co prawda kr\u00f3tkie, ale regularne, m.in. za spraw\u0105 odpowiedniego doboru ofiar oraz metod ich utylizacji.<\/p>\n\n\n\n

    O pobo\u017cno\u015bci Azjaty zdaje si\u0119 \u015bwiadczy\u0107 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 obiekt\u00f3w ofiarowanych b\u00f3stwom. Pozwol\u0119 sobie wymieni\u0107 najbardziej interesuj\u0105ce typy, oczywi\u015bcie za wy\u0142\u0105czeniem wszechobecnych kadzide\u0142 oraz pieni\u0119dzy (r\u00f3wnie\u017c tych prawdziwych):<\/p>\n\n\n\n

      \n
    • \u015bwie\u017ce owoce, warzywa i orzechy;<\/li>\n\n\n\n
    • rozci\u0119te kokosy z od\u015bwi\u0119tn\u0105 s\u0142omk\u0105;<\/li>\n\n\n\n
    • \u017cywe kwiaty oraz ro\u015bliny doniczkowe (kt\u00f3re zdobi\u0105 o\u0142tarz i okresowo ofiarowuje si\u0119 ich p\u0119dy, li\u015bcie, etc.);<\/li>\n\n\n\n
    • woda mineralna i napoje s\u0142odzone w plastiku (!), ca\u0142e baniaki lub zgrzewki;<\/li>\n\n\n\n
    • paczki i puszki napoj\u00f3w, produkt\u00f3w \u017cywieniowych, ugotowane posi\u0142ki w pojemnikach;<\/li>\n\n\n\n
    • przyprawy w pojemnikach przypominaj\u0105cych nasze pieprzniczki, solniczki i sosjerki;<\/li>\n\n\n\n
    • atrament i pergamin, \u015bci\u015ble zwi\u0105zany z kultem Konfucjusza;<\/li>\n\n\n\n
    • zaparzona podczas rytua\u0142u herbata lub kawa, kt\u00f3rej fili\u017canki stawia si\u0119 przed ka\u017cd\u0105 podobizn\u0105 boga;<\/li>\n\n\n\n
    • pra\u017cone nasiona kawy oraz susz herbaciany, prawdopodobnie do zaparzenia przy okazji nast\u0119pnego przywo\u0142ania;<\/li>\n\n\n\n
    • myde\u0142ka, kosmetyki, \u015bwiece zapachowe;<\/li>\n\n\n\n
    • fermentowane produkty mleczne \u2013 tamtejsi bogowie zdaj\u0105 si\u0119 lubi\u0107 odpowiedniki naszego kefiru, ma\u015blanki, itp.;<\/li>\n\n\n\n
    • \u015bwiece, czasem w szklanych pojemnikach mocno przypominaj\u0105cych polskie znicze;<\/li>\n\n\n\n
    • b\u0142yszcz\u0105ce otoczaku (m.in. kwarc, labradoryt, malachit \u2013 typowe dla kultu Kubery) kt\u00f3re dok\u0142adane po jednym w misy i posegregowane wed\u0142ug rodzaju, sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 ostatecznie na \u201eskarb\u201d dodaj\u0105cy o\u0142tarzowi mocy. Podobnie dzia\u0142aj\u0105, jak s\u0105dz\u0119, zabytkowe monety sypane w dedykowane miski;<\/li>\n\n\n\n
    • cenna bi\u017cuteria zarzucana na figury b\u00f3stw (raczej rzadko spotykany zwyczaj).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

      Intencje wyg\u0142asza si\u0119 wobec figury lub przekazuje za po\u015brednictwem taoistycznego, p\u0142\u00f3ciennego talizmanu zawieszanego na \u015bwi\u0119tym drzewie. Istniej\u0105 te\u017c alternatywne metody sk\u0142adania ofiar. Niekt\u00f3re duchy (np. pomniejszy B\u00f3g-\u017buraw) przyjmuj\u0105 ho\u0142d w postaci ciep\u0142a ludzkiego cia\u0142a, dlatego trzeba je potrze\u0107. Inne, jak chocia\u017cby Ma\u0142pi Kr\u00f3l Ton Ngo Khong<\/strong>, wynagradzaj\u0105 odwag\u0119 \u015bmiertelnik\u00f3w. Ich kapliczki po\u0142o\u017cone s\u0105 blisko trudnych tras wspinaczkowych, wprost w jaskiniach na p\u00f3\u0142kach skalnych, lub na zapleczu klasztor\u00f3w buddyjskich, gdzie dotr\u0105 jedynie najbardziej w\u015bcibscy w\u0119drowcy. Tych w\u0142a\u015bnie Ma\u0142pi Kr\u00f3l obdarowuje in blanco.<\/em> Istnieje te\u017c kategoria byt\u00f3w rozpatrywanych jako Wielcy Przodkowie. Na samym szczycie hierarchii ja\u015bnieje Ojciec Wietnamu, Ho Chi Minh<\/strong>. Obok niego czci si\u0119 te\u017c Ostatniego Cesarza Bao Dai<\/strong> (jako Wielkiego Przodka monarchist\u00f3w). Na obrze\u017cach panteonu stawia si\u0119 Jezusa Chrystusa, Wiktora Hugo i Joann\u0119 D\u2019arc,<\/strong> jako \u201efrancuskie duchy\u201d sprowadzone wraz z kolonizacj\u0105, ale jednak stanowi\u0105ce pewn\u0105 si\u0142\u0119 w wymiarze nadprzyrodzonym. Istniej\u0105 te\u017c b\u00f3stwa anikoniczne, g\u0142\u00f3wnie zwi\u0105zane z wojn\u0105, zbyt straszne aby tworzy\u0107 ich wizerunki. W takich okoliczno\u015bciach do przywo\u0142ania dochodzi przed tablic\u0105, gdzie ich imiona zapisane s\u0105 staro\u017cytnym alfabetem chi\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n

      \u015awi\u0105tynie s\u0105 samorz\u0105dnymi instytucjami, podleg\u0142ymi jedynie Partii (tak jak dawniej Cesarzowi; orientali\u015bci nazywaj\u0105 zreszt\u0105 azjatyckie Monopartie \u201ekolektywnym cesarzem\u201d). Je\u015bli dany chram podupada, zawsze mo\u017ce liczy\u0107 na wsparcie finansowe, ale nie s\u0142ysza\u0142em o sytuacji, \u017ceby by\u0142o to wymagane. Skarbonki \u015bwi\u0105tynne p\u0119kaj\u0105 w szwach od datk\u00f3w i trzeba je opr\u00f3\u017cnia\u0107 raz w tygodniu, bo skrzynie wielko\u015bci urny wyborczej zwyczajnie si\u0119 nie domykaj\u0105 od napchanych do \u015brodka banknot\u00f3w. Poza utrzymaniem \u015bwi\u0105tyni oraz wystawnymi ofiarami, fundusze te utrzymuj\u0105 rozmaite instytucje \u017cycia publicznego \u2013 np. przedszkola, sieroci\u0144ce, fundacje charytatywne \u2013 a tak\u017ce poza\u015bwi\u0105tynne miejsca kultu, \u015bwi\u0119te gaje oraz pla\u017ce. Ka\u017cde takie miejsce ma swojego opiekuna, kt\u00f3ry pe\u0142ni r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 sta\u0142ego ofiarnika oraz str\u00f3\u017ca nocnego; istniej\u0105 te\u017c kaplice duch\u00f3w \u015bwi\u0105tynnych, gdzie tylko on ma dost\u0119p. \u015awi\u0105tynia wyp\u0142aca mu solidn\u0105 pensj\u0119. Solidn\u0105, rzecz jasna, na wietnamskie warunki (wci\u0105\u017c poni\u017cej naszej minimalnej), ale pozwalaj\u0105c\u0105 tam godnie utrzyma\u0107 rodzin\u0119.<\/p>\n\n\n\n

      Zadziwia zro\u015bni\u0119cie si\u0119 instytucji publicznych z religi\u0105 w spos\u00f3b, na europejskie oko, wr\u0119cz ordynarny. Gminne budynki Partii i rady robotnicze budowane s\u0105 w stylu architektonicznym wzorowanym na chramach, tymczasem na \u015bwi\u0105tyniach wisz\u0105 plakaty propagandowe. Jedna z najwa\u017cniejszych \u015bwi\u0105ty\u0144 w kraju bezpo\u015brednio przylega do mauzoleum Ho Chi Minha, za\u0142o\u017cyciela KPW i niezaprzeczalnego protagonisty w pa\u0144stwowym kulcie jednostki (aby dosta\u0107 si\u0119 do kt\u00f3regokolwiek z tych \u015bwi\u0119tych miejsc, trzeba przej\u015b\u0107 wojskow\u0105 kontrol\u0119 bezpiecze\u0144stwa). Program nauczania przewiduje agitacj\u0119 na rzecz wietnamskiej religii ludowej oraz kurs mitologii por\u00f3wnywalny z naszymi lekcjami religii, tyle \u017ce obowi\u0105zkowej dla ka\u017cdego dziecka. Partia sponsoruje te\u017c teatry, kt\u00f3re ch\u0119tnie wystawiaj\u0105 przedstawienia na bazie mit\u00f3w w ca\u0142ej rozpi\u0119to\u015bci swojego medium: od teatrzyk\u00f3w lalkowych po widowiskow\u0105 oper\u0119. Lokalne komitety partyjne ozdabiaj\u0105 miasta przy okazji \u015bwi\u0105t, czego pami\u0105tkami s\u0105 np. murale przedstawiaj\u0105ce motywy mitologiczne.<\/p>\n\n\n\n

      \"\"<\/figure>\n\n\n\n

      \u015awi\u0105tynia w Tay Thien ozdobiona na \u015bwi\u0119to flagami reprezentuj\u0105cymi wietnamskich pogan (ka\u017cdy kolor oznacza inny \u017cywio\u0142).<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Poga\u0144stwo z wietnamsk\u0105 charakterystyk\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Wietnamczycy czcz\u0105 panteon w kt\u00f3rego najstarszych warstwach, kryj\u0105 si\u0119 rozpoznawalne dla nas b\u00f3stwa Indoeuropejczyk\u00f3w. Inne, jak nietrudno zauwa\u017cy\u0107, funkcjonuj\u0105 na takich samych zasadach. Tak jak nasi bogowie, tamtejsi r\u00f3wnie\u017c przyjmuj\u0105 ofiary i udzielaj\u0105 pomocy wiernym, maj\u0105 swoje bo\u017cnice i \u015bwi\u0119te gaje. Ich obecno\u015b\u0107 w kraju tak oddalonym, wydaje si\u0119 jednak silniejsza, a religia \u2013 mimo swojej decentralizacji \u2013zorganizowana lepiej ni\u017c najpowa\u017cniejsze \u201eligi poga\u0144skie\u201d \u015bwiata Zachodu. Uniwersalistom nigdy nie uda\u0142o si\u0119 zepchn\u0105\u0107 wietnamskich pogan do podziemia, wi\u0119c kraj nadal nale\u017cy do nich, a religijno\u015b\u0107 tradycyjna przenika rozmaite aspekty \u017cycia codziennego. Nie pomyli\u0142bym si\u0119 o wiele twierdz\u0105c, \u017ce Wietnam jest krajem 27 milion\u00f3w o\u0142tarzy, bo tyle jest tam gospodarstw domowych. Tak jak by\u0142o w\u015br\u00f3d wszystkich pogan, aktywno\u015b\u0107 religijna obraca\u0142a si\u0119 dooko\u0142a w\u0142asnego domu oraz pracy, poch\u0142aniaj\u0105cej reszt\u0119 \u017cycia. Sk\u0142ada si\u0119 bogom r\u00f3\u017cnorodne ofiary, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych tylko wybrane ulegaj\u0105 zniszczeniu (najpopularniejsze kadzid\u0142a oraz pieni\u0105dze kadzidlane) podczas rytua\u0142u. Reszta po wy\u015bwi\u0119ceniu, zostaje rozdysponowana na po\u017cytek spo\u0142eczno\u015bci. \u015awi\u0105tynie, od ma\u0142ych kapliczek po rozbudowane kompleksy wielu zro\u015bni\u0119tych chram\u00f3w, s\u0105 integralnym elementem krajobrazu spo\u0142ecznego, jak do niedawna katolickie parafie w Polsce. Organizowane s\u0105 tam festyny, na obrze\u017cach kwitnie handel, ludzie oddaj\u0105 tam pod opiek\u0119 dzieci i przychodz\u0105 na wyst\u0119py artystyczne. Sam panteon wietnamski jest p\u0142ynn\u0105 form\u0105 organizacji bog\u00f3w, gdzie dynamika si\u0142y ulega zmianom, podobnie jak domeny ich samych. Na wietnamski Olimp wst\u0119puj\u0105 od czasu do czasu nowe postacie, inne odchodz\u0105 w zapomnienie. Mimo niesnasek politycznych, kap\u0142ani nie lekcewa\u017c\u0105 okazji do poznawania \u015bwiata nadprzyrodzonego: nawet je\u015bli oznacza to uczenie si\u0119 od nielubianych katolik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

      Na ca\u0142okszta\u0142t wietnamskiej religii ludowej sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 dziesi\u0105tki kult\u00f3w: istnieje wietnamski szamanizm [Len Dong], matriarchalny kult Wielkiej Bogini [Dao Mau], ko\u015bci\u00f3\u0142 pragn\u0105cy pojednania wszystkich kult\u00f3w w kraju [Caodai] i nawet ca\u0142kiem dziwne, niszowe twory, jak wsp\u00f3lnota Kokosowego Mnicha [Ong Dao Du\u2019a]. Wszystkie tworz\u0105 mieszank\u0119, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 na jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, tak oczywist\u0105 dla rodzimej ludno\u015bci, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nie uznaj\u0105 jej za religi\u0119. Dla nich, poga\u0144stwo jest faktem \u017cycia, do kt\u00f3rego mo\u017cna co najwy\u017cej dokooptowa\u0107 jak\u0105\u015b religi\u0119\u2026 co przecie\u017c ch\u0119tnie czyni\u0105, \u017congluj\u0105c wyznaniami. Parafrazuj\u0105c klasyka, Wietnamczyk od urodzenia jest poganinem, edukacja czyni go konfucjanist\u0105, doros\u0142o\u015b\u0107 taoist\u0105, a perspektywa \u015bmierci pcha w obj\u0119cia Buddy. Wyrazem tego przyrodzonego pluralizmu mog\u0105 by\u0107 wsp\u00f3\u0142dzielone o\u0142tarze, obecne np. w salach \u015blubnych czy na cmentarzach. S\u0105 to po\u015bwi\u0119cone przez r\u00f3\u017cne wyznania \u201estacje modu\u0142owe” obejmuj\u0105ce st\u00f3\u0142 ofiarny, m\u00f3wnic\u0119 dla kap\u0142ana (zorientowan\u0105 na wsch\u00f3d) oraz wywy\u017cszone miejsca na podobizny b\u00f3stw. Zale\u017cnie od \u017cyczenia rodziny zamawiaj\u0105cej rytua\u0142, miejsce zajmuje tam szaman, wyrocznia, mnich lub ksi\u0105dz, przynosz\u0105c swoje idole jedynie na czas spotkania. Czasem wyst\u0119puj\u0105 w duetach albo i wi\u0119kszych grupach, je\u015bli klienci nie mog\u0105 si\u0119 zdecydowa\u0107, kt\u00f3re wyznanie jest stosowniejsze dla danej okazji. Dlaczego mia\u0142oby to komu\u015b przeszkadza\u0107? <\/p>\n\n\n\n

      Jak by\u0142o w Wietnamie? Bawi\u0142em si\u0119 przednio, ale aspekt badawczy d\u0142ugo jeszcze b\u0119d\u0119 wspomina\u0142 jako lekcj\u0119 pokory. Nie traktujcie zatem poni\u017cszych s\u0142\u00f3w, jako ciskania grom\u00f3w z pozycji autorytetu, bo jest to r\u00f3wnocze\u015bnie moje w\u0142asne przyznanie si\u0119 do b\u0142\u0119d\u00f3w. Jakkolwiek zawsze powtarza\u0142em, \u017ce sytuacja religijno\u015bci tradycyjnej w krajach Okcydentu nie wygl\u0105da najlepiej, tak dopiero odwiedzenie Orientu u\u015bwiadomi\u0142o mi skal\u0119 problemu. Cho\u0107 to ich pa\u0144stwa pragn\u0105 dogoni\u0107 nasze pod wzgl\u0119dem komfortu \u017cycia, wydajno\u015bci pracy czy zarobk\u00f3w, to wyprzedzaj\u0105 nas o lata \u015bwietlne w sferze duchowo\u015bci. I trudno nawet rozpatrywa\u0107 to w kategoriach rozwoju, bo nie powiedzia\u0142bym, \u017ceby wietnamska religia ludowa diametralnie zmieni\u0142a si\u0119 przez ostatnie 2000 lat. Mieszka\u0144cy tych teren\u00f3w nigdy nie zatracili porozumienia z bogami, jakim dysponowali r\u00f3wnie\u017c europejscy poganie. Obcuj\u0105c z tak\u0105 wiar\u0105, nawet jako zewn\u0119trzny obserwator, por\u00f3wnania ze wsp\u00f3\u0142czesnymi pr\u00f3bami rekonstrukcji religii same cisn\u0105 si\u0119 na usta. Nie musz\u0119 raczej dodawa\u0107, \u017ce neopoganie wypadaj\u0105 w nich \u017ca\u0142o\u015bnie; nawet przed najlepszymi z naszej spo\u0142eczno\u015bci, rozpo\u015bciera si\u0119 daleka, nieprzebyta droga. Przedstawiony obraz nie ka\u017cdemu z Czytelnik\u00f3w musi imponowa\u0107! Azja Po\u0142udniowo-Wschodnia to tylko jedna z plejady barw religii tradycyjnej: ju\u017c Korea czy Mongolia mocno si\u0119 od niej r\u00f3\u017cni\u0105, nie m\u00f3wi\u0105c o Afryce, Polinezji czy Karaibach. W \u015bwiecie roi si\u0119 od naszych wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w, starszych braci z kt\u00f3rych do\u015bwiadczenia powinni\u015bmy czerpa\u0107 nauki. Nale\u017ca\u0142oby tylko przesta\u0107 si\u0119 snobowa\u0107 i otrzepa\u0107 kurz z o\u0142tarzy, tchn\u0105\u0107 tam odrobin\u0119 \u017cycia. Albo wr\u0119cz przeciwnie! Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie z poczucia w\u0142asnej, europejskiej godno\u015bci, powinno wykie\u0142kowa\u0107 ziarno autorefleksji. Jako dziedzice wielowiekowej Tradycji uwa\u017caj\u0105cej si\u0119 za centrum \u015bwiata, powinni\u015bmy czu\u0107 wstyd, gdy przegrywamy na gruncie religijnym z niepi\u015bmiennym \u0142owc\u0105-zbieraczem.<\/p>\n\n\n\n

      Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Artyku\u0142 powsta\u0142 w oparciu o moje w\u0142asne do\u015bwiadczenia, badanie terenowe oraz opinie miejscowych stra\u017cnik\u00f3w \u015bwi\u0105tynnych. Jednocze\u015bnie, gdyby kto\u015b chcia\u0142 zg\u0142\u0119bi\u0107 temat dok\u0142adniej lub zweryfikowa\u0107 moje twierdzenia: za\u0142\u0105czam wyb\u00f3r literatury przedmiotu. Jak zawsze, sk\u0142ada si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z materia\u0142\u00f3w dost\u0119pnych za darmo online.<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Anh Q Tran, Gods, Heroes and Ancestors: an interreligious encounter in 18th century Vietnam<\/em>, Oksford 2018.<\/p>\n\n\n\n

      Bayly Susan, Phuong Pham Quynh, Hero and deity: Tran Hung Dao and the resurgence of popular religion in Vietnam,<\/em> Journal of the Royal Anthropological Institute 2012, t. 18, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

      Chung Van Hoang, New Religions and State\u2019s response to religious diversification in Contemporary Vietnam: Tensions from the reinvention of the Sacred<\/em>, Berlin 2017.<\/p>\n\n\n\n

      Chung Van Hoang, The State and the Resurgence of Popular Religiosity in Vietnam<\/em>, ISEAS 2017, nr 55.<\/p>\n\n\n\n

      Cleary Jonathan Christopher, Buddhism and Popular Religion in Medieval Vietnam<\/em>, Journal of the American Academy of Religion 1991, t. 59, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

      Dan Tuan Anh, Religious Identity in Hanoi, Vietnam Today,<\/em> world Journal of Social Sciences and Humanities 2018, t. 4, nr 3.<\/p>\n\n\n\n

      Dzung Than, The Femininity of Religious Practices in Buddhism and Roman Catholicism in Vietnam<\/em>, Journal of Theta Alpha Kappa 2024, t. 48, nr 2.<\/p>\n\n\n\n

      Hoskins Janet, What are Vietnam\u2019s Indigenous Religions?,<\/em> CSEAS Newsletter 2011, nr 64.<\/p>\n\n\n\n

      Lang Graeme, Modernity and re-enchantment: religion in post-revolutionary Vietnam<\/em>, Asian Ethnicity 2009, t. 1, nr 10.<\/p>\n\n\n\n

      Law Judith, The religious beliefs and practices of the Vietnamese Community<\/em> in Britain, Leeds 1991.<\/p>\n\n\n\n

      Matthews Bruce, The Place of Religion in Vietnam Today<\/em>, Buddhist-Christian Studies 1992, t. 1, nr 12.<\/p>\n\n\n\n

      Nguyen Dang Huu, Rituals and Magic on the transition of Sacredness in Folk Religion in Central Vietnam<\/em>, Kritika Kultura 2024, nr 44.<\/p>\n\n\n\n

      Phuong Nguyen Thi, Religion, Law, State and Covid-19 in Vietnam, <\/em>Journal of Law Religion and State 2020, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

      Quan Hung Nguyen, Michal Val\u0107o, Julia Krokhina, Elena Ryabova, Tatyana Cherkasova, Religion, culture and Vietnam seen from a cultural-religious point of viev,<\/em> European Journal of Science and Theology 2020, t. 16, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

      Taylor Philip, Goddess on the Rise: pilgrimage and Popular Religion in Vietnam<\/em>, Honolulu 2004.<\/p>\n\n\n\n

      Taylor Philip, The Goddess, the Ethnologist, the Folklorist and the Cadre: situating exegesis of Vietnam\u2019s Folk Religion in Time and Place, <\/em>The Australian Journal of Anthropology 2003, t. 3, nr 14.<\/p>\n\n\n\n

      Thien Do, Popular Religion in Contemporary South Vietnam: a personal approach<\/em>, Journal of Social Issues in Southeast Asia 1997, t. 12, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

      Thoi Nguyen, Vietnam\u2019s religious policy: navigating the path to Religious Freedom<\/em>, Queios 2023.<\/p>\n\n\n\n

      Tran Minh Duc, Analysis of Relationship between Religion and Vietnamese Culture Today and Prediction of Some Religious Security Trends in the Coming Time<\/em>, International Journal of Social Science and Human Research 2024, t. 7, nr 6.<\/p>\n\n\n\n

      Tran Thi Thao Hien, The Changes in the Religious and Belief Life of Vietnamese People in the Current Period: from Practice to Policy<\/em>, Global Academic Journal of Humanities and Social Sciences 2022, nr 20.<\/p>\n\n\n\n

      Trinh Thi Thanh, Beliefs and Folk Beliefs of Vietnamese People,<\/em> South Asian Research Journal of Humanities and Social Sciences 2020, t. 2, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

      Van Dang Nghiem, Religion and Belifs in Vietnam, <\/em>Social Compass 1995, t. 3, nr 42.<\/p>\n\n\n\n

      Vo Van Sen, Nguyen Ngoc Tho, Crossing boundaries and state-building: harmonisation and tolerance in Vietnamese Religion<\/em>s, IJAPS 2020, t. 16, nr 2.<\/p>\n\n\n\n

      Vu Hong Van, Promoting the value of Vietnamese People Folk Beliefs: policies and recommend solutions<\/em>, Journal of Contemporary Issues in Business and Government 2021, t. 27, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

      Vu Hong Van, The difference between the Tutelary God and the Village\u2019s Tutelary God. Role and meaning of belief worship the Village\u2019s Tutelary God for the spiritual life of Vietnamese People,<\/em> International Journal of Humanities Social Sciences and Education 2019, t. 6, nr 7.<\/p>\n\n\n\n

      Vu Hong Van, The influence of Taoism on the folk beliefs of the Vietnamese<\/em>, The Russian Journal of Vietnamese Studies 2022, t. 6, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

      Vu Thi Hien, The change of Vietnamese Folk Beliefs in the new context: study a typical religious activity,<\/em> Isagoge 2021, nr 5.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Bogowie mi na \u015bwiadk\u00f3w, \u017ce nie jestem typem podr\u00f3\u017cnika. Z g\u0142\u0119bokim przekonaniem wol\u0119 komfort i bezpiecze\u0144stwo ma\u0142ej ojczyzny, stawiaj\u0105c je ponad wszelkie atrakcje, kt\u00f3rymi kusi szeroki \u015bwiat. Mimo to ulegam, kiedy okoliczno\u015bci pozwol\u0105, presji ze strony mojej drugiej po\u0142\u00f3wki i daj\u0119 si\u0119 porwa\u0107 pot\u0119dze jej poci\u0105gu do podr\u00f3\u017cowania. Tej zimy wyw\u0119drowali\u015bmy dalej, ni\u017c kiedykolwiek przedtem, trafiaj\u0105c do Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej, a konkretniej do Wietnamu. Podczas p\u00f3\u0142miesi\u0119cznej w\u0119dr\u00f3wki, zwiedzili\u015bmy ca\u0142o\u015b\u0107 tego pod\u0142u\u017cnego pa\u0144stwa. Od zimnych w\u00f3d zatoki Ha Long na p\u00f3\u0142nocy, przez tropikalne bagna w delcie Mekongu, rywalizuj\u0105ce o\u015brodki w\u0142adzy w Hanoi i Sajgonie, a\u017c do upalnie suchej d\u017cungli na turystycznej wyspie Phu Quoc. Zwiedzili\u015bmy miasta i wsie, oraz kawa\u0142 ziemi kompletnie poza cywilizacj\u0105. I nie by\u0142bym sob\u0105, gdybym nie spr\u00f3bowa\u0142 przeku\u0107 tego w projekt badawczy.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":643,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27,28],"tags":[],"class_list":["post-641","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-orientalia","category-publicystyka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/641","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=641"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/641\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":654,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/641\/revisions\/654"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/643"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=641"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=641"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=641"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}