{"id":656,"date":"2025-02-19T12:04:43","date_gmt":"2025-02-19T12:04:43","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=656"},"modified":"2025-02-19T12:22:50","modified_gmt":"2025-02-19T12:22:50","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-slowian-nadbaltyckich-cz-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/02\/19\/przezytki-starogermanskie-wsrod-slowian-nadbaltyckich-cz-1\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d S\u0142owian Nadba\u0142tyckich, cz. 1"},"content":{"rendered":"\n

Alfons Mucha, Uroczysto\u015b\u0107 \u015awi\u0119towita na Rugii, Praga 1928.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zapomniani krewni<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ludy s\u0142owia\u0144skie powstawa\u0142y i dojrzewa\u0142y w s\u0105siedztwie swoich germa\u0144skich krewnych, kt\u00f3rzy, bardziej zaawansowani spo\u0142ecznie, byli dla nich czym\u015b w rodzaju starszego rodze\u0144stwa. Zawsze o stopie\u0144 wy\u017cej w mozolnym procesie budowania cywilizacji, stanowili dla naszych dalekich praprzodk\u00f3w wz\u00f3r do na\u015bladowania, obiekt zazdro\u015bci, a cz\u0119sto jedyny pozytywny punkt odniesienia w g\u0105szczu innych, znacznie dzikszych plemion. Kiedy tylko S\u0142owianie stali si\u0119 (kontrowersyjnie) zauwa\u017calni w badaniach archeologicznych, ju\u017c wtedy wzorowali wytwory swojej kultury na tw\u00f3rczo\u015bci Got\u00f3w, zamieszkuj\u0105cych tereny od granic dzisiejszej Polski po Morze Czarne. Wywarli na nas swoje pi\u0119tno, zw\u0142aszcza j\u0119zykowe. P\u00f3\u017aniej przez wieki, ch\u0119tnie identyfikowali\u015bmy si\u0119 z Wandalami (niekt\u00f3rym \u015brodowiskom nie przesz\u0142o to do dzisiaj), zamieszkuj\u0105cymi obecnie nasze terytoria w staro\u017cytno\u015bci. Wzorcowym modelem rozwoju dla powstaj\u0105cych pa\u0144stw s\u0142owia\u0144skich by\u0142y rosn\u0105ce w si\u0142\u0119 Niemcy, Austria i kraje nordyckie. To rzecz istotna tak\u017ce dla piel\u0119gnowanej przez obie grupy religijno\u015bci, powi\u0105zanych ze sob\u0105 bli\u017cej, ni\u017c wskazywa\u0142aby zwyczajna blisko\u015b\u0107 lud\u00f3w indoeuropejskich. S\u0105dz\u0119, \u017ce uda\u0142o mi si\u0119 udowodni\u0107 to wyczerpuj\u0105co ju\u017c w poprzednich tekstach z serii Germania Slavica.<\/p>\n\n\n\n

Stref\u0105 najznaczniejszego przenikania si\u0119 lud\u00f3w, by\u0142 zachodni kraniec S\u0142owia\u0144szczyzny. Obecne, a do niedawna sporne, pogranicze polsko-niemieckie by\u0142o niegdy\u015b domem pasjonuj\u0105cych lud\u00f3w \u2013 S\u0142owian Po\u0142abskich i Pomorskich, po kt\u00f3rych ocala\u0142y do dzisiaj tylko male\u0144kie mniejszo\u015bci (odpowiednio Serbo\u0142u\u017cyczanie oraz Kaszubi). Pierwsi przybyli na te tereny z praojczyzny S\u0142owian, pocz\u0105wszy od VI w. n.e., ale powa\u017cne zadomowienie si\u0119 zaj\u0119\u0142o im jeszcze przynajmniej 200 lat. Ziemie te by\u0142y wyludnione wskutek Wielkiej W\u0119dr\u00f3wki Lud\u00f3w, a mieszkaj\u0105cy tam Germanie (m.in. plemiona Rugi\u00f3w, Lemowi\u00f3w i Waryn\u00f3w) ch\u0119tnie przyj\u0119li kultur\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105. By\u0142a prostsza i bli\u017csza naturze, co okaza\u0142o si\u0119 wielkim atutem na pustkowiu, gdzie opuszczone osady zarasta\u0142y ju\u017c puszcz\u0105 (!). W ten spos\u00f3b S\u0142owianie opanowali terytorium p\u00f3\u017aniejszego NRD oraz p\u00f3\u0142nocnej Polski, przez co znale\u017ali si\u0119 w krzy\u017cowym ogniu mi\u0119dzy dwoma dynamicznie rozwijaj\u0105cymi si\u0119 centrami kultury germa\u0144skiej: poga\u0144skimi jeszcze Niemcami, a Skandynawi\u0105 epoki wiking\u00f3w. Przez kolejne 400-500 lat, trwa\u0142a konkurencja mi\u0119dzy tymi \u017cywio\u0142ami, zako\u0144czona pora\u017ck\u0105 nadba\u0142tyckich S\u0142owian: chrystianizacj\u0105 i niemal ca\u0142kowit\u0105 germanizacj\u0105. Walka ta zawiera\u0142a w sobie nie tylko pora\u017cki, ale i chwalebne epizody naszych pobratymc\u00f3w. Dokonali wtedy imponuj\u0105cej ekspansji terytorialnej, przej\u015bciowo zasiedlaj\u0105c m.in. najwi\u0119ksze wyspy Danii, du\u017cy obszar szwedzkiego wybrze\u017ca, oraz p\u00f3\u0142nocn\u0105 Bawari\u0119, znan\u0105 przez archeolog\u00f3w jako Bavaria Slavica<\/em>. Przez oko\u0142o stulecie [XII w.] zdominowali piractwo na morzu ba\u0142tyckim, wyprzedzaj\u0105c w tej kwestii s\u0142awnych skandynawskich wiking\u00f3w. Tamtejsi berserkerzy postrzegali szale\u0144czych, s\u0142owia\u0144skich wojownik\u00f3w plemiennych jako r\u00f3wnych sobie, godnych przeciwnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Nie oznacza to bynajmniej, \u017ce wszelkie interakcje mi\u0119dzy naszymi ludami mia\u0142y nad sob\u0105 fatum walki na wyniszczenie! Au contraire<\/em>, konflikty w czasach poga\u0144skich by\u0142y efemeryczne; przed nadej\u015bciem chrze\u015bcija\u0144stwa \u0142\u0105czy\u0142y nas stulecia do\u015b\u0107 pokojowego wsp\u00f3\u0142\u017cycia i wymiany my\u015bli, kt\u00f3re nie posz\u0142y na marne. Wiedz\u0105 o tym badacze kultury materialnej, notuj\u0105cy olbrzymi progres w rozwoju S\u0142owian Po\u0142abia i Pomorza, oraz historycy, kt\u00f3rzy mog\u0105 stwierdzi\u0107 to samo nt. Niemc\u00f3w. Nieprzypadkowo punkt ci\u0119\u017cko\u015bci pa\u0144stwa przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 ostatecznie do za\u0142o\u017conego przez S\u0142owian Berlina [po\u0142abskie berl oznacza bagno]. Podobnie niejednoznaczne przenikanie, nast\u0105pi\u0142o w sferze religijnej, sk\u0142adaj\u0105c si\u0119 na \u201eplecionk\u0119\u201d kt\u00f3rej rozszyfrowanie okaza\u0142o si\u0119 zadaniem karko\u0142omnym. Przede mn\u0105, ma\u0142o kto w og\u00f3le obra\u0142 je za temat badawczy, zazwyczaj poprzestaj\u0105c na wzmiance w rodzaju \u201ewzajemne wp\u0142ywy by\u0142y du\u017ce\u201d i nie roztrz\u0105saj\u0105c spraw g\u0142\u0119biej. Na \u0142amach niniejszego tekstu wyjdziemy niejako przed szereg, podsumowuj\u0105c wszystko co wiemy na temat duchowych zwi\u0105zk\u00f3w germano-s\u0142owia\u0144skich w omawianej strefie kulturowej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Andriej Szyszkin, \u017biwa, Moskwa 2016.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bogowie pogranicza<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W dwunastowiecznej angielskiej kronice, autorstwa Orderyka Witalisa, wzmiankowani s\u0105 S\u0142owianie ze zwi\u0105zku plemiennego Lucic\u00f3w. Ich zbrojni wzi\u0119li udzia\u0142 w walce o w\u0142adz\u0119 nad Brytani\u0105, toczon\u0105 pomi\u0119dzy Wilhelmem Zdobywc\u0105 a Swenem II z Danii. Autor pisa\u0142 o nich tak:<\/p>\n\n\n\n

\u201eLudny to nar\u00f3d, cho\u0107 nadal zgubiony w b\u0142\u0119dach poga\u0144stwa. Nie zna prawdziwego Boga i tkwi\u0105c w ignorancji, niczym mysz w pu\u0142apce, czci\u0142 Godena<\/strong>, Thura<\/strong> i Fre\u0119<\/strong> [\u0142ac. Guodenen et Thurum Freamque] \u2013 fa\u0142szywych bog\u00f3w, albo raczej demony.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c tak skromna informacja wyjawia nam wiele na temat wierze\u0144 S\u0142owian Nadba\u0142tyckich. Orderyk spisywa\u0142 wydarzenia b\u0119d\u0105ce w \u015bwie\u017cej pami\u0119ci jego otoczenia i posiada\u0142 dost\u0119p do zewn\u0119trznych informator\u00f3w z ca\u0142ej Europy. Przez to uznajemy go za bardzo wiarygodnego obserwatora okresu, kt\u00f3rego dotyczy ten cytat. Nietrudno odczyta\u0107, \u017ce w tym tek\u015bcie wymienia, cho\u0107 w dziwnym zapisie, trzy najwa\u017cniejsze b\u00f3stw panteonu germa\u0144skiego: Wodana, Thunara i Frij\u0119. Czy opisani S\u0142owianie faktycznie ich czcili? Trudno powiedzie\u0107. Specyficzny zapis dw\u00f3ch z wymienionych imion, Goden i Frea, Orderyk zapo\u017cyczy\u0142 z wczesno\u015bredniowiecznego \u201eOrigo Gentis Langobardorum\u201d opisuj\u0105cego pocz\u0105tki plemienia Longobard\u00f3w. Wi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci budzi tutaj Thur. Taki zapis teonimu jest charakterystyczny dla wiking\u00f3w (Wareg\u00f3w) kolonizuj\u0105cych tereny Rusi, co znajduje po\u015bwiadczenie w tamtejszych inskrypcjach runicznych oraz pi\u015bmiennictwie. Niewykluczone zatem, \u017ce do S\u0142owian Po\u0142abskich r\u00f3wnie\u017c dotar\u0142 taki wariant nazwy. Bior\u0105c pod uwag\u0119 specyfik\u0119 kultu Peruna na ca\u0142ej S\u0142owia\u0144szczy\u017anie, sk\u0142aniam si\u0119 do uznania tego \u015bwiadectwa za autentyczne: Lucice mogli czci\u0107 boga piorun\u00f3w, kt\u00f3rego nazywali imieniem Tur, by\u0107 mo\u017ce obok g\u0142\u00f3wnego imienia rekonstruowanego jako *Peren. To jednak tylko moja teoria. Co konkretnego mo\u017cemy ustali\u0107 na podstawie przekazu Witalisa? Lucice stawiali na czele swojego kultu bosk\u0105 tr\u00f3jc\u0119, kt\u00f3rej cz\u0142onkowie byli rozpoznawalni jako odpowiedniki trzech najpopularniejszych b\u00f3stw germa\u0144skich. Nie by\u0142 to, jak si\u0119 zdaje, s\u0142owia\u0144ski standard. Tego rodzaju \u201eelita panteonu\u201d powsta\u0142a pod wp\u0142ywem presji zewn\u0119trznej \u2013 historiografia kilkukrotnie wysuwa\u0142a propozycj\u0119, \u017ce mia\u0142a to by\u0107 poga\u0144ska odpowied\u017a na Tr\u00f3jc\u0119 \u015awi\u0119t\u0105, ale ja osobi\u015bcie wysuwam tu na pierwszy plan inspiracj\u0119 germa\u0144skimi s\u0105siadami.<\/p>\n\n\n\n

Analogiczna tr\u00f3jca pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3dle z tych samych czas\u00f3w, \u201eKronice S\u0142owian\u201d autorstwa niemieckiego duchownego imieniem Helmold. Ten sprawowa\u0142 najpierw probostwo na Po\u0142abiu, konkretniej w miejscowo\u015bci Boz\u00f3w. Zna\u0142 zatem doskonale sytuacj\u0119 w obu tych punktach, co dodaje mu powagi jako autorowi tekstu. Pisz\u0105c o S\u0142owianach Po\u0142abskich pod rz\u0105dami ksi\u0105\u017c\u0105t Przybys\u0142awa i Niklota:<\/p>\n\n\n\n

\u201eNajwa\u017cniejszymi i najwybitniejszymi bogami byli Prone<\/strong>, b\u00f3g z ziemi oldenburskiej; Siwa<\/strong>, bogini Po\u0142abian, oraz Radigast<\/strong>, b\u00f3g z ziemi obodrzyckiej.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Przyjrzyjmy si\u0119 kolejno wymienionym b\u00f3stwom. Prone, zgodnie z ustaleniami paleograf\u00f3w, to zniekszta\u0142cone imi\u0119 Peruna. Inny fragment kroniki dodaje, \u017ce b\u00f3g ten by\u0142 czczony za po\u015brednictwem \u015bwi\u0119tych d\u0119b\u00f3w, identycznie jak Thunar (jest to podobie\u0144stwo na p\u0142aszczy\u017anie indoeuropejskiej, wsp\u00f3lne wszystkim bogom gromu). Wszystko jednak wskazuje, \u017ce przed epok\u0105 wiking\u00f3w by\u0142 to b\u00f3g drugorz\u0119dny, mo\u017ce nawet zapomniany. Topory Peruna pojawiaj\u0105 si\u0119 jako artefakty pod wp\u0142ywem skandynawskim, kalkuj\u0105c m\u0142oty Thunara (ewidentnie powstaj\u0105 na wybrze\u017cu Ba\u0142tyku oraz na Rusi, sk\u0105d z up\u0142ywem czasu trafi\u0142y na po\u0142udnie). Przejawy jego kultu wysokiego, tj. ze \u015bwi\u0105tyniami i kap\u0142anami, widoczne s\u0105 jedynie na terenie Po\u0142abia oraz Rusi. Jak przekonamy si\u0119 w dedykowanym artykule, nasi wschodni krewni o\u017cywili kult tego b\u00f3stwa pod jednoznacznym wp\u0142ywem skandynawskim (dru\u017cyny pierwszych Rurykowicz\u00f3w). Terytoria bardziej oddalone od Germanii, zachowa\u0142y wspomnienie Peruna jedynie na najbardziej archaicznym poziomie j\u0119zyka oraz toponimii. Tymczasem w strefie pomorsko-po\u0142abskiej, mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 jeszcze kilka, pomijanych zazwyczaj przes\u0142anek na germa\u0144skie pochodzenie kultu.<\/p>\n\n\n\n

Imiona b\u00f3stw, wi\u0105zanych przez slawist\u00f3w z Perunem (jako jego aliasy, epitety, warianty, wed\u0142ug odwa\u017cniejszych twierdze\u0144 nawet synowie!) nieod\u0142\u0105cznie s\u0105 hybrydami powsta\u0142ymi poprzez germano-s\u0142owia\u0144sk\u0105 interakcj\u0119 j\u0119zykow\u0105. Dla przyk\u0142adu, zbi\u00f3r bog\u00f3w czczonych na wyspie Rugii:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Turupith \u2013 od wspomnianego wy\u017cej, interesuj\u0105cego teonimu Thur. Analogicznie i w podobnym czasie, powsta\u0142o imi\u0119 esto\u0144skiego boga Tharapity, r\u00f3wnie\u017c kalka Thunara. Je\u015bli przyj\u0105\u0107 tu hipotez\u0119 dr Micha\u0142a \u0141uczy\u0144skiego, ko\u0144c\u00f3wka \u201e-pith\u201d to nieudana islandzka pr\u00f3ba oddania s\u0142owia\u0144skiego \u201ewit\u201d kt\u00f3r\u0105 omawiam ju\u017c w poni\u017cszym punkcie;<\/li>\n\n\n\n
  • Rinvit, Rugiaeuit, Porevit \u2013 pierwsze cz\u0142ony s\u0105 s\u0142owia\u0144skie, drugie za\u015b germa\u0144skie. \u201eVit\u201d lub \u201euit\u201d wywodzi\u0142oby si\u0119 od pras\u0142owia\u0144skiego \u201evit-\u0119dz\u201d oznaczaj\u0105cego dzielnego wojownika. To za\u015b pochodzi od pragerma\u0144skiego \u201ewikingaz\u201d kt\u00f3rego nie musz\u0119 chyba nikomu obja\u015bnia\u0107\u2026 jako ciekawostk\u0119 dodam, \u017ce ewolucja tego s\u0142owa nie zatrzyma\u0142a si\u0119 w \u015bredniowieczu, st\u0105d staropolskie s\u0142owa wici\u0105dz i wite\u017a, jako okre\u015blenia wojownik\u00f3w. Od pierwszego pochodzi znane wszystkim s\u0142owo \u201ezwyci\u0119\u017ca\u0107\u201d, drugie natomiast pozostaje w u\u017cyciu jako nazwa motyla;<\/li>\n\n\n\n
  • Porenutius \u2013 drugi cz\u0142on to germa\u0144skie \u201eNut\u201d, to\u017csame m.in. z nazw\u0105 runy Naudiz.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Sam fakt, \u017ce po\u0142absko-pomorskie twarze kojarzono z wikingami na poziomie lingwistycznym, \u015bwiadczy o jakiej\u015b \u015bwiadomo\u015bci jego pochodzenia. Nale\u017cy jednak doda\u0107, jako kontrargument, \u017ce sami skandynawscy \u0142upie\u017ccy podczas rajd\u00f3w nie rozpoznawali w powy\u017cszych swoich bog\u00f3w: by\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce w momencie pisania kronik byli ju\u017c chrze\u015bcijanami (nie by\u0142o w naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata \u017cadnego, poga\u0144skiego dziejopisa)? M\u00f3g\u0142 si\u0119 do tego przyczyni\u0107 r\u00f3wnie\u017c styl w jakim S\u0142owianie wykonywali podobizny b\u00f3stw, kojarz\u0105cy si\u0119 Du\u0144czykom i Szwedom jednoznacznie negatywnie. Nad tym jednak pochylimy si\u0119 w p\u00f3\u017aniejszej cz\u0119\u015bci tekstu.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Marek Hapon, Rujewit-Jesie\u0144-Wyczerpanie, 2015 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Podobny argument jak wy\u017cej, mo\u017cna wysnu\u0107 te\u017c odno\u015bnie Radegasta. B\u00f3stwo to pojawia si\u0119 jedynie na Po\u0142abiu. Wed\u0142ug najpopularniejszego wyja\u015bnienia, jego miano oznacza \u201eRadego go\u015bcia\u201d \u2013 osob\u0119 mile widzian\u0105 w domu, co przywodzi na my\u015bl rozmaite epitety Wodana (m.in. Go\u015b\u0107, Mile Widziany, \u015alepy Go\u015b\u0107, \u017byczony). Pierwszy cz\u0142on imienia r\u00f3\u017cni si\u0119 w kilku istniej\u0105cych zapisach (np. Radi-gast, Rada-gast, Redi-gast) co mocno utrudnia identyfikacj\u0119 jego pochodzenia. S\u0142owia\u0144skie wyja\u015bnienie wydaje mi si\u0119 do\u015b\u0107 wiarygodne, ale r\u00f3wnolegle warto rozpatrze\u0107 te\u017c germa\u0144skie. \u00d3w \u201eRad-\u201d mo\u017ce wcale nie pochodzi\u0107 od rado\u015bci, lecz od \u201erady\u201d [protogerma\u0144skie *redaz\/*red\u0105, staroniemieckie rat lub rad, staronordyckie rad]. Wtedy cz\u0142on sygnalizowa\u0142by nam boga, odwiedzaj\u0105cego narady, istotn\u0105 posta\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwie zarz\u0105dzanym przez wiece plemienne. Takie wykorzystanie w nazewnictwie ma ju\u017c sw\u00f3j precedens, cho\u0107by w imieniu kr\u00f3la Got\u00f3w Radagajsa. To zaledwie moja \u015bmia\u0142a teoria, wysuni\u0119ta jako alternatywa dla nieco zbyt pewnego siebie mainstreamu. Realnie podpisa\u0107 mog\u0119 si\u0119 pod germa\u0144sk\u0105 proweniencj\u0105 zapisu \u201egast\u201d. Zwyczajnie nie przystaje ono do potencjalnych, s\u0142owia\u0144skich wyja\u015bnie\u0144: po\u0142abskich dust (!), g\u00f3s\u0107 i h\u00f3s\u0107, ani pomorskiego g\u00f3sc. To oczywi\u015bcie niewystarczaj\u0105ca ilo\u015b\u0107 danych, by uzna\u0107 Radegasta za odpowiednik Wodana, ale najzupe\u0142niej wystarczaj\u0105ca by dostrzec w jego postaci inspiracj\u0119 z Germanii.<\/p>\n\n\n\n

    Ostatni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tr\u00f3jcy jest arcyciekawa bogini, niejaka Siwa. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni rodzimowiercy s\u0142owia\u0144scy, entuzjastycznie rekonstruuj\u0105 jej nazw\u0119 jako \u201e\u017bywa\u201d lub \u201e\u017bywia\u201d co jednak nie znajduje potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Zapisywano je w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: Siwa, Siwe, Silue i Synna (dwa ostatnie dr \u0141uczy\u0144ski rekonstruuje z b\u0142\u0119d\u00f3w kopisty jako znacznie lepiej pasuj\u0105ce \u201eSyeba\u201d i \u201eSywa\u201d \u2013metoda budzi we mnie pewne w\u0105tpliwo\u015bci, ale darowanemu koniowi\u2026). Tylko na bardzo powierzchownym poziomie przypominaj\u0105 proponowane, s\u0142owia\u0144skie rekonstrukcje; znacznie lepiej sprawdzi\u0142aby si\u0119 tutaj adaptacja \u201eSi\u0142a\u201d lub wprost \u201eSiwa\u201d od koloru. W dialektach S\u0142owian Nadba\u0142tyckich pierwszy wariant brzmia\u0142by Se\u0142a lub Sy\u0142a. Drugi natomiast, Saiva, Sewa b\u0105d\u017a Sywa. Osobi\u015bcie opowiadam si\u0119 za innym rozwi\u0105zaniem, ale powy\u017csz\u0105 dygresj\u0119 pozostawiam w tek\u015bcie jako propozycj\u0119 dla praktyk\u00f3w religii s\u0142owia\u0144skiej. Wyw\u00f3d od si\u0142y sytuowa\u0142oby bogini\u0119, by\u0107 mo\u017ce jako ma\u0142\u017conk\u0119 Peruna [por. wedyjsk\u0105 \u015aaci jako \u017con\u0119 Indry i Thrud jako c\u00f3rk\u0119 Thunara]. Tymczasem pochodzenie od bia\u0142o\u015bci, jasno\u015bci, zbli\u017ca\u0142oby j\u0105 koncepcyjnie do kr\u0119g\u00f3w Bia\u0142oboga, Baldura, itp. ja\u015bniej\u0105cych b\u00f3stw. Z dwojga propozycji, pierwsza podoba mi si\u0119 bardziej.<\/p>\n\n\n\n

    Warto wspomnie\u0107, \u017ce niezale\u017cnie od etymologii, poga\u0144scy S\u0142owianie spoza Po\u0142abia nie znali bogini o takim imieniu. Nie istniej\u0105 \u017cadne wiarygodne przes\u0142anki, aby by\u0142a czczona nawet na zgermanizowanej mocno Rusi. Spo\u015br\u00f3d wymienionych wy\u017cej form paleograficznych, wszystkie pasuj\u0105 do imienia germa\u0144skiej bogini Sib, kt\u00f3ra dotar\u0142aby do S\u0142owian Nadba\u0142tyckich pod skandynawskim imieniem Sif. Literk\u0119 \u201ef\u201d wymawiano cz\u0119sto w staronordyckim jako \u201ev\u201d (nasze \u201ew\u201d), tote\u017c wszystkie warianty by\u0142yby mniej lub bardziej udanymi pr\u00f3bami dodania do zagranicznego s\u0142owa, s\u0142owia\u0144skiej ko\u0144c\u00f3wki. Jej g\u0142\u00f3wne, a by\u0107 mo\u017ce jedyne, centrum kultowe znajdowa\u0142o si\u0119 w Raci\u0105\u017cu \u2013 dzisiejszym Ratzeburgu w Holsztynie, na \u015bcis\u0142ym pograniczu historycznej Danii z ziemiami S\u0142owian Po\u0142abskich. W takim niepewnym po\u0142o\u017ceniu, istniej\u0105 te\u017c inne, trudne do eksplorowania opcje. Siwa mog\u0142a by\u0107 kognatem imienia Sib, je\u015bli obie wyros\u0142y z praindoeuropejskiego s\u0142owa *<\/em>seb\u02b0i lub *seb\u02b0yo. Mog\u0142y te\u017c by\u0107 ca\u0142kowicie niepowi\u0105zane etymologicznie, a wci\u0105\u017c opisywa\u0107 jedn\u0105 posta\u0107 \u2013 je\u015bli teoria o \u201esile\u201d okaza\u0142aby si\u0119 prawdziwa i obie by\u0142yby \u017conami Gromow\u0142adnego. Jak cz\u0119sto w takich przypadkach, metoda naukowa zawodzi. Definitywnej odpowiedzi mo\u017ce tu udzieli\u0107, moim zdaniem, tylko wyrocznia.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Rekonstrukcja s\u0142owia\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni, X w., Niemcy (Gross Raden, Meklemburgia).<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Runy S\u0142owia\u0144skie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Obie tr\u00f3jce, om\u00f3wione w powy\u017cszej sekcji, maj\u0105 jeden fundamentalny punkt wsp\u00f3lny. S\u0105 tr\u00f3jcami<\/em>, czyli podzbiorem najwa\u017cniejszych byt\u00f3w, wyr\u00f3\u017cnionym na tle znacznie liczniejszego panteonu. Dokonanie takiego wyboru jest ju\u017c zr\u0119bem aplikowanej teologii, kt\u00f3ra z kolei wymaga odpowiednio zaawansowanej organizacji \u015bwi\u0105tynnej. Dopiero dekady nieprzerwanej praktyki w sprzyjaj\u0105cych warunkach (stabilnej pozycji spo\u0142ecznej kap\u0142an\u00f3w, przyjaznych w\u0142adz \u015bwieckich, dost\u0119pu do wyroczni i trwa\u0142ych skarb\u00f3w rytualnych) pozwalaj\u0105 kulturze odpowiedzie\u0107 na pytanie: \u201ekt\u00f3rzy bogowie stoj\u0105 na podium\u201d. Jak wszystkie nasze przypuszczenia odno\u015bnie \u015bwiata duchowego, te r\u00f3wnie\u017c s\u0105 niedoskona\u0142e. Jednocze\u015bnie ju\u017c samo ich sformu\u0142owanie \u015bwiadczy pozytywnie o post\u0119pach w my\u015bli religijnej: wymaga oswojenia si\u0119 z bogami i u\u015bwiadomienia sobie ich p\u0142ynnego statusu, a przy tym spe\u0142nienia rozmaitych warunk\u00f3w cywilizacyjnych, kt\u00f3re zarysowa\u0142em powy\u017cej. Na tym tle, trudno odm\u00f3wi\u0107 s\u0142uszno\u015bci staro\u015bwieckiej historiografii religii, gdzie \u201eustanowienie hierarchii bog\u00f3w\u201d uznawano za jeden z wyznacznik\u00f3w przej\u015bcia od ni\u017cszego etapu duchowo\u015bci (animizmu, fetyszyzmu, totemizmu lub manizmu) do pe\u0142noprawnego politeizmu. Twierdzenia o ni\u017cszo\u015bci tych system\u00f3w wierze\u0144 trafi\u0142y do naukowego lamusa, \u017ceby nie powiedzie\u0107, \u017ce na \u015bmietnik. Mimo to istnieje wyra\u017ana korelacja, wedle kt\u00f3rej wraz z polepszaniem si\u0119 organizacji spo\u0142ecznej, r\u00f3\u017cnie definiowany prototeizm wierze\u0144 pierwotnych ust\u0119powa\u0142 miejsca politeizmowi. Zazwyczaj ukazywa\u0142a si\u0119 wtedy \u201eelita b\u00f3stw\u201d wsp\u00f3lnych w obr\u0119bie ca\u0142ej grupy etnolingwistycznej (np. Thunar i Wodan, czczeni przez wszystkich German\u00f3w). Spada\u0142o natomiast znaczenie ich lokalnych konkurent\u00f3w, heterodoksyjnych wariacji i b\u00f3stw plemiennych o ograniczonym zasi\u0119gu. Zdecydowanie nie nale\u017cy tego rozumie\u0107 jako ujednolicenia! Dooko\u0142a wielu bog\u00f3w z Dwunastki Olimpijskiej, cz\u0142onk\u00f3w semickiego Domu Ela czy boskich rodzin Wielkiego Stepu, wyrasta\u0142y kulty zachwycaj\u0105ce bogactwem i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 form. Dzisiejsze religioznawstwo najpewniej sklasyfikowa\u0142oby jako wyznania na \u0142onie jednej religii\u2026<\/p>\n\n\n\n

    Kluczowe jest to, \u017ce w\u015br\u00f3d poga\u0144skich S\u0142owian taki proces nie zaszed\u0142. Nie istnieje nawet wiarygodna sugestia b\u00f3stwa, kt\u00f3remu oddawa\u0142yby cze\u015b\u0107 trzy wielkie od\u0142amy s\u0142owia\u0144skiej rodziny lud\u00f3w (zachodni, wschodni i po\u0142udniowy). W warunkach ci\u0105g\u0142ych przemieszcze\u0144 terytorialnych i d\u0142ugotrwa\u0142ego konfliktu z pot\u0119g\u0105 pa\u0144stw chrze\u015bcija\u0144skich \u2013 Bizancjum, Pa\u0144stwem Frank\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej Star\u0105 Rzesz\u0105 niemieck\u0105 \u2013 nie by\u0142o czasu i perspektyw na rozw\u00f3j teologii jej zwyczajowym torem. Sk\u0105d wi\u0119c pr\u00f3by sformowania \u201etr\u00f3jcy\u201d w\u015br\u00f3d S\u0142owian Nadba\u0142tyckich? Wi\u0119kszo\u015b\u0107 historyk\u00f3w rozumie to jako \u201epoga\u0144sk\u0105 odpowied\u017a na Tr\u00f3jc\u0119 \u015awi\u0119t\u0105\u201d, dostrzegaj\u0105c w tym inspiracj\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Teza ta jest solidna i trudna do podwa\u017cenia (w obliczu rozmaitych element\u00f3w wierze\u0144 zapo\u017cyczonych przez S\u0142owian od chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w). Sam jednak uwa\u017cam j\u0105 za niewystarczaj\u0105c\u0105. Argumenty za adaptacj\u0105 wierze\u0144 przywleczonych przez misjonarzy, s\u0142u\u017c\u0105 r\u00f3wnie dobrze tak\u017ce mojej tezie, czyli inspiracji gwa\u0142townym rozwojem religii starogerma\u0144skiej<\/strong>. W interesuj\u0105cym nas okresie, od X w. w\u0142\u0105cznie, zasi\u0119g jej dominacji zosta\u0142 okrojony do Skandynawii i tam r\u00f3wnie\u017c znajdowa\u0142 si\u0119 pod du\u017c\u0105 presj\u0105 przeciwnik\u00f3w. Zmusi\u0142o to elity pa\u0144stwowe do reform, kt\u00f3re pozwoli\u0142y poganom przetrwa\u0107 oko\u0142o 200 kolejnych lat w powa\u017cnej opozycji do chrze\u015bcija\u0144stwa. Ten etap dziej\u00f3w zas\u0142uguje w moich oczach na osobny tekst.<\/p>\n\n\n\n

    Germanie formowali swoje triady bog\u00f3w jeszcze w staro\u017cytno\u015bci, zainspirowani najprawdopodobniej kontaktem z Cesarstwem Rzymskim. Od czasu pierwszej, opisanej przez Tacyta, powsta\u0142o ich jeszcze par\u0119 w momentach wzmo\u017conej organizacji plemion germa\u0144skich. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jednak mo\u017cna oszacowa\u0107 na p\u00f3\u017an\u0105 epok\u0119 wiking\u00f3w (\u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 nieco p\u00f3\u017aniejsze, poniewa\u017c zawsze troch\u0119 czasu musi min\u0105\u0107, zanim fakt trafi z rzeczywisto\u015bci na papier). Wzorowym przekazem jest tu tr\u00f3jca czczona w \u015bwi\u0105tyni w szwedzkiej Uppsali, opisana przez Adama z Bremy:<\/p>\n\n\n\n

    \u201e[\u2026] lud czci pos\u0105gi trzech bog\u00f3w tak\u0105 metod\u0105: najpot\u0119\u017cniejszy z nich, imieniem Thor, zasiada na tronie po\u015brodku sali; Wodan i Fricco zajmuj\u0105 miejsca po jego bokach.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Zesp\u00f3\u0142 ten by\u0142 owocem swoich czas\u00f3w. Thunar zaj\u0105\u0142 ju\u017c czo\u0142ow\u0105 pozycj\u0119 w panteonie, jako \u201epoga\u0144ska odpowied\u017a na Jezusa\u201d (szerzej opisa\u0142em to zjawisko w artykule o Heliandzie). Tajemniczy Fricco to z kolei b\u00f3g Ing [skand. Freyr]; brat bli\u017aniak Friji i szwagier Wodana. Abstrahuj\u0105c od mo\u017cliwych wyja\u015bnie\u0144 jego obecno\u015bci (istniej\u0105 podstawy by twierdzi\u0107, \u017ce zast\u0105pi\u0142 swoj\u0105 siostr\u0119), \u0142atwo dostrzec tutaj tr\u00f3jc\u0119. Tego rodzaju zgrupowania nie mia\u0142y sta\u0142ego sk\u0142adu osobowego, by\u0142y raczej formacjami roboczymi, kt\u00f3rych autorzy kierowali si\u0119 nieodgadnionymi koncepcjami teologicznymi. Obok wspomnianych bog\u00f3w, cz\u0119sto wyst\u0119powa\u0142 chocia\u017cby Nerth [skand. Nj\u00f3rdr], jako b\u00f3g m\u00f3rz oraz szeroko pojmowanej p\u0142odno\u015bci, tak\u017ce w rolnictwie.<\/p>\n\n\n\n

    Okres od VIII do ko\u0144ca X wieku, by\u0142 okresem dynamicznej ekspansji kulturowej poga\u0144skich Skandynaw\u00f3w. Emporia handlowe zak\u0142adane w basenie Morza Ba\u0142tyckiego by\u0142y r\u00f3wnocze\u015bnie o\u015brodkami kulturotw\u00f3rczymi, przekazuj\u0105cymi wzorce rzemie\u015blnicze, spo\u0142eczne i religijne. Gdziekolwiek powstawa\u0142y, tam dochodzi\u0142o do pr\u00f3b imitowania nowinek w my\u015bli religijnej. Znamienny jest przyk\u0142ad Rusi Kijowskiej, skolonizowanej przez skandynawsk\u0105 dynasti\u0119 Rurykowicz\u00f3w. Tamtejszy Wielki Ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142odzimierz [skand. Valdamarr, po naszemu Waldemar] wpad\u0142 w latach 70. X wieku na pomys\u0142 odg\u00f3rnego zorganizowania panteonu, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy\u0142by w sobie bog\u00f3w wyznawanych przez r\u00f3\u017cne plemiona poddanych. Na rozgraniczenie germa\u0144skich nalecia\u0142o\u015bci od s\u0142owia\u0144skiego gruntu przyjdzie jeszcze pora, ale nale\u017cy tutaj odnotowa\u0107 sam fakt, \u017ce wsp\u00f3lnoty pozbawione decyduj\u0105cych wp\u0142yw\u00f3w skandynawskich nigdy takich inicjatyw nie podj\u0119\u0142y. <\/em>Nie mia\u0142y one miejsca w\u015br\u00f3d przodk\u00f3w Polak\u00f3w i Czech\u00f3w, w\u015br\u00f3d innych zwi\u0105zk\u00f3w plemiennych na Rusi, ani w \u017cadnym z licznych lud\u00f3w S\u0142owia\u0144szczyzny po\u0142udniowej. Podobne projekty zainicjowano za to w\u015br\u00f3d odleg\u0142ych Lapo\u0144czyk\u00f3w, blisko zwi\u0105zanych z germa\u0144skimi Skandynawami, a co wa\u017cniejsze, tak\u017ce blisko spokrewnionych z nami Ba\u0142t\u00f3w! W tym kr\u0119gu kulturowym powsta\u0142y nast\u0119puj\u0105ce tr\u00f3jce:<\/p>\n\n\n\n