{"id":663,"date":"2025-02-19T12:05:12","date_gmt":"2025-02-19T12:05:12","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=663"},"modified":"2025-02-28T10:38:24","modified_gmt":"2025-02-28T10:38:24","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-slowian-nadbaltyckich-cz-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/02\/19\/przezytki-starogermanskie-wsrod-slowian-nadbaltyckich-cz-2\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d S\u0142owian Nadba\u0142tyckich, cz. 2"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"has-text-align-center\"><em>Marian Wawrzeniecki, Ofiara na s\u0142owia\u0144skim kopcu, ok. 1908 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Krew dla boga krwi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Gdyby zapyta\u0107 laika, jacy byli bogowie dawnych S\u0142owian, niechybnie odpowiedzia\u0142by: krwio\u017cerczy i wielog\u0142owi. Nie pomyli\u0142by si\u0119 du\u017co, je\u015bli mia\u0142by tu na my\u015bli S\u0142owian Nadba\u0142tyckich. Na Tryg\u0142awa i \u015awiatowida przyjdzie jeszcze pora, ale najpierw wylejmy troch\u0119 wirtualnego atramentu, by zmiesza\u0142 si\u0119 z krwi\u0105 zarzynanych je\u0144c\u00f3w. Ofiary z ludzi by\u0142y na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie niepopularne, wyj\u0105wszy zak\u0142adzinowe (m.in. chowanie zmar\u0142ych dzieci pod progiem domu, \u017ceby zamieni\u0142y si\u0119 w duchy przyjazne gospodarstwu). Wydaje si\u0119, \u017ce praktyk\u0119 t\u0119 porzucili jeszcze w czasach pras\u0142owia\u0144skich, razem z kanibalizmem. Straszliwy zwyczaj wr\u00f3ci\u0142 ca\u0142e setki lat p\u00f3\u017aniej, konkretniej w X w. n.e., ale jedynie w dw\u00f3ch miejscach: w\u015br\u00f3d S\u0142owian pomorsko-po\u0142abskich i na Rusi. Czytaj\u0105c teksty z epoki, mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce zw\u0142aszcza w zachodniej cz\u0119\u015bci, ludzka krew nieustannie p\u0142yn\u0119\u0142a ze sto\u0142\u00f3w ofiarnych do \u015awiata Podziemnego. Czy \u00f3w post\u0119p r\u00f3wnie\u017c by\u0142 zas\u0142ug\u0105 German\u00f3w? Podobnie jak w punktach z poprzedniej cz\u0119\u015bci, spe\u0142nione zosta\u0142y kryteria terytorialne oraz chronologiczne. Jednak\u017ce r\u00f3wnie prawdopodobne s\u0105 funkcjonuj\u0105ce ju\u017c w historiografii teorie, kt\u00f3re nazwa\u0142bym skr\u00f3towo psychologizuj\u0105c\u0105 oraz redukcyjn\u0105. Wed\u0142ug pierwszej, przywr\u00f3cenie ofiar z ludzi wynika\u0142oby z kolektywnego stresu populacji, kt\u00f3ra otoczona pot\u0119\u017cnymi przeciwnikami, szuka\u0142a w ten spos\u00f3b specjalnych wzgl\u0119d\u00f3w u bog\u00f3w (a przy okazji odreagowywa\u0142a te nerwy, pozbywaj\u0105c si\u0119 niechcianych os\u00f3b z grupy jako koz\u0142\u00f3w ofiarnych). Wiemy, \u017ce tak zadzia\u0142a\u0142 proces znacznie p\u00f3\u017aniejszy, tj. incydentalne ofiary dla \u201estarych bog\u00f3w\u201d w XIX i XX w., do jakich dosz\u0142o w s\u0142owia\u0144skich Karpatach oraz w Rosji. Nie jest to decyduj\u0105ce dla Po\u0142abia, gdzie praktyka wi\u0105za\u0142a si\u0119 raczej z entuzjazmem i nimbem \u015bwi\u0119to\u015bci, ni\u017c z panik\u0105 ponurej powinno\u015bci. Z perspektywy literackiej zdecydowanie bli\u017cej jej do nowinki teologicznej, ni\u017c zbiorowej histerii.<\/p>\n\n\n\n<p>Druga teoria zak\u0142ada, \u017ce ofiary by\u0142y praktykowane ci\u0105gle, we wszystkich zak\u0105tkach S\u0142owia\u0144szczyzny. Wtedy wiedzieliby\u015bmy o nich tylko na Rusi i regionie nadba\u0142tyckim, poniewa\u017c s\u0105 to dwa najlepiej zbadane od\u0142amy S\u0142owian, odpowiednio wcze\u015bnie uj\u0119te w ramy \u015bredniowiecznego pi\u015bmiennictwa. Ten argument nie bierze jednak pod uwag\u0119 \u201e\u015bwiadectwa \u0142opaty\u201d wyniesionego z archeologii; po s\u0142owia\u0144skich ofiarach z cz\u0142owieka pozostaje do\u015b\u0107 namacalny \u015blad, tj. ich szcz\u0105tki. Powa\u017canych pogan palono, p\u00f3\u017aniej chowano, ale generalnie w jednym kawa\u0142ku i na terenie cmentarza. Tymczasem po ofiarach pozostawa\u0142y same g\u0142owy, zakopane rytualnie w obr\u0119bie miejsca kultowego. Tego rodzaju znaleziska wyst\u0119puj\u0105 wy\u0142\u0105cznie w\u015br\u00f3d S\u0142owian Nadba\u0142tyckich.<\/p>\n\n\n\n<p>Dlaczego g\u0142owy? Wbrew konwencjom tej serii oraz Harugu jako ca\u0142o\u015bci, to akurat <em>nie jest <\/em>zapo\u017cyczenie germa\u0144skie. A przynajmniej, nie u podstaw. Pomys\u0142, \u017ce ludzka g\u0142owa stanowi szczeg\u00f3lnie warto\u015bciow\u0105 ofiar\u0119, jest oryginalnie celtycki (w naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata; w innych rozmaici \u201e\u0142owcy g\u0142\u00f3w\u201d odkrywali to niezale\u017cnie od siebie). W\u015br\u00f3d German\u00f3w \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 ludzkiej g\u0142owy pojawi\u0142a si\u0119 tylko przelotnie, geograficznie ograniczony do pasa celto-germa\u0144skich interakcji w dzisiejszej Francji, Belgii i Wielkiej Brytanii. W\u015br\u00f3d Frank\u00f3w, mo\u017cemy j\u0105 powi\u0105za\u0107 z kultem Wodana, a p\u00f3\u017aniej \u015bw. Dionizego, przedstawianego graficznie z trupi\u0105 g\u0142ow\u0105 (lecz nie czaszk\u0105) w d\u0142oniach jako g\u0142\u00f3wnym atrybutem. W folklorze przechodz\u0105cym stamt\u0105d do reszty Germanii, b\u00f3g trzyma\u0142 j\u0105 czasem za w\u0142osy lub nosi\u0142 przytroczon\u0105 do siod\u0142a. Ostatecznie motyw ten dotar\u0142 r\u00f3wnie\u017c do Skandynawii, gdzie w Eddach pojawia si\u0119 dobrze znana Czytelnikom g\u0142owa Mimira. Do tego samego mitu, cho\u0107 bardzo okr\u0119\u017cnie, nawi\u0105zuje du\u0144ska kronika Gesta Danorum. Wiemy, \u017ce rytualne wykorzystanie ludzkich g\u0142\u00f3w dociera\u0142o do German\u00f3w P\u00f3\u0142nocnych p\u00f3\u017ano i nier\u00f3wnomiernie, pojawiaj\u0105c si\u0119 tam najwcze\u015bniej u zarania epoki wiking\u00f3w. Za\u015bwiadcza to nie tylko materia\u0142 mitologiczny, ale przede wszystkim same czaszki. Praktyka sk\u0142adania ich w ofierze popularyzuje si\u0119 z czasem, osi\u0105gaj\u0105c apogeum w drugiej po\u0142owie X w., ale nawet wtedy budzi zainteresowanie tylko w\u0105skiego wycinka populacji. Kim byli staronordyccy \u0142owcy g\u0142\u00f3w i czym si\u0119 wyr\u00f3\u017cniali?<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Najcz\u0119\u015bciej ofiary z g\u0142\u00f3w towarzysz\u0105 tzw. poch\u00f3wkom odmie\u0144c\u00f3w [ang. deviant burials], czyli: czarownik\u00f3w, muzyk\u00f3w, prymitywnych lekarzy\/weterynarzy\/fryzjer\u00f3w, zawodowych przest\u0119pc\u00f3w, starych weteran\u00f3w. Najprawdopodobniej zosta\u0142y wykonane na ich \u017cyczenie, przez przyjaci\u00f3\u0142 oraz bliskich;<\/li>\n\n\n\n<li>Ofiarami byli je\u0144cy lub s\u0142u\u017c\u0105cy, generalnie osoby z ni\u017cszych warstw spo\u0142ecznych. Nieodmiennie byli to m\u0119\u017cczy\u017ani. Grzebanie posiadacza razem z jego poddanymi by\u0142o szersz\u0105 praktyk\u0105, ale nale\u017cy j\u0105 odr\u00f3\u017cni\u0107 od poch\u00f3wku z sam\u0105 g\u0142ow\u0105 s\u0142ugi. \u00d3w drugi rodzaj jest charakterystyczny dla ww. poch\u00f3wk\u00f3w odmie\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rych mimo wszystko, wci\u0105\u017c mo\u017cna zaliczy\u0107 do bogatszej po\u0142owy populacji;<\/li>\n\n\n\n<li>Zmar\u0142ych, og\u00f3lnie waloryzowanych pozytywnie (gdyby by\u0142o inaczej, sami straciliby g\u0142ow\u0119 w ramach tzw. poch\u00f3wk\u00f3w wampirycznych, dokonywanych z l\u0119kiem lub nienawi\u015bci\u0105), mimo wszystko zabezpieczano. Wieko trumny mocowano ci\u0119\u017ckimi kamieniami, usypywano nad grobem kopczyk, samym trupom uszkadzano \u017cuchwy \u201e\u017ceby nie mogli rzuca\u0107 kl\u0105tw zza grobu\u201d lub obojczyki, co mia\u0142o og\u00f3lnie utrudni\u0107 im wyj\u015bcie z grobu;<\/li>\n\n\n\n<li>Po\u0142o\u017cenie czaszek sugeruje pozycj\u0119 w\u0142asno\u015bci wobec zmar\u0142ego. Cz\u0119sto zast\u0119puje wszelkie inne bogactwa, normalnie sk\u0142adane do grobu, by op\u0142aci\u0107 wst\u0119p do kr\u00f3lestwa zmar\u0142ych (skr\u00f3t my\u015blowy, by nie wchodzi\u0107 w germa\u0144sk\u0105 eschatologi\u0119);<\/li>\n\n\n\n<li>G\u0142owy ofiarne nie wyst\u0119puj\u0105 nigdy razem z ofiarami zwierz\u0119cymi, wr\u0119cz wypieraj\u0105 znacznie dawniejsz\u0105 praktyk\u0119 zabierania do grobu trzody. Niemal r\u00f3wnolegle pojawi\u0142a si\u0119 koncepcja ofiar grobowych z g\u0142\u00f3w zwierz\u0119cych, konkretniej ko\u0144skich lub krowich. Mog\u0142a to by\u0107 bardziej humanitarna alternatywa lub adaptacja tego samego motywu dla potrzeb innego kultu w obr\u0119bie religii German\u00f3w. Wskazywa\u0142yby na to m.in. rozdzia\u0142 geograficzny oraz spo\u0142eczny (dekapitacja zwierz\u0105t jest wi\u0105zana z bogatymi kobietami, lubianymi w lokalnej spo\u0142eczno\u015bci, co osobi\u015bcie wi\u0105za\u0142bym z Frij\u0105). To zagadnienie pozostaje jednak poza nawiasem naszego artyku\u0142u;<\/li>\n\n\n\n<li>W wyj\u0105tkowo aktywnej spo\u0142eczno\u015bci \u015bwi\u0105tynnej w Uppsali, gdzie spotyka\u0142y si\u0119 najr\u00f3\u017cniejsze starogerma\u0144skie kulty Skandynawii, zabijano dla bog\u00f3w dziewi\u0119\u0107 sztuk zwierz\u0105t ka\u017cdego rodzaju oraz dziewi\u0119ciu ludzi, odpowiednio samc\u00f3w i m\u0119\u017cczyzn. Najpierw ich og\u0142uszano, potem spuszczano krew i ucinano g\u0142ow\u0119. Zw\u0142oki wywieszano na drzewach \u015bwi\u0119tego gaju;<\/li>\n\n\n\n<li>Istnia\u0142y r\u00f3wnie\u017c dedykowane do\u0142y ofiarne, gdzie sk\u0142adano same g\u0142owy. Najwi\u0119kszy zawiera\u0142 a\u017c 51 sztuk;<\/li>\n\n\n\n<li>Ofiarom tego typu towarzyszy\u0142 te\u017c okazjonalnie ofiarowania broni, celowo uszkodzonej (\u201ezabitej\u201d) w ho\u0142dzie dla b\u00f3stwa.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Powy\u017csze przes\u0142anki s\u0105 moim zdaniem wystarczaj\u0105ce, by przynajmniej lu\u017ano powi\u0105za\u0107 ten zbi\u00f3r czynno\u015bci obrz\u0119dowych z kultem <strong>Wodana<\/strong>. Pokrywa si\u0119 tutaj demografia czcicieli, ich ambiwalencja moralna, charakter tego boga jako psychopompa zapewniaj\u0105cego zmar\u0142ym spok\u00f3j (za odpowiedni\u0105 op\u0142at\u0105), wreszcie praktyka ofiarowania mu broni. Je\u015bli moja identyfikacja jest s\u0142uszna, m\u00f3wiliby\u015bmy tutaj o technice ofiarnej zapo\u017cyczonej przez konkretn\u0105 podgrup\u0119 poga\u0144skich German\u00f3w. Zarazem by\u0142by to kult wysoce ruchliwy, obejmuj\u0105cy w\u0119drownych czarownik\u00f3w i przera\u017caj\u0105cych, zaczarowanych wojownik\u00f3w; kwitn\u0105cy tam, gdzie przelewa si\u0119 krew, i gdzie spadaj\u0105 ludzkie g\u0142owy\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Od ko\u0144ca epoki wiking\u00f3w (pocz\u0105tek XI w.) opisany wy\u017cej kompleks wierze\u0144 zostaje w du\u017cej mierze zaimportowany na Pomorze i Po\u0142abie. Ludzka g\u0142owa, zw\u0142aszcza nale\u017c\u0105ca do chrze\u015bcija\u0144skiego je\u0144ca, staje si\u0119 po\u017c\u0105danym dobrem rytualnym. Przoduje w tym znany nam ju\u017c zwi\u0105zek plemion, zwany Lucicami lub Wieletami, skupionymi dooko\u0142a grodu w Radogoszczy i jego wystawnej \u015bwi\u0105tyni. W centrum za\u015b staje nikt inny, jak wielki b\u00f3g Radegast.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"685\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Marian_Wawrzeniecki_-_Ofiara_1923-685x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-668\" srcset=\"https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Marian_Wawrzeniecki_-_Ofiara_1923-685x1024.jpg 685w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Marian_Wawrzeniecki_-_Ofiara_1923-201x300.jpg 201w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Marian_Wawrzeniecki_-_Ofiara_1923-768x1148.jpg 768w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Marian_Wawrzeniecki_-_Ofiara_1923.jpg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 685px) 100vw, 685px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em>Marian Wawrzeniecki, Ofiara, 1923 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Starogerma\u0144ska teologia Wielet\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Pierwotnie b\u00f3stwem przewodnim czczonym w Radogoszczy by\u0142 Swaro\u017cyc. Jego teonim znamy nie tylko znad Ba\u0142tyku, ale r\u00f3wnie\u017c Rusi i w S\u0142owenii. Mo\u017cna jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pod ka\u017cdym kryje si\u0119 co\u015b innego. Jego imi\u0119 mo\u017cna wywodzi\u0107 od \u201eswar, swarzenia si\u0119\u201d czyli konflikt\u00f3w i k\u0142\u00f3tni (ale bliskoznaczne m.in. ze staropolskim s\u0142owem \u201ezwarzy\u0107\u201d czyli spawa\u0107 w ogniu). Dla Rus\u00f3w by\u0142 \u201erolniczym bogiem ognia\u201d kojarzonym z popio\u0142em, wykorzystywanym do u\u017cy\u017aniania gleby, kt\u00f3ry w zamian za ofiary z kurczak\u00f3w zapewnia\u0142 obfito\u015b\u0107 w gospodarstwie. Na po\u0142udniu zachowa\u0142 si\u0119 tylko w jednej, archaicznej kol\u0119dzie, gdzie na Bo\u017ce Narodzenie odwiedza\u0142 jakoby ludzkie domy i obory, przynosz\u0105c im szcz\u0119\u015bcie. Dzisiejsi rodzimowiercy uwa\u017caj\u0105 go za boga s\u0142o\u0144ca i boskiego kowala. Tymczasem wed\u0142ug Po\u0142abian by\u0142 <em>par excellence <\/em>bogiem wojny. Wyobra\u017cany jako je\u017adziec z w\u0142\u00f3czni\u0105, po\u015bwi\u0119ca\u0142 chor\u0105gwie wojownik\u00f3w i karmi\u0142 si\u0119 ludzk\u0105 krwi\u0105, przelewan\u0105 na polach bitew. Mamy tu w\u0142a\u015bciwie pi\u0119\u0107 r\u00f3\u017cnych, trudnych do pogodzenia spojrze\u0144 na spraw\u0119. Istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce by\u0142o to naprawd\u0119 stare, pras\u0142owia\u0144skie b\u00f3stwo, kt\u00f3re odci\u0119te od siebie wsp\u00f3lnoty reinterpretowa\u0142y p\u00f3\u017aniej, odchodz\u0105c od pierwotnego zakresu znaczeniowego. Zacz\u0105\u0142by swoj\u0105 histori\u0119 jako b\u00f3g militarny kojarzony z ciep\u0142em, co doprowadzi\u0142o plemiona do odmiennych aplikacji jego kultu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nas interesuje jednak g\u0142\u00f3wnie funkcja w\u015br\u00f3d Wielet\u00f3w. Jako pierwszy wymienia go w swoim li\u015bcie Bruno z Kwerfurtu, mnich i kapelan niemieckiego cesarza. Przedstawia Swaro\u017cyca jako diab\u0142a [\u0142ac. Zuarasiz diabolus] oraz poga\u0144ski odpowiednik \u015bw. Maurycego. Jest wodzem \u201echor\u0105gwi diabelskich\u201d (\u015bwi\u0119tych sztandar\u00f3w na kt\u00f3rych widnia\u0142y wizerunki pomniejszych b\u00f3stw, co mo\u017ce sugerowa\u0107 pozycj\u0119 ich w\u0142adcy). Co najciekawsze w kontek\u015bcie naszych rozwa\u017ca\u0144, sk\u0142adano mu w ofierze ludzkie g\u0142owy. Pisz\u0105cy dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Thietmar z Merseburga pozytywnie zweryfikowa\u0142 te opinie, dodaj\u0105c, \u017ce jest to b\u00f3g \u201eszanowany i czczony\u201d ponad innymi postaciami wieleckiego panteonu. Co zatem zasz\u0142o przez nast\u0119pne dekady, \u017ce nieca\u0142e pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej, g\u0142\u00f3wnym bogiem w tym pa\u0144stwie by\u0142 ju\u017c Radegast? Uznaj\u0119 to za krok w post\u0119puj\u0105cym procesie\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;Wielu slawist\u00f3w dostrzeg\u0142o przede mn\u0105, \u017ce wieleccy w\u0142adcy bog\u00f3w byli do siebie bli\u017aniaczo podobni. Radegast r\u00f3wnie\u017c nosi\u0142 w\u0142\u00f3czni\u0119 i je\u017adzi\u0142 konno, wywy\u017cszano go autorytetem ponad pozosta\u0142ych (m.in. przystrajaj\u0105c pos\u0105g z\u0142otem i purpur\u0105), sk\u0142adano mu w ofierze g\u0142owy, po\u015bwi\u0119cano sztandary i proszono o przychylno\u015b\u0107 w boju. Obaj byli te\u017c wi\u0105zani z wr\u00f3\u017cbami, zw\u0142aszcza za po\u015brednictwem zwierz\u0105t, koni oraz dzik\u00f3w. To wystarczaj\u0105co, aby uzna\u0107, \u017ce trzon kultu jest w obu przypadkach zgodny. M\u00f3wi\u0105c naukowo, desygnat pozostaje ten sam, zmieni\u0142a si\u0119 forma zaadresowania. Czasem uznaje si\u0119, \u017ce r\u00f3\u017cnica wynik\u0142a po prostu ze zmiany najpopularniejszego epitetu; wszak\u017ce bogowie zmieniaj\u0105 je jak r\u0119kawiczki. M\u00f3g\u0142bym na to przysta\u0107, gdyby r\u00f3\u017cnica tyczy\u0142a si\u0119 jedynie nazwy lub spraw kosmetycznych. Jednak\u017ce mi\u0119dzy \u015bwiadectwami m\u00f3wi\u0105cymi o Swaro\u017cycu (lata 1008-1018), a tymi opisuj\u0105cymi Radegasta (1075-1147), mia\u0142a miejsce przemiana jako\u015bciowa. \u017beby wyja\u015bni\u0107 to dobitniej, pozwol\u0119 sobie rozpisa\u0107 istotne wydarzenia z dziej\u00f3w jego ludu i kultu w prowizorycznym kalendarium:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>983<\/strong> \u2013 wielkie powstanie S\u0142owian Po\u0142abskich przeciwko Starej Rzeszy. Zwi\u0105zki plemienne Obodrzyc\u00f3w i Lucic\u00f3w sprzeciwi\u0142y si\u0119 chrystianizacji, osadnictwu niemieckiemu (chrze\u015bcija\u0144skiemu; warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wcze\u015bniejsze poga\u0144skie tolerowali), oraz daninom jakie musieli p\u0142aci\u0107 cesarstwu. Zwyci\u0119\u017caj\u0105, uzyskuj\u0105c pe\u0142n\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107. Wci\u0105\u017c jednak znajduj\u0105 si\u0119 w warunkach presji, \u015bci\u015bni\u0119ci mi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 Rzesz\u0105 a Pa\u0144stwem Piast\u00f3w.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>985-1003<\/strong> \u2013 coroczne wyprawy w\u0142adc\u00f3w Niemiec oraz Polski, maj\u0105ce na celu chrystianizacj\u0119 oraz pacyfikacj\u0119 pogan zamieszkuj\u0105cych tereny pomi\u0119dzy tymi pa\u0144stwami. W og\u00f3lnym rozrachunku, Po\u0142abie wysz\u0142o z nich obronn\u0105 r\u0119k\u0105, ale m\u00f3wimy tu o dwudziestoleciu ci\u0105g\u0142ej walki zbrojnej.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>1003-1018<\/strong> \u2013 cesarz Henryk II \u015awi\u0119ty zmieni\u0142 strategi\u0119. Zawi\u0105za\u0142 sojusz z poganami, \u017ceby wsp\u00f3lnie z uderzy\u0107 na Polsk\u0119 Boles\u0142awa Chrobrego. Relacje Po\u0142abian z Niemcami znacznie si\u0119 ociepli\u0142y, ponad dekada spokoju pomog\u0142a im odzyska\u0107 si\u0142y. W bardzo zbli\u017conych latach powstaje opisany wy\u017cej kult Swaro\u017cyca i du\u017ce centrum \u015bwi\u0105tynne w Radogoszczy, kt\u00f3re stanowi\u0142o przy okazji centrum administracyjne zwi\u0105zku plemion. Sama \u015bwi\u0105tynia ma trzy bramy i znajduje si\u0119 nad jeziorem.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>1018-1029<\/strong> \u2013 zawarcie pokoju polsko-niemieckiego wywo\u0142uje fal\u0119 niepokoj\u00f3w. W\u015br\u00f3d Obodrzyc\u00f3w wybucha konflikt plemienny, toczony mi\u0119dzy frakcjami ortodoksyjnych pogan a poga\u0144sko-chrze\u015bcija\u0144skich synkretyk\u00f3w. Pierwsi byli wspierani przez kap\u0142a\u0144stwo Wielet\u00f3w, co ostatecznie przewa\u017cy\u0142o szal\u0119.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>1056-1057<\/strong> \u2013 Po\u0142abianie wsp\u00f3lnie odparli inwazj\u0119 niemieck\u0105. Nast\u0119pnie wybucha mi\u0119dzy nimi wojna domowa, gdzie dominuj\u0105 dwie frakcje: jedna skupiona dooko\u0142a \u015bwi\u0105tyni w Radogoszczy, druga na peryferiach pa\u0144stwa. Istnieje enigmatyczna wzmianka, \u017ce walka toczy\u0142a si\u0119 o \u201ewp\u0142ywy zwi\u0105zane ze \u015bwi\u0105tyni\u0105\u201d. Ostatecznie elity kap\u0142a\u0144skie wezwa\u0142y na pomoc chrze\u015bcija\u0144skich Du\u0144czyk\u00f3w i Sas\u00f3w, kt\u00f3rych r\u0119kami zwyci\u0119\u017cy\u0142y konflikt (trac\u0105c przy okazji p\u00f3\u0142 pa\u0144stwa).<\/li>\n\n\n\n<li><strong>1066 <\/strong>\u2013 kolejne powstanie S\u0142owian Po\u0142abskich przeciwko wp\u0142ywom niemieckim. Inspirowane przez kap\u0142an\u00f3w poga\u0144skich, uderzy\u0142o g\u0142\u00f3wnie w misjonarzy i mo\u017cnow\u0142adztwo ulegaj\u0105ce zewn\u0119trznym naciskom. Biskupa Jana Szkota zawleczono (nago, pop\u0119dzaj\u0105c kijami) do Radogoszczy. Tam uci\u0119to mu g\u0142ow\u0119 i ofiarowano j\u0105 Radegastowi. Wtedy po raz pierwszy imi\u0119 tego boga pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych, zast\u0119puj\u0105c Swaro\u017cyca.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>1067-1068<\/strong> \u2013 biskup Burchard z Halberstadt dokona\u0142 wyprawy karnej przeciwko Wieletom. Zburzy\u0142 i spali\u0142 Radogoszcz, tak \u017ce nie zosta\u0142 po niej kamie\u0144 na kamieniu.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>1073-1075<\/strong> \u2013 cesarz Henryk IV wszed\u0142 w konflikt ze swoimi wasalami w Bawarii i Saksonii. Obie strony zabiega\u0142y o sojusz z Po\u0142abiem. W\u015br\u00f3d Wielet\u00f3w wybuch\u0142a wojna domowa mi\u0119dzy zwolennikami obu opcji, kt\u00f3rzy ostatecznie wykrwawili si\u0119 nawzajem. Zwyci\u0119\u017cy\u0142o stronnictwo niezaanga\u017cowanych, kt\u00f3rego programem by\u0142o odbudowanie \u015bwi\u0105tyni w Radogoszczy. Zadedykowana Radegastowi jako najwi\u0119kszemu b\u00f3stwu, cz\u0119\u015b\u0107 centralna zosta\u0142a przeniesiona na wysp\u0119 na jeziorze, za\u015b sam budynek powi\u0119kszy\u0142 si\u0119, uzyskuj\u0105c trzykrotnie wi\u0119cej bram (by\u0142o ich dziewi\u0119\u0107, a jest to \u015bwi\u0119ta liczba German\u00f3w). By\u0142a to konstrukcja rozleglejsza i wspanialsza od starej \u015bwi\u0105tyni. Zmieniono te\u017c nazw\u0119 na \u201eRetra\u201d.<\/li>\n\n\n\n<li>ok. <strong>1108 <\/strong>\u2013 Wieleci czcili swojego boga pod imieniem \u201ePrzybyg\u0142\u00f3w\u201d czyli \u201ezdobywaj\u0105cy g\u0142owy\u201d. Warto tutaj zacytowa\u0107 fragmentarycznie list biskupa Adelgota:<\/li>\n\n\n\n<li><em>\u201e[\u2026] powiadaj\u0105 ich czarownicy w trakcie uczty: g\u0142\u00f3w pragnie nasz Pripegala! Trzeba mu dostarczy\u0107 takich ofiar! [\u2026] Potem, \u015bci\u0105wszy chrze\u015bcijanom g\u0142owy przed o\u0142tarzami owej profanacji, bior\u0105 w r\u0119ce puchary pe\u0142ne krwi ludzkiej [\u2026].\u201d<\/em><\/li>\n\n\n\n<li><strong>1125<\/strong> \u2013 wyprawa kr\u00f3la niemieckiego Lotara III, uderzy\u0142a w Radogoszcz vel Retr\u0119. Odnowiony gr\u00f3d zosta\u0142 ponownie zniszczony. Nie wyt\u0119pi\u0142 jednak kultu Radegasta, kt\u00f3rego kap\u0142ani uciekli na wolne jeszcze tereny Obodrzyc\u00f3w i Ran\u00f3w (z wyspy Rugii).<\/li>\n\n\n\n<li><strong>1131-1147<\/strong> \u2013 Niklot zosta\u0142 wybrany na ksi\u0119cia Obodrzyc\u00f3w. Prowadzi\u0142 aktywn\u0105 polityk\u0119 religijn\u0105, \u0142\u0105cz\u0105c poga\u0144stwo s\u0142owia\u0144skie z chrze\u015bcija\u0144stwem (sam czci\u0142 nieokre\u015blonego boga nieba). W jego pa\u0144stwie kult Radegasta znajduje nowy dom, staje si\u0119 chyba najpopularniejszy. Ostatecznie zgin\u0105\u0142, broni\u0105c swoich ziem przed wypraw\u0105 krzy\u017cow\u0105. S\u0142owianie Po\u0142abscy zostali podbici.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Z przedstawionej narracji mo\u017cna wynie\u015b\u0107 obraz kultu Swaro\u017cyca-Radegasta, dzielony na cztery interesuj\u0105ce nas etapy. Pierwszy trwa\u0142 od czas\u00f3w niepami\u0119tnych (ok. VI w.) do X w. Wtedy S\u0142owianie Nadba\u0142tyccy byli wystawieni g\u0142\u00f3wnie na wp\u0142ywy poga\u0144skich german\u00f3w, przyjmuj\u0105c od nich rozmaite formy kultowe opisane w poprzedniej cz\u0119\u015bci (do kt\u00f3rych wr\u00f3cimy jeszcze w nast\u0119pnej). Czerpano wzorce z modnego wtedy kultu Wodana, kt\u00f3ry imponowa\u0142 jako domena arystokracji, magicznych wojownik\u00f3w, cudotw\u00f3rc\u00f3w i ludzi wykszta\u0142conych. Stamt\u0105d przyp\u0142yn\u0105\u0142 m.in. obyczaj dekapitowania je\u0144c\u00f3w, wykorzystanie zakl\u0119tych chor\u0105gwi, a tak\u017ce \u015bcis\u0142e wi\u0105zanie \u201ekrwio\u017cerczego boga\u201d z czynno\u015bciami wr\u00f3\u017cebnymi. W owych czasach b\u00f3g ten niekoniecznie musia\u0142 by\u0107 Swaro\u017cycem, np. na Rugii czczono \u201ena wz\u00f3r wodaniczny\u201d \u015awi\u0119towita i Porenuta, ale mo\u017cemy przypuszcza\u0107, \u017ce wtedy dosz\u0142o. Inspiracja nie oznacza kalki 1:1, wi\u0119c mamy tutaj do czynienia z niekontrolowanym przep\u0142ywem tyle\u017c skutecznych, co atrakcyjnych element\u00f3w religijno\u015bci. Konkretnie na wybrze\u017cu, pojawi\u0142y si\u0119 w owym czasie centra wr\u00f3\u017cbiarskie \u2013 <strong>Szczecin<\/strong>, <strong>Arkona<\/strong> (na Rugii) i w\u0142a\u015bnie <strong>Radogoszcz<\/strong> \u2013 wszystkie skupione dooko\u0142a wyrocznego wykorzystania koni. To r\u00f3wnie\u017c by\u0142 zwyczaj germa\u0144ski, opisany jeszcze przez Tacyta. Trzy wymienione punkty s\u0105 sobie, geograficznie rzecz ujmuj\u0105c, bardzo bliskie.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Svantevitstein_2-1-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-667\" srcset=\"https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Svantevitstein_2-1-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Svantevitstein_2-1-300x225.jpg 300w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Svantevitstein_2-1-768x576.jpg 768w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Svantevitstein_2-1-1536x1152.jpg 1536w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Svantevitstein_2-1-2048x1536.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>P\u0142askorze\u017aba kultowa \u015awi\u0119towita, wmurowana w \u015bciany ko\u015bcio\u0142a na Rugii, X-XI w., Niemcy (Altkirchen).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u0141\u0105czy je obecno\u015b\u0107 w strefie intensywnej kolonizacji germa\u0144skiej, tj. prosperuj\u0105cych wczesno\u015bredniowiecznych empori\u00f3w handlowych, gdzie poza Skandynawami \u015bci\u0105gali r\u00f3wnie\u017c Fryzowie i Sasi. Dwa z nich (rugijskie oraz szczeci\u0144skie) by\u0142y dos\u0142ownie po\u0142o\u017cone w tym samym miejscu, co wodaniczne \u015bwi\u0105tynie. Radogoszcz, gdziekolwiek si\u0119 znajdowa\u0142a, by\u0142a zwyczajnie za daleko od wybrze\u017ca. Mo\u017ce dlatego formu\u0142a rytualna dotar\u0142a tam p\u00f3\u017aniej, wzbudzaj\u0105c resentyment populacji? Zosta\u0142aby wprowadzona zbyt szybko i radykalnie, \u017ceby ludzie zd\u0105\u017cyli si\u0119 przyzwyczai\u0107. Podsumowuj\u0105c, S\u0142owianie i Germanie \u017cyli na tych terytoriach w wielowiekowej symbiozie, kt\u00f3ra poza dos\u0142ownym dzieleniem przestrzeni, przenosi\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do sfery duchowej. Tzw. groby typu Alt Kabelich to powsta\u0142a w Meklemburgii (na terytoriach Zwi\u0105zku Wieleckiego) forma poch\u00f3wku, stanowi\u0105ca fuzj\u0119 skandynawskiego i s\u0142owia\u0144skiego obrz\u0105dku grzebalnego. S\u0142u\u017cy\u0142a ona najprawdopodobniej po to, aby s\u0105siedzi z tych dw\u00f3ch lud\u00f3w mogli bezkonfliktowo dzieli\u0107 cmentarze. Ta forma skupiona jest na ziemiach S\u0142owian Nadba\u0142tyckich, od Lubeki po Ko\u0142obrzeg, ale wyspowo si\u0119ga na po\u0142udnie a\u017c do Polski i Czech. Wydaje si\u0119, \u017ce mog\u0142y przynale\u017ce\u0107 do rzemie\u015blnik\u00f3w, sprowadzanych do s\u0142owia\u0144skich siedlisk w\u0142a\u015bnie z opisanych empori\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>Wracaj\u0105c do chronologii, nast\u0119pny okres rozpoczyna si\u0119 wraz z pocz\u0105tkiem XI w. W mi\u0119dzyczasie Niemcy sta\u0142y si\u0119 chrze\u015bcija\u0144skie i ekspansywne, ale wci\u0105\u017c pozostawa\u0142y atrakcyjnym punktem odniesienia. Kiedy po 1003 r., przestaj\u0105 naje\u017cd\u017ca\u0107 Po\u0142abian, ci szybko zaczynaj\u0105 si\u0119 na nich wzorowa\u0107. Prawdopodobnie trafiaj\u0105 do nich te same argumenty, kt\u00f3re niewiele przedtem przekona\u0142y do nawr\u00f3cenia plemiona niemieckie. Decyduj\u0105cy by\u0142by kult \u015bw. Maurycego, jednej z wielu postaci wykreowanych we wczesnym \u015bredniowieczu, aby zast\u0105pi\u0107 ostatecznie Wodana. By\u0142a to kreacja zar\u00f3wno odg\u00f3rna, poniewa\u017c autorytety ko\u015bcielne chcia\u0142y podkopa\u0107 autorytet starego boga i zapewni\u0107 dla niego alternatyw\u0119, ale te\u017c oddolna, stworzona przez prostaczk\u00f3w kt\u00f3rzy chcieli dalej praktykowa\u0107 swoj\u0105 religi\u0119 po kosmetycznych zmianach. Kult \u015bw. Maurycego narodzi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnolegle w\u015br\u00f3d dru\u017cynnik\u00f3w z plemion Burgund\u00f3w, Frank\u00f3w i Longobard\u00f3w, ale prawdziw\u0105 popularno\u015b\u0107 zdoby\u0142 dopiero w Niemczech. By\u0142 to natchniony boskim o\u015bwieceniem je\u017adziec z w\u0142\u00f3czni\u0105 zrani\u0107 Boga (dzier\u017cy\u0142 pono\u0107 bro\u0144, kt\u00f3r\u0105 przebito przedtem bok Jezusa) i straszliwym obliczem; patron bractw m\u0119skich, znachorstwa, dowodzenia armiami i wszystkiego co wi\u0105\u017ce si\u0119 z rozlewem krwi. Skutecznie, obok \u015bw. Szczepana, zast\u0105pi\u0142 Wodana w tradycyjnych niemieckich toastach oraz okrzykach bitewnych. Wspomniana wy\u017cej w\u0142\u00f3cznia by\u0142a wed\u0142ug tradycji broni\u0105 ceremonialn\u0105 wodza Burgund\u00f3w Guntrama, kt\u00f3rego imi\u0119 oznacza \u201eWojennego Kruka\u201d, p\u00f3\u017aniej za\u015b przej\u0119ta przez kt\u00f3rego\u015b z przodk\u00f3w Karola Wielkiego. Tego rodzaju autorytet religijny musia\u0142 oddzia\u0142ywa\u0107 tak\u017ce i na S\u0142owian, kt\u00f3rzy zaznajomieni z kultem Wodana, byli w stanie odczyta\u0107 szeroki repertuar znacze\u0144 w chrysto-poga\u0144skiej mieszance religijnej\u2026 kt\u00f3re dla nas wymagaj\u0105 dedykowanego tekstu, takiego jak ten.<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00f3\u017aniejszy jest okres turbulencji. Definiuj\u0105cym dla niego momentem momentem, aczkolwiek najbardziej tajemniczym, jest quasi-religijna wojna domowa Wielet\u00f3w z roku 1057. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej po raz pierwszy pojawia si\u0119 nowy teonim, imi\u0119 Radegasta. Mo\u017cliwych interpretacji jest wiele, ale sam chcia\u0142bym w tym widzie\u0107 przetasowanie w kulcie. Narastaj\u0105ce inspiracje z obu om\u00f3wionych wy\u017cej \u017ar\u00f3de\u0142 germa\u0144skich, zyskiwa\u0142y sobie stopniowo popularno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d kleru, alienuj\u0105c konserwatywnych pogan z prowincji. Zwyci\u0119stwo kap\u0142a\u0144stwa by\u0142o niestabilne, poniewa\u017c najwyra\u017aniej nie cieszyli si\u0119 mi\u0142o\u015bci\u0105 ludu, by\u0107 mo\u017ce traktowano ich jako rewolucjonist\u00f3w? Niezaprzeczalnie ich \u201eprzewr\u00f3t\u201d uda\u0142 si\u0119 tylko za spraw\u0105 interwencji obcych mocarstw. Sami na pewno nie uznawali si\u0119 za \u201egermanizator\u00f3w\u201d ale mogli by\u0107 tak postrzegani przez bli\u017anich. Taki stan rzeczy szybko sprowadzi\u0142 zag\u0142ad\u0119 na naj\u015bwi\u0119tsze sanktuarium, kt\u00f3re niedostatecznie bronione, upad\u0142o pod ciosami biskupa (czyli w wyprawie o ni\u017cszej randze i liczebno\u015bci od poprzednich, cesarskich). Atak by\u0142 wprawdzie dzie\u0142em fanatyzmu, ale nie s\u0105dz\u0119, \u017ceby zaprawiony polityk ko\u015bcielny jak Burchard, porwa\u0142 si\u0119 z atakiem na przeciwnika silnego i stabilnego. Musia\u0142 zaatakowa\u0107 w momencie rozbicia, niepopularno\u015bci w\u0142adzy, etc.<\/p>\n\n\n\n<p>Dopiero w okresie kolejnego konfliktu, ju\u017c ca\u0142kiem politycznego, elitom duchownym uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 w\u0142adz\u0119 nad pa\u0144stwem. Przez por\u00f3wnanie jawili si\u0119 jako zr\u00f3wnowa\u017cona opcja, bardziej suwerenna w stosunku do pozosta\u0142ych, ch\u0119tnych wkracza\u0107 do polityki wewn\u0119trznej Rzeszy. Zm\u0119czeni chaosem ludzie podporz\u0105dkowali si\u0119, \u0142\u0105cz\u0105c si\u0142y w olbrzymim (na skal\u0119 \u00f3wczesnej pa\u0144stwowo\u015bci plemiennej) projekcie architektonicznym, reprezentuj\u0105cym now\u0105 ideologi\u0119 w\u0142adzy w kraju Lucic\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>Jej elementem by\u0142a pomijana dot\u0105d, nienazwana \u017cona Radegasta. W <em>interpretatio romana <\/em>\u015bredniowiecznych kronikarzy, ma\u0142\u017conk\u0105 Swaro\u017cyca by\u0142 odpowiednik hellenistycznej Artemidy\/Diany (mo\u017ce to\u017csamy z Dziewann\u0105?). Pod takim imieniem pojawia si\u0119 dwukrotnie na Rusi, ale te\u017c na wczesnym Po\u0142abiu, sprzed ca\u0142ego procesu reform. Jej m\u0105\u017c tymczasem, m\u00f3g\u0142 si\u0119 kry\u0107 pod niezgrabnie wkomponowanymi w tekst imionami Saturna (Po\u0142abie) lub Heliosa\/Hefajstosa (Ru\u015b). W kolejnej, ostatniej ju\u017c wzmiance z r. 1172, mo\u017cemy zaobserwowa\u0107 stan po reformach i powierzchownym nawr\u00f3ceniu Wielet\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201e[\u2026]Lucice nazywaj\u0105 Chrystusa swoim nowym bogiem, ale nadal czcz\u0105 Merkurego. G\u0142\u00f3wnie jednak Wenus, kt\u00f3ra nie ma swoich \u015bwi\u0105ty\u0144, ale otrzymuje cze\u015b\u0107 w lasach i przy \u017ar\u00f3d\u0142ach wodnych.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Merkury i Wenus to najzupe\u0142niej typowe, akurat dla German\u00f3w, uto\u017csamienie Wodana i Friji. Stwierdzenie, \u017ce Radegast by\u0142 czczony w \u015bwi\u0105tyniach, za\u015b jego \u017cona na \u0142onie natury, potwierdza\u0142oby wizj\u0119, wedle kt\u00f3rej to na nim skupia\u0142a si\u0119 uwaga warstwy kap\u0142a\u0144skiej. Nawet bardziej istotne by\u0142o tu przesuni\u0119cie identyfikacji.<\/p>\n\n\n\n<p>Ostatni etap pozwala nam obserwowa\u0107 efekty ca\u0142ego tego procesu. Ze swojej odtworzonej siedziby, czciciele Radegasta dokonali by\u0107 mo\u017ce ekspansji religijnej na bli\u017aniaczy zwi\u0105zek Obodrzyc\u00f3w. Musieli przygotowywa\u0107 grunt od d\u0142u\u017cszego czasu, tak aby pod rz\u0105dami Niklota ich b\u00f3g sta\u0142 si\u0119 tam dominuj\u0105cy. Trudno powiedzie\u0107, na ile sami przewidzieli dalszy bieg wypadk\u00f3w, ale obejmuj\u0105c zasi\u0119giem Obodrzyc\u00f3w i Rugi\u0119, przygotowali sobie wyj\u015bcie awaryjne: drog\u0119 ucieczki, jak\u017ce przydatn\u0105, kiedy projekt leg\u0142 ju\u017c w gruzach pod naporem chrze\u015bcija\u0144stwa! Ich praktyka religijna sta\u0142a si\u0119 wtedy szczeg\u00f3lnie brutalna, poch\u0142aniaj\u0105c wiele ludzkich istnie\u0144. Ofiary, g\u0142\u00f3wnie cudzoziemscy misjonarze, duchowni, mo\u017cnow\u0142adcy wiary chrze\u015bcija\u0144skiej, by\u0142y przed \u015bmierci\u0105 p\u0119tane i og\u0142uszane t\u0119pym narz\u0119dziem. Nast\u0119pnie spuszczano z nich krew i ucinano g\u0142ow\u0119 (niekoniecznie w tej kolejno\u015bci), kt\u00f3r\u0105 wrzucano do do\u0142u ofiarnego nieopodal \u015bwi\u0105tyni, najcz\u0119\u015bciej przy \u015bwi\u0119tym jeziorze, uroczysku, etc.<\/p>\n\n\n\n<p>Na zaistnia\u0142\u0105 samowol\u0119 etyczn\u0105 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 co najmniej dwa czynniki. Pierwszym by\u0142a swoboda \u2013 kolejne konflikty i ataki zewn\u0119trzne wyt\u0119pi\u0142y mrowie konkurencyjnych kult\u00f3w, przez co kap\u0142ani z Retry nie musieli si\u0119 obawia\u0107 r\u00f3wnoprawnych przeciwnik\u00f3w. Zupe\u0142nie inaczej malowa\u0142y si\u0119 relacje z chrze\u015bcijanami, kt\u00f3re budzi\u0142y w nich zasadne, wr\u0119cz egzystencjalne l\u0119ki. Najgorszy scenariusz faktycznie doszed\u0142 do skutku, ale nie mo\u017cna powiedzie\u0107, by kap\u0142ani Wielet\u00f3w ust\u0105pili bez walki.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"2560\" height=\"1920\" src=\"https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_RC3BCgen_-_2020-06-22_b-scaled.jpg\" alt=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/1\/13\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_R%C3%BCgen_-_2020-06-22_b.jpg\" class=\"wp-image-681\" srcset=\"https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_RC3BCgen_-_2020-06-22_b-scaled.jpg 2560w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_RC3BCgen_-_2020-06-22_b-300x225.jpg 300w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_RC3BCgen_-_2020-06-22_b-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_RC3BCgen_-_2020-06-22_b-768x576.jpg 768w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_RC3BCgen_-_2020-06-22_b-1536x1152.jpg 1536w, https:\/\/harug.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Bildstein_Marienkirche_Bergen_auf_RC3BCgen_-_2020-06-22_b-2048x1536.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 2560px) 100vw, 2560px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em>P\u0142askorze\u017aba kultowa \u015awi\u0119towita, wmurowana w \u015bcian\u0119 ko\u015bcio\u0142a, X-XI w., Niemcy (Bergen).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kim by\u0142 Radegast?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ka\u017cda posta\u0107 mityczna jest tylko niedoskona\u0142ym uj\u0119ciem bosko\u015bci, poniewa\u017c przedstawienie jej <em>saut\u00e9 <\/em>odj\u0119\u0142oby ludziom zmys\u0142y. To sprawia, \u017ce wszystkie bez wyj\u0105tku s\u0105 podatne na przemiany w czasie i wp\u0142ywy zewn\u0119trzne. Ofiarnicy, gdziekolwiek maj\u0105 do tego swobod\u0119, stale odkrywaj\u0105 nowe oblicza, punkty wsp\u00f3lne i nieziemskie moce swoich niebia\u0144skich prze\u0142o\u017conych. Ka\u017cdy b\u00f3g oraz praktyka religijna jest <em>sk\u0105d\u015b, <\/em>przemieszczaj\u0105c si\u0119 od tak dawna, \u017ce nawet Sumerowie nie mogli przypisywa\u0107 sobie ich autorstwa. Historia po\u0142abskiego Swaro\u017cyca, kt\u00f3ry od\u017cy\u0142 i rozkwit\u0142 poprzez kontakt ze swoim germa\u0144skim odpowiednikiem, by ostatecznie sta\u0107 si\u0119 Radegastem \u2013 doskonale oddaje zjawisko, jakie mam tu na my\u015bli. Interakcje z innymi kulturami w najmniejszym stopniu nie ujmuj\u0105 mu dostoje\u0144stwa ani pos\u0119pnej powagi. Wcale nie czyni go to te\u017c obcym, mniej s\u0142owia\u0144skim; gdyby tak by\u0142o, kategorie bog\u00f3w \u201es\u0142owia\u0144skich\u201d i \u201egerma\u0144skich\u201d straci\u0142yby sens, bo wszyscy ostatecznie wywodz\u0105 si\u0119 z panteonu indoeuropejskiego lub innych wsp\u00f3lnot neolitycznych. Tamte natomiast mog\u0142y wyrosn\u0105\u0107 w paleolicie, itd., itd. wiod\u0105c a\u017c do godnej uznania religijno\u015bci ma\u0142p cz\u0142ekokszta\u0142tnych.<\/p>\n\n\n\n<p>Na mocy powy\u017cszych argument\u00f3w, uznaj\u0119 Radegasta za boga S\u0142owian zainspirowanego germa\u0144skim Wodanem, kolejny z licznych dowod\u00f3w na tw\u00f3rcz\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 tych kultur. Oczywi\u015bcie, efekt ko\u0144cowy nie budzi zachwytu ani aprobaty, dotycz\u0105c wszak\u017ce ofiar z ludzi i picia ich krwi. Nie zmienia to faktu, \u017ce w\u0142a\u015bnie z takim zapleczem duchowym, uda\u0142o im si\u0119 podtrzyma\u0107 poga\u0144stwo przez przesz\u0142o 150 lat. Przypomn\u0119, \u017ce osi\u0105gn\u0119li to jako do\u015b\u0107 prymitywne, na wp\u00f3\u0142 skolonizowane zwi\u0105zki plemion, \u015bci\u015bni\u0119te mi\u0119dzy najpot\u0119\u017cniejszym pa\u0144stwem \u00f3wczesnej Europy (Rzesz\u0105), a trzema innymi pa\u0144stwami na wy\u017cszym poziomie rozwoju, szukaj\u0105cymi dr\u00f3g ekspansji (Czechy, Polska i Dania). Ich d\u0142uga walka na wyniszczenie by\u0142a osi\u0105gni\u0119ciem samym w sobie, wymagaj\u0105cym ci\u0105g\u0142ej walki bratob\u00f3jczej i zewn\u0119trznej, co nada\u0142o przedsi\u0119wzi\u0119ciu odczuwalnie mroczn\u0105 aur\u0119. Tego rodzaju polityka, prowadzona przez wr\u00f3\u017c\u00f3w na skrwawionych ziemiach, doskonale pasuje do natury Wodana. Objawienie si\u0119 w takim w\u0142a\u015bnie miejscu, nie powinno nikogo dziwi\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p>Pokonawszy ten w\u0105tek, wed\u0142ug mnie najbardziej zaawansowany naukowo w historii bloga, mo\u017cemy przej\u015b\u0107 do zada\u0144 prostszych i przyjemniejszych. <a href=\"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/02\/19\/przezytki-starogermanskie-wsrod-slowian-nadbaltyckich-cz-3\/\">Trzeci, ostatni tekst w tym temacie<\/a>, dotyczy pomniejszych zagadnie\u0144. Spo\u015br\u00f3d nich pierwsz\u0105 b\u0119dzie wielog\u0142owo\u015b\u0107 bog\u00f3w s\u0142owia\u0144skich i jej zwi\u0105zek z podobnym motywem w sztuce dawnych German\u00f3w\u2026<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gdyby zapyta\u0107 laika, jacy byli bogowie dawnych S\u0142owian, niechybnie odpowiedzia\u0142by: krwio\u017cerczy i wielog\u0142owi. Nie pomyli\u0142by si\u0119 du\u017co, je\u015bli mia\u0142by tu na my\u015bli S\u0142owian Nadba\u0142tyckich. Na Tryg\u0142awa i \u015awiatowida przyjdzie jeszcze pora, ale najpierw wylejmy troch\u0119 wirtualnego atramentu, by zmiesza\u0142 si\u0119 z krwi\u0105 zarzynanych je\u0144c\u00f3w. Ofiary z ludzi by\u0142y na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie niepopularne, wyj\u0105wszy zak\u0142adzinowe (m.in. chowanie zmar\u0142ych dzieci pod progiem domu, \u017ceby zamieni\u0142y si\u0119 w duchy przyjazne gospodarstwu). Wydaje si\u0119, \u017ce praktyk\u0119 t\u0119 porzucili jeszcze w czasach pras\u0142owia\u0144skich, razem z kanibalizmem. Straszliwy zwyczaj wr\u00f3ci\u0142 ca\u0142e setki lat p\u00f3\u017aniej, konkretniej w X w. n.e., ale jedynie w dw\u00f3ch miejscach: w\u015br\u00f3d S\u0142owian pomorsko-po\u0142abskich i na Rusi. Czytaj\u0105c teksty z epoki, mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce zw\u0142aszcza w zachodniej cz\u0119\u015bci, ludzka krew nieustannie p\u0142yn\u0119\u0142a ze sto\u0142\u00f3w ofiarnych do \u015awiata Podziemnego. Czy \u00f3w post\u0119p r\u00f3wnie\u017c by\u0142 zas\u0142ug\u0105 German\u00f3w?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":664,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23,13,22,14,21],"tags":[],"class_list":["post-663","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-germania-slavica","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska","category-religia-slowianska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/663","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=663"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/663\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":692,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/663\/revisions\/692"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/664"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=663"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=663"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=663"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}