{"id":671,"date":"2025-02-19T12:05:19","date_gmt":"2025-02-19T12:05:19","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=671"},"modified":"2025-02-19T12:38:05","modified_gmt":"2025-02-19T12:38:05","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-slowian-nadbaltyckich-cz-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/02\/19\/przezytki-starogermanskie-wsrod-slowian-nadbaltyckich-cz-3\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d S\u0142owian Nadba\u0142tyckich, cz. 3"},"content":{"rendered":"\n

Laurits Tuxen, Biskup Absalon obala pos\u0105g \u015awi\u0119towita w Arkonie, Kopenhaga 1908 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Trzyg\u0142owy \u2013 Czworoszyi \u2013 Pi\u0119ciolicy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mitologia germa\u0144ska zna stosunkowo du\u017co wielog\u0142owych byt\u00f3w, ale nigdy nie s\u0105 to bogowie. Dwie lub trzy g\u0142owy miewaj\u0105 Etuny, pot\u0119\u017cne duchy bez\u0142adu i dziczy, zazwyczaj stanowi\u0105ce zagro\u017cenie dla ludzi. Wraz z poetyckimi wyolbrzymieniami, ich opisy dosz\u0142y a\u017c do ponad stu, osi\u0105gaj\u0105c najwy\u017csz\u0105 liczb\u0119 900 w Eddzie Poetyckiej! Sk\u0105d pochodzi trudna do opanowania potrzeba dodawania kolejnych g\u0142\u00f3w maszkarom? S\u0105dz\u0119, \u017ce wynika z elementarnego znaczenia g\u0142owy w wybranych kulturach. Ka\u017cda bowiem musi odpowiedzie\u0107 sobie na bardzo wa\u017cne pytanie: gdzie w ciele tkwi si\u0142a? Wed\u0142ug Chi\u0144czyk\u00f3w przebywa ona w trzewiach na wysoko\u015bci jelit, st\u0105d w ich mitologii motyw eksponowania wielkich brzuch\u00f3w, wyrze\u017abionych klatek piersiowych, lub wr\u0119cz przeciwnie, skrywania przedwiecznej mocy pod zbroj\u0105 czy szat\u0105. Czynili tak bogowie i mistrzowie sztuk walki, zmierzaj\u0105cy do niebios w drodze kultywacji. Hindusi oddaj\u0105 pot\u0119g\u0119 poprzez dodawanie r\u0105k, zar\u00f3wno swoim bogom, jak te\u017c ich przeciwnikom. Dla Semit\u00f3w serce jest centrum mocy, a poniewa\u017c wszyscy jeste\u015bmy uczestnikami tej kultury poprzez wp\u0142yw religii Abrahamowych, tak\u017ce nasz j\u0119zyk doskonale to oddaje. Serce w polszczy\u017anie mo\u017ce by\u0107 wielkie, waleczne, dzielne, dobre, po w\u0142a\u015bciwej stronie, etc. Jest to zesp\u00f3\u0142 znacze\u0144 oryginalnie semicki, si\u0119gaj\u0105cy korzeniami przez Koran, a\u017c do czas\u00f3w sprzed u\u0142o\u017cenia Starego Testamentu.<\/p>\n\n\n\n

Ilo\u015b\u0107 i wielko\u015b\u0107 g\u0142\u00f3w by\u0142a wi\u0119c dla German\u00f3w wyznacznikiem si\u0142y, kt\u00f3r\u0105 chyba ze wzgl\u0119d\u00f3w estetycznych, postanowili odda\u0107 po\u015brednio. Bogowie w teologii germa\u0144skiej to istoty wyobra\u017cane bardzo ludzko, wiod\u0105ce podobne do nas \u017cycie ze swoimi rodzinami, przyjaci\u00f3\u0142mi i wrogami. Oddanie ich w sztuce jako wielog\u0142owych abominacji by\u0142oby pewnie bli\u017csze prawdy, ale zabi\u0142oby efekt blisko\u015bci, na kt\u00f3rym zale\u017ca\u0142o wszystkim zainteresowanym, pospo\u0142u kap\u0142anom i niebianom. Dlatego te\u017c pot\u0119g\u0119 uda\u0142o si\u0119 ukaza\u0107 przewrotnie, odst\u0119puj\u0105c jej zewn\u0119trzne oznaki przeciwnikom, kt\u00f3rych nast\u0119pnie pokonuj\u0105 bogowie i udowadniaj\u0105 tym swoj\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107. Nale\u017cy doceni\u0107 to jako trafn\u0105 decyzj\u0119, kt\u00f3ra dodaje mitologii nale\u017cnego dramatyzmu. Opisany wygl\u0105d przyjaznych ludzko\u015bci bog\u00f3w podkre\u015bla ich prawdziwe lub insynuowane wady. Thunar wygl\u0105da na g\u0142upiego osi\u0142ka, poza tym ubiera si\u0119 w ubogie \u0142achmany, stosowne dla niewolnika. Wodan jest wizualnie p\u00f3\u0142\u015blepym, starym w\u0142\u00f3cz\u0119g\u0105, ewidentnie ob\u0142\u0105kanym. Tiw to kaleka, pozbawiony r\u0119ki, kt\u00f3r\u0105 m\u00f3g\u0142by trzyma\u0107 miecz (zdawa\u0142oby si\u0119, fatalny kandydat na boga wojny). Ich zwyci\u0119stwa nad wi\u0119kszymi, straszniejszymi, bogatszymi i na poz\u00f3r m\u0105drzejszymi duchami, jest tym wspanialsze i bardziej ekscytuj\u0105ce! Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce topos ten nieprzypadkowo nie obejmuje bogi\u0144. One nie mierz\u0105 si\u0119 z Etunami, dlatego mog\u0105 bez ogr\u00f3dek epatowa\u0107 swoj\u0105 wspania\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Ikonografia religii germa\u0144skiej jest niestety uboga w podobizny bog\u00f3w. Cieszyli si\u0119 zbytnim szacunkiem, \u017ceby ozdabia\u0107 ich twarzami obiekty codziennego u\u017cytku. By\u0142o to w z\u0142ym gu\u015bcie, podobnie jak dzisiaj tenis\u00f3wki z ukrzy\u017cowanym Chrystusem czy t-shirt z Mahometem. Wr\u0119cz przeciwnie by\u0142o z Etunami, kt\u00f3rych potworna natura oraz wielo\u015b\u0107 g\u0142\u00f3w, czyni\u0142y wdzi\u0119cznym obiektem dla artyst\u00f3w. Od Anglosas\u00f3w po Szwed\u00f3w, ozdabiano nimi absolutnie wszystko, m.in. r\u0119koje\u015b\u0107 lustra, r\u00f3g do picia, ci\u0119\u017carki w\u0119dkarskie, ose\u0142ki, szpilki do ubra\u0144, ko\u0142ki, koraliki, p\u00f3\u017aniej nawet chrzcielnice! Rzecz jasna, na uboczu przedstawie\u0144 z gobelinu czy kamienia, oddaj\u0105cych w za\u0142o\u017ceniu sceny mitologiczne. Najstarsze egzemplarze powsta\u0142y w V wieku, od kiedy to produkcja trwa\u0142a nieprzerwanie a\u017c do dekad po chrystianizacji. Wed\u0142ug znalezisk, przedmioty z tym rodzajem zdobie\u0144 cieszy\u0142y si\u0119 du\u017cym \u201ebraniem\u201d na wybrze\u017cach Morza Ba\u0142tyckiego. W epoce wiking\u00f3w skandynawscy rzemie\u015blnicy produkowali je w swoich emporiach handlowych, a tubylcy wykonywali w\u0142asne kopie. Proces ten przebiega\u0142 r\u00f3wnolegle, od S\u0142owian Nadba\u0142tyckich, przez Ba\u0142t\u00f3w, po Estoni\u0119 i Finlandi\u0119. W kontek\u015bcie S\u0142owian Nadba\u0142tyckich, takie warsztaty otworzy\u0142y si\u0119 w pomorskich proto-miastach w Szczecinie i Wolinie. Archeolodzy odnale\u017ali tam formy do odlewania dzwonk\u00f3w i r\u0119koje\u015bci, maj\u0105ce kszta\u0142t odpowiednio czterog\u0142owej oraz dwug\u0142owej postaci. Odkopano r\u00f3wnie\u017c owoc innych form odlewczych, cho\u0107 spod tych samych r\u0105k (lub w tym samym stylu): skuwki do rogu oraz na ose\u0142k\u0119, obie trzyg\u0142owe. Ostatnim, kluczowym i nie bezpodstawnie cenionym artefaktem, by\u0142 tzw. \u015awi\u0119towit z Wolina. To wykonany na wz\u00f3r powy\u017cszych, drewniany bo\u017cek, s\u0142u\u017c\u0105cy najpewniej do kultu domowego. Powsta\u0142 w czterech, identycznych egzemplarzach, co sugeruje \u017ce by\u0142y wytworem rzemie\u015blnika strugaj\u0105cego je seryjnie. Sta\u0142 si\u0119, obok \u015awiatowida ze Zbrucza, symbolem religii s\u0142owia\u0144skiej \u2013 ja jednak dostrzegam jego znaczenie r\u00f3wnie\u017c dla German\u00f3w. Ktokolwiek go stworzy\u0142, wzorowa\u0142 si\u0119 na wytworach cywilizacji starogerma\u0144skiej, licznie sprowadzanych na Wolin i do s\u0105siednich o\u015brodk\u00f3w (figurki powsta\u0142y na prze\u0142omie IX i X w., czyli motyw wielog\u0142owego Etuna by\u0142by tam znany od przynajmniej 100 lat). Mimo to, dosz\u0142o do przeniesienia znaczeniowego. \u015awi\u0119towit woli\u0144ski musi przedstawia\u0107 boga, nawet je\u015bli nie tego, po kt\u00f3rym zosta\u0142 nazwany.<\/p>\n\n\n\n

Od tego momentu, na aren\u0119 dziej\u00f3w wkraczaj\u0105 kolejne, wielog\u0142owe b\u00f3stwa. R\u00f3wnie\u017c powstaj\u0105 z drewna, ale s\u0105 znacznie wi\u0119ksze (cho\u0107 wed\u0142ug opis\u00f3w nie tak du\u017ce, jak s\u0142upowate idole tworzone we wcze\u015bniejszym okresie), przynajmniej ludzkiego wzrostu. S\u0105 to kolejno:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. \u015awi\u0119towit na Rugii \u2013 czterog\u0142owy, dostrze\u017cony przez dziejopis\u00f3w w XII w.;<\/li>\n\n\n\n
  2. Tryg\u0142aw\/Trzyg\u0142\u00f3w w Szczecinie, Wolinie i Brennie (dzisiejszy Brandenburg) \u2013 jak sama nazwa wskazuje, mia\u0142 trzy g\u0142owy. Wymieniany w \u017ar\u00f3d\u0142ach do\u015b\u0107 licznie, od po\u0142owy XII w.;<\/li>\n\n\n\n
  3. Rujewit, Porewit i Porenut czczeni zbiorczo na Rugii \u2013 pierwszy z nich mia\u0142 siedem g\u0142\u00f3w, drugi pi\u0119\u0107, trzeci cztery. Opis pochodzi z XIII w.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Razem daje to pi\u0119ciu bog\u00f3w, zbi\u00f3r ciasno przylegaj\u0105cy do wybrze\u017ca i wyst\u0119puj\u0105cy po s\u0105siedzku z wiki\u0144skimi osadami handlowymi. Co ciekawe, materia\u0142 ikonograficzny oferuje nam jeszcze dwa kamienne wyobra\u017cenia \u015awi\u0119towita, p\u0142askorze\u017aby zamurowane w rugijskich ko\u015bcio\u0142ach. Datowane s\u0105 na X w., najp\u00f3\u017aniej XI. Oznacza to, \u017ce powsta\u0142y przynajmniej sto lat przed \u201ewysypem\u201d wielog\u0142owych pos\u0105g\u00f3w. Zdaniem Jana Lamma, jest to odzwierciedlenie pewnego procesu. Nadmorskie proto-miasta by\u0142o \u0142atwo namierzy\u0107 i zaatakowa\u0107, co mocno nara\u017ca\u0142o je na rajdy nieprzyja\u017anie nastawionych Niemc\u00f3w oraz wiking\u00f3w (p\u00f3\u017aniej tak\u017ce chrze\u015bcija\u0144skich, co doda\u0142o im ideologicznego ferworu w wyprawach \u0142upie\u017cczych). Figury starszego typu, mog\u0142y tam by\u0107 sukcesywnie niszczone od XI w., wi\u0119c zast\u0119powano je z modnym wtedy zdobieniem, wyra\u017caj\u0105cym si\u0142\u0119 skompromitowanego nieco b\u00f3stwa. Nie b\u0119dzie du\u017cym odkryciem je\u015bli powiem, \u017ce import tego\u017c wzoru jest adaptacj\u0105 innowacji kulturowej pochodz\u0105cej z p\u00f3\u0142nocnych rubie\u017cy Germanii.<\/p>\n\n\n\n

    Uwa\u017cam wspomnienie o tym za wa\u017cne, poniewa\u017c ustalenia do kt\u00f3rych si\u0119 odnosz\u0119, zosta\u0142y poczynione w latach 80. XX w., a do dzisiaj pozostaj\u0105 nieobalone. Mimo to, popularnonaukowe teksty o S\u0142owianach i ich bogach, kompletnie je zignorowa\u0142y. Zamiast tego powtarza si\u0119 przedziwne opowie\u015bci o wp\u0142ywach hinduskich, tureckich, fi\u0144skich: wszystkich, byle nie z\u0142ego Germanina. Jest to do pewnego stopnia wynik przeczulonej dumy narodowej, gdzie mie\u015bci si\u0119 irracjonalne przekonanie, \u017ce autochtonizm niesie za sob\u0105 jak\u0105\u015b wy\u017cszo\u015b\u0107 moraln\u0105. Reprezentowanie \u201eoryginalnej kultury\u201d wolnej od \u201enalecia\u0142o\u015bci\u201d i \u201ezanieczyszcze\u0144\u201d obcych jest dla nacjonalist\u00f3w cenne, pozwala odr\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od nielubianych nacji, kt\u00f3re postrzegamy jako \u201eskundlone\u201d a przez to gorsze. Ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie, taki tok rozumowania rozpada si\u0119 w kontakcie z metod\u0105 naukow\u0105, kt\u00f3ra z dziecinn\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105 udowadnia, \u017ce wszystko jest sk\u0105d\u015b. <\/em>Tutaj nawet pokusi\u0142bym si\u0119 o stwierdzenie, \u017ce S\u0142owianie uczynili z motywu zdobniczego r\u00f3wnie dobry u\u017cytek, co jego tw\u00f3rcy. Nie uzyskali wi\u0119kszego dramatyzmu w mitologii, co w niczym nie przeszkadza, poniewa\u017c mitologia nie dotar\u0142a do naszych czas\u00f3w. Natomiast wizualnie, nieludzkie kszta\u0142ty wielog\u0142owych bog\u00f3w od pokole\u0144 inspirowa\u0142y artyst\u00f3w. Dzi\u0119ki temu Tryg\u0142aw czy Rujewit, znani tylko ze zdawkowych wzmianek w niemieckich kronikach, uzyskali naprawd\u0119 godne przedstawienia w sztuce. Przedstawiani w obrazach, szkicach, figurkach i znaczkach pocztowych, pod wzgl\u0119dem cz\u0119stotliwo\u015bci wyst\u0105pie\u0144 bij\u0105 na g\u0142ow\u0119 podobnej klasy bog\u00f3w germa\u0144skich (a nawet wielu lepiej opisanych!).<\/p>\n\n\n

    \n
    \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

    Marek Hapon, Bogowie Ran\u00f3w, 2012 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Jutrzenka na zachodzie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Po\u0142abie bynajmniej nie zamyka si\u0119 w samej strefie przybrze\u017cnej. Do tego kr\u0119gu kulturowego nale\u017celi tak\u017ce Serbowie \u0141u\u017cyccy, krewni ba\u0142ka\u0144skich Serb\u00f3w, zamieszkuj\u0105cy tereny pograniczne Niemiec, Polski i Czech. Mieli nieziemskie szcz\u0119\u015bcie przetrwa\u0107 do dnia dzisiejszego, g\u0142\u00f3wnie na terytorium naszego zachodniego s\u0105siada, s\u0105 zatem (obok Kaszub\u00f3w) \u017cywym eksponatem opisywanych w tej serii S\u0142owian Nadba\u0142tyckich. Ich przyk\u0142ad uwa\u017cam za podw\u00f3jnie interesuj\u0105cy, poniewa\u017c po\u0142o\u017cenie w dalekiej g\u0142\u0119bi l\u0105du odci\u0119\u0142o tym plemionom dost\u0119p do Skandynawii. Bez czynnika kulturotw\u00f3rczego w postaci wiking\u00f3w, ocala\u0142e tam prze\u017cytki germa\u0144szczyzny nale\u017cy wi\u0105za\u0107 z poga\u0144skimi Niemcami. Dla os\u00f3b zwi\u0105zanych z dziedzictwem German\u00f3w zachodnich, jest to gratka niemo\u017cliwa do przeoczenia.<\/p>\n\n\n\n

    To jedno z niewielu miejsc na mapie Europy, gdzie osta\u0142 si\u0119 kompleks wierze\u0144 zwi\u0105zany z Austr\u0105<\/strong> i Boskimi Bra\u0107mi<\/strong>, archaicznymi germa\u0144skimi bogami, wa\u017cnymi dla obrz\u0105dku Polskiego Rodzimowierstwa Germa\u0144skiego. Jego centrum znajduje si\u0119 jeszcze w j\u0119zyku. Kaszubskie Jastre b\u0105d\u017a Jastra to okre\u015blenia na Wielkanoc, pochodz\u0105ce wprost od nazwy starogerma\u0144skiego \u015bwi\u0119ta wiosny. Po\u0142abianie m\u00f3wili na nie Jostrai, za\u015b Serbo\u0142u\u017cyczanie Jat\u015by lub Jutry (tzw. kalka j\u0119zykowa; Austra oznacza bowiem \u201eJutrzenk\u0119\u201d). Na \u0141u\u017cycach nadej\u015bcie Jat\u015by zwiastuje procesja m\u0142odych dziewcz\u0105t, kt\u00f3re og\u0142aszaj\u0105 to po wsi w Wielki Pi\u0105tek, przystrojone kwiatami i z weso\u0142\u0105 piosenk\u0105 na ustach. Pierwotnie towarzyszy\u0142 im d\u017awi\u0119k grzechotek, st\u0105d nazwa zwyczaju [\u0142u\u017c. Klepotanje, dos\u0142. grzechot]. Musia\u0142y wtedy odwiedzi\u0107 r\u00f3wnie\u017c \u015bwi\u0119te miejsca, kapliczki i cmentarze na terytorium wsi, aby \u201e\u015bwi\u0119ci wiedzieli\u201d. Od XIX w. miejsca te obchodz\u0105 modl\u0105cy si\u0119 m\u0119\u017cczy\u017ani w niezbyt ciekawym, ko\u015bcielnym odpowiedniku tego obrz\u0119du.<\/p>\n\n\n\n

    Nast\u0119pne wydarzenie mia\u0142o miejsce w sam\u0105 Wielkanoc i by\u0142a nim radosna, konna procesja. M\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani zaplatali i ozdabiali kwiatami grzywy swoich koni, do ogon\u00f3w przypinali im wst\u0105\u017cki. Nast\u0119pnie czekali w gotowo\u015bci przed \u015bwitem, aby wyruszy\u0107 wraz z pierwszym promieniem s\u0142o\u0144ca. Dobrani w pary, nawiedzali gospodarstwa, przep\u0119dzaj\u0105c stamt\u0105d z\u0142e duchy, oraz dodaj\u0105c ziemi p\u0142odno\u015bci. Dokonywali je\u017adzieckich popis\u00f3w, robili kuglarskie sztuczki i jad\u0105c, \u015bpiewali dedykowane piosenki wielkanocne. Wierzono, \u017ce ich dotyk takiej pary je\u017ad\u017ac\u00f3w ma lecznicze w\u0142a\u015bciwo\u015bci. W dzisiejszych obchodach nios\u0105 dodatkowo sztandary, po jednym na par\u0119, przedstawiaj\u0105ce\u2026 Matk\u0119 Bosk\u0105 w z\u0142otej aureoli. Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ca\u0142a oprawa obchod\u00f3w jest kompletnie niedostosowana do chrze\u015bcija\u0144skiego mitu przewodniego, nt. m\u0119ki Chrystusa.<\/p>\n\n\n

    \n
    \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

    Bli\u017aniaczy je\u017ad\u017acy wielkanocni w niemieckiej (serbo\u0142u\u017cyckiej) miejscowo\u015bci Brohna, 2006 r. <\/em><\/p>\n\n\n\n

    P\u00f3\u017aniej ch\u0142opcy zbieraj\u0105 drewno na wzg\u00f3rze i wraz ze zmrokiem, rozpalaj\u0105 tam wielkie ognisko, nazywane jat\u015bowny woge\u0144<\/em>. Nie wolno rozpala\u0107 go przedwcze\u015bnie, zbyt p\u00f3\u017ano, ani tym bardziej zgasi\u0107. Pary junak\u00f3w z s\u0105siednich wsi przekradaj\u0105 si\u0119 do s\u0105siad\u00f3w i pr\u00f3buj\u0105 podst\u0119pem popsu\u0107 im zabaw\u0119. Je\u015bli im si\u0119 uda, wracaj\u0105 do swoich, celebrowani jako bohaterowie \u2013 przegranym tymczasem nie wolno si\u0119 bawi\u0107. Uczestnicy p\u0142ci obojga, czuwaj\u0105 po nocy przy ogniu, a\u017c naturalnie zga\u015bnie. Wtedy rozpoczyna si\u0119 swawola, na kt\u00f3r\u0105 wszyscy czekaj\u0105. Nie obowi\u0105zuj\u0105 rygory obyczajowe, wolno pozwoli\u0107 sobie na wi\u0119cej ni\u017c zazwyczaj lubie\u017cno\u015bci, pija\u0144stwa czy pikantniejsze dowcipy.<\/p>\n\n\n\n

    \u00d3w zbi\u00f3r tradycji nie jest pochodzenia s\u0142owia\u0144skiego. Ju\u017c Oskar Kolberg, dziewi\u0119tnastowieczny nestor polskiej etnografii, napotka\u0142 na du\u017c\u0105 frustracj\u0119, poszukuj\u0105c go w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w; warianty okrojone wzgl\u0119dem \u0142u\u017cyckiego odnalaz\u0142 jedynie po\u015br\u00f3d niemieckich osadnik\u00f3w i ca\u0142kiem zgermanizowanych os\u00f3b o polskim pochodzeniu. Pe\u0142noprawny punkt odniesienia znamy tylko w Bawarii, gdzie jest to doskonale udokumentowana, niemiecka tradycja. Czytelnik obeznany z mitologi\u0105 indoeuropejsk\u0105, pr\u0119dko rozpozna starsze\u0144stwo tego \u015bwi\u0119ta. Odnosi si\u0119 ono, poprzez na\u015bladownictwo, do Boskich Braci zwanych w naszej religii Hengestem i Hors\u0105. Byli to znani je\u017ad\u017acy, awanturnicy i uzdrowiciele, bezinteresownie pomagaj\u0105cy ludziom, dodaj\u0105cy im zar\u00f3wno zdrowia, jak i p\u0142odno\u015bci. S\u0105 bra\u0107mi bogini Austry, kt\u00f3rej to ja\u015bniej\u0105cej na niebie, towarzysz\u0105 jako \u015bwita. W przypadku Jat\u015by, odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce obwieszczaj\u0105 jej przybycie? Obecno\u015b\u0107 tych postaci dodatkowo po\u015bwiadcza obecno\u015b\u0107 charakterystycznych ozd\u00f3b na dachach, desek wyrze\u017abionych na kszta\u0142t dw\u00f3ch rumak\u00f3w. Te przyw\u0119drowa\u0142y na \u0141u\u017cyce z Dolnej Saksonii i pogranicza niemiecko-du\u0144skiego, gdzie nazywano je \u201eHengst und Hors\u201d na cze\u015b\u0107 starych bog\u00f3w. Motyw architektoniczny dotar\u0142 na wsch\u00f3d a\u017c do dawnej, po\u0142abskiej miejscowo\u015bci Darss w Meklemburgii, a na po\u0142udniu do Spreewaldu. Tamtejsi \u0141u\u017cyczanie utrzymuj\u0105, \u017ce zdobienie przedstawia dwa bli\u017aniacze w\u0119\u017ce lub smoki, syn\u00f3w kr\u00f3la tych stworze\u0144. Wizualnie jednak niczym si\u0119 nie r\u00f3\u017cni\u0105 od swoich zachodnich odpowiednik\u00f3w. Mo\u017cna przy tym wspomnie\u0107, \u017ce dla Serbo\u0142u\u017cyczan \u201ezmije\u201d s\u0105 waloryzowane pozytywnie, jako stworzenia przynosz\u0105ce rado\u015b\u0107 i dostatek. Rzadko przypominaj\u0105 gady, cz\u0119\u015bciej nadnaturalne \u015bwiat\u0142a lub wprost ludzi. Anglosaska folklorystyka traktuje na tym obszarze okre\u015blenie \u201ezmij\u201d jako synonim \u201educha\u201d.<\/p>\n\n\n\n

    Kolejnym, wa\u017ckim pytaniem jest to, jakich bog\u00f3w czcili Serbowie \u0141u\u017cyccy? Czy znajdujemy tu jakie\u015b wspomnienie po Boskich Braciach i Austrze? Dla tego zwi\u0105zku plemiennego nie, ale jest to propozycja prawdziwa dla opisanych ju\u017c wylewnie Wielet\u00f3w. Wyspa Fischerinsel w Meklemburgii mie\u015bci\u0142a w sobie \u015bwi\u0105tyni\u0119, po\u015bwi\u0119con\u0105 trzem b\u00f3stwom. Odkopano ich podobizny i faktycznie, by\u0142a to para uzbrojonych bli\u017ani\u0105t, stoj\u0105ca os\u0142aniaj\u0105ca od przodu swoj\u0105 siostr\u0119. Poniewa\u017c sam motyw jest praindoeuropejski, wywodz\u0105cy si\u0119 jeszcze z p\u00f3\u017anego neolitu, nie mog\u0119 za\u0142o\u017cy\u0107 tutaj pochodzenia germa\u0144skiego. S\u0142owianie mieli najpewniej w\u0142asny mit opisuj\u0105cy t\u0119 sam\u0105 triad\u0119 (by\u0107 mo\u017ce byli to Lel, Polel i \u0141ada?). Jednocze\u015bnie zwraca uwag\u0119 niezwykle p\u00f3\u017ana data wybudowania \u015bwi\u0105tyni oraz wykonania pos\u0105g\u00f3w: prze\u0142om XI i XII w., d\u0142ugo po przyj\u0119ciu wszelkich dost\u0119pnych wp\u0142yw\u00f3w germa\u0144skich przez Wielet\u00f3w i ju\u017c po zaprowadzonej przez nich reformie religijnej, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142em przyjemno\u015b\u0107 w poprzednim tek\u015bcie. Powstanie takiego obiektu sakralnego, kt\u00f3remu towarzyszy\u0142 dedykowany gr\u00f3d warowny, dwa d\u0142ugie mosty i kilka osad s\u0142u\u017cebnych (w tym jedna po\u0142o\u017cona na wodzie), by\u0142 ogromnym przedsi\u0119wzi\u0119ciem logistycznym. Chronologicznie jednak, pasowa\u0142oby to doskonale do okresu po odbudowie Radogoszczy, jako dzie\u0142o szczytowych wp\u0142yw\u00f3w zreformowanego kap\u0142a\u0144stwa. Sam sk\u0142aniam si\u0119 do interpretacji, \u017ce bogowie mogli by\u0107 proweniencji s\u0142owia\u0144skiej lub jak\u0105\u015b po\u015bredni\u0105 form\u0105 mieszan\u0105, potencjalnie czczeni od wiek\u00f3w, tylko nie zostawili po sobie \u017cadnych \u015blad\u00f3w. Inicjatyw\u0105 reformowanego kap\u0142a\u0144stwa musia\u0142o by\u0107 natomiast wybudowanie tak rozleg\u0142ej konstrukcji w miejscu, gdzie przedtem ros\u0142a puszcza i pa\u0142ki wodne.<\/p>\n\n\n\n

    Spo\u015br\u00f3d bog\u00f3w \u0142u\u017cyckich, znamy jedynie Jut\u015boboga, zapisywanego po \u0142acinie jako Jutriboc. By\u0142 to, wed\u0142ug lokalnych przekona\u0144, boski patron miasta o tej samej nazwie (dzi\u015b niemiecki Juterbog). Jego istnienie jest od dawien dawna poddawane w w\u0105tpliwo\u015b\u0107, poniewa\u017c stoj\u0105 za ni\u0105 lichej klasy argumenty. Nazwa miasta faktycznie jest germano-s\u0142owia\u0144ska i prastara, oznaczaj\u0105ca wszak\u017ce Austro-boga, czyli b\u00f3stwo gwiazdy zarannej. Tylko ona za\u015bwiadcza prawdziwe starsze\u0144stwo, na podstawie kt\u00f3rego od XVI w., r\u00f3\u017cni literaci usi\u0142owali fantazjowa\u0107, tworz\u0105c posta\u0107 Jutroboga jako \u015bwietlistego b\u00f3stwa S\u0142owian. Rzadko w moich dociekaniach jestem zmuszony przyzna\u0107 racj\u0119 sceptykom, ale tutaj jeste\u015bmy zgodni \u2013 wcale takiego b\u00f3stwa nie by\u0142o. Przewrotnie powiem jednak, \u017ce prawda na jego temat oka\u017ce si\u0119 ciekawsza od fikcji. Jak wspomnia\u0142em wy\u017cej, bogini\u0105 \u015bwitu dla German\u00f3w by\u0142a Austra [staroangielska Eostre<\/em>, starowysokoniemiecka Ostara<\/em>, starosaska Astera<\/em>]. Dlaczego wi\u0119c Germania Slavica mia\u0142aby by\u0107 inna? Ru\u015b Kijowska zna\u0142a przecie\u017c Zorz\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a s\u0142owia\u0144skim odpowiednikiem tej bogini, potencjalnie mo\u017cna j\u0105 tez znale\u017a\u0107 w polskich piosenkach ludowych. \u015awit by\u0142 w naszym s\u0105siedztwie domen\u0105 damy.<\/p>\n\n\n\n

    W sukurs przychodzi tutaj j\u0119zykoznawstwo. Po\u0142abskie s\u0142owo bug, wbrew swojemu brzmieniu, oznacza\u0142o b\u00f3stwo p\u0142ci dowolnej. Na etapie pi\u015bmiennictwa by\u0142o ju\u017c skrzywione w kierunku m\u0119skim, ale nie bezpowrotnie. Nie istnia\u0142a *bugyni (mo\u017cliwe \u017ce w niezapisanym materiale wymawiano \u017ce\u0144skie ko\u0144c\u00f3wki jako \u201eta bug-a\u201d) i cech\u0119 t\u0119 odziedziczyli r\u00f3wnie\u017c Serbo\u0142u\u017cyczanie. Okre\u015blenia \u201ebohowka\u201d i \u201ebogowka\u201d to efekt ca\u0142kowicie nowoczesnego, cho\u0107 potrzebnego, s\u0142owotw\u00f3rstwa. Po raz pierwszy pojawiaj\u0105 si\u0119 odpowiednio w s\u0142ownikach Manfreda Starosty z 1999 r. i Timo Me\u015bkanka z 2005. Przedtem raz jeden w korpusie tekst\u00f3w widnieje s\u0142owo \u201ebohinja\u201d zapo\u017cyczone z czeskiego za po\u015brednictwem lingwisty Vaclava Macheka. Folklor zapisa\u0142 natomiast wylewnie zastosowanie form m\u0119skich [b\u00f3h\/boh] na posta\u0107 \u017ce\u0144sk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

    Obyczaj przed\u015bwi\u0105teczny nakazuje, by istniej\u0105ce w \u0142u\u017cyckich wsiach stowarzyszenia m\u0142odych kobiet (tzw. bractwa prz\u0105dek, cho\u0107 dzisiaj nazwaliby\u015bmy je raczej siostrze\u0144stwami) wybra\u0142y przed Bo\u017cym Narodzeniem swoj\u0105 liderk\u0119. To najbardziej powa\u017cana, cz\u0119sto najpi\u0119kniejsza lub najstarsza niezam\u0119\u017cna dziewczyna. Na potrzeby rytua\u0142u zostaje ona og\u0142oszona bogiem <\/strong>lub bohem.<\/strong> Panny utrzymuj\u0105 jej to\u017csamo\u015b\u0107 w sekrecie, do dnia rytua\u0142u w\u0142\u0105cznie. Je\u015bli kt\u00f3rakolwiek j\u0105 wyda, wtedy wybrana zostaje druga w kolejce. R\u00f3wie\u015bniczki szykuj\u0105 zwyci\u0119\u017cczyni str\u00f3j, kolorystycznie taki sam jak wielkanocne pisanki w danej miejscowo\u015bci. Ca\u0142\u0105 twarz okrywaj\u0105 jej wst\u0105\u017ckami lub bia\u0142\u0105 wyszywank\u0105 z \u201eaureol\u0105\u201d. Pier\u015b obwieszaj\u0105 sznurami pere\u0142, a na g\u0142owie k\u0142ad\u0105 niekiedy potr\u00f3jny wianek z kwiat\u00f3w. Dodatkowe bukiety kwiat\u00f3w mog\u0105 si\u0119 znale\u017a\u0107 na obojczykach lub ramionach. Do r\u0119ki \u00f3w bog dostaje dzwoneczek oraz brzozow\u0105 r\u00f3zg\u0119 ozdobion\u0105 kolorowymi wst\u0105\u017ckami. W \u015brod\u0119 przed \u015awi\u0119tami nawiedza domy rodzin z dzie\u0107mi. Obwieszcza swoje przybycie, stukaj\u0105c r\u00f3zga w okno. Nast\u0119pnie w milczeniu obdarowuje potomstwo, a rodzic\u00f3w smaga swoim narz\u0119dziem. Dodaje im w ten spos\u00f3b zdrowia na ca\u0142y przysz\u0142y rok. D\u0142o\u0144mi w bia\u0142ych r\u0119kawiczkach dotyka policzk\u00f3w dzieci, przynosz\u0105c im szcz\u0119\u015bcie. Jedna miejscowo\u015b\u0107, Janszowice, szczyci si\u0119 nieprzerwanym praktykowaniem od XIV w.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Dziewcz\u0119ta prowadz\u0105 „janszowskiego boga” pod r\u0119k\u0119, Niemcy (Janszowice), 2022 r.<\/em> Tradycja nakazywa\u0142a, \u017ceby posta\u0107 prowadza\u0142o rodze\u0144stwo; zazwyczaj widuje si\u0119 w tej roli siostry, poniewa\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani nie s\u0105 zbyt zainteresowani ca\u0142ym obrz\u0119dem.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Zwyczaj wydaje si\u0119 by\u0107\u2026 nie na miejscu. Pocz\u0105wszy od hojnego wykorzystania kwiat\u00f3w w najciemniejszym punkcie zimy, przez wzornictwo zapo\u017cyczone z lokalnych pisanek, sko\u0144czywszy na r\u00f3zdze z witek brzozowych \u2013 kt\u00f3rej u\u017cycie jest typowym dla S\u0142owian Zachodnich obyczajem wielkanocnym (doskonale zachowanym u Kaszub\u00f3w). Wskutek germanizacji, tradycja ta zros\u0142a si\u0119 z niemieckim pochodem Christkind, r\u00f3wnie\u017c atrakcyjnej m\u0142odej kobiety rozdaj\u0105cej prezenty. Jej kolorowa siostra musia\u0142a przynale\u017ce\u0107 do zwyczaj\u00f3w wielkanocnych; by\u0142aby to panna przebrana za Austr\u0119. W mniej zacofanych okolicach prezenty roznosi anielica czy \u017cona \u015bw. Miko\u0142aja, wci\u0105\u017c grane przez \u015bliczn\u0105 pann\u0119, wci\u0105\u017c jednak okre\u015blane zwyczajowo mianem boha. Podobnie neutralne w p\u0142ci gramatycznej, a wbrew wewn\u0119trznej logice j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, jest archaiczne dzisiaj serbo\u0142u\u017cyckie s\u0142owo \u201ep\u015bibog\u201d czyli \u201ebo\u017cek\u201d [dos\u0142. psi b\u00f3g].<\/p>\n\n\n\n

    Istnieje zatem szansa, \u017ce serbo\u0142u\u017cycka nazwa miejscowo\u015bci odwo\u0142uje si\u0119 nie do m\u0119skiego b\u00f3stwa, ale w\u0142a\u015bnie do dobrze znanej (po\u015bwiadczonej na sw\u00f3j spos\u00f3b w nazwie \u015bwi\u0119ta) Bogini Jutrzenki.<\/p>\n\n\n

    \n
    \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

    „Janszowski b\u00f3g” prowadzony przez siostry, Niemcy (Janszowice), 2021 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    W domu i zagrodzie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Mi\u0119dzy wierszami moich trzech tekst\u00f3w kryj\u0105 si\u0119 jeszcze dziesi\u0105tki pobocznych w\u0105tk\u00f3w, spychanych od pierwszej cz\u0119\u015bci na marginesy, do roboczych podrozdzia\u0142\u00f3w, a koniec ko\u0144c\u00f3w tutaj, do podsumowania ca\u0142o\u015bci. Opisanie ca\u0142o\u015bci germa\u0144sko-s\u0142owia\u0144skiego dialogu kulturowego nad Ba\u0142tykiem, wymaga\u0142oby wydania przynajmniej broszury, dlatego ograniczy\u0142em i tak d\u0142ugi cykl tekst\u00f3w do najbardziej innowacyjnych ustale\u0144. Ale by\u0142y te\u017c inne!<\/p>\n\n\n\n

    Po\u0142abskie s\u0142owo \u201eperendan\u201d oznaczaj\u0105ce \u201eczwartek\u201d to wyj\u0105tkowa dla j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich kalka z niemieckiego Donderdag. Dzie\u0144 Thunara sta\u0142 si\u0119 dniem Peruna i etnografia Serbo\u0142u\u017cyczan wci\u0105\u017c wspomina go jako \u201epoga\u0144sk\u0105 niedziel\u0119\u201d woln\u0105 od pracy, dobry dzie\u0144 na ceremonie przej\u015bcia w rodzaju \u015blub\u00f3w czy chrzcin. Tamtejsza medycyna ludowa stosowa\u0142a w leczeniu belemnity jako, identyfikowane dawniej jako \u201ekamienie piorunowe\u201d oraz olejki zakl\u0119te moc\u0105 b\u0142yskawicy. Wyg\u0142aszano nad chorymi zakl\u0119cia, gdzie piorun mia\u0142 przep\u0119dza\u0107 \u201esmoki\u201d oraz \u201ekar\u0142y\u201d rozumiane jako z\u0142e duchy powoduj\u0105ce choroby (co akurat wydaje si\u0119 by\u0107 wsp\u00f3ln\u0105 domen\u0105 indoeuropejczyk\u00f3w). Niemiecka etnografia, od \u015bredniowiecznych dziejopis\u00f3w po dziewi\u0119tnastowiecznych romantyk\u00f3w, dostrzega\u0142a wielk\u0105 obfito\u015b\u0107 tego rodzaju duch\u00f3w i ich wsp\u00f3lnot\u0119 z szerszym kr\u0119giem germa\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n

    Duchami domowymi Po\u0142abian, Pomorzan i Serbo\u0142u\u017cyczan nie by\u0142y domowiki ani ubo\u017c\u0119ta, ale chobo\u0142dy [od starowysokoniemieckiego *kuba-walda, czyli \u201ew\u0142adca izby domowej\u201d]; czyli nic innego, jak znane sk\u0105din\u0105d koboldy. Czczono je jako antropomorficzne figury z drewna i wosku, ustawiane wysoko ponad lini\u0105 wzroku. Mia\u0142y swoje dedykowany p\u00f3\u0142eczki blisko powa\u0142y, stropu, pu\u0142apu vel poddasza, gdzie otrzymywa\u0142y ofiary jeszcze w XIX w. Identyczny kompleks zwyczaj\u00f3w istnia\u0142 od czas\u00f3w niepami\u0119tnych w Dolnej Saksonii i Turyngii, tam jednak znikn\u0105\u0142 jeszcze w XVI w. za spraw\u0105 pierwotnej ekspansji protestantyzmu.<\/p>\n\n\n\n

    Na wiki\u0144skich \u0142odziach i niemieckich wozach osadnik\u00f3w, przywieziono nie tylko ludzi. Obok chobo\u0142d\u00f3w docierali tam ich znacznie wi\u0119ksi kuzyni. Najdawniejszymi z nich by\u0142y trolle, dawni mocarze odpowiedzialni za stworzenie istotnych dla nas cz\u0119\u015bci krajobrazu, lecz zamieniaj\u0105cy si\u0119 w kamie\u0144 od morderczego dla nich \u015bwiat\u0142a s\u0142onecznego. Takimi s\u0105 np. Trl\u0105g [dos\u0142. Jezioro Trolli] i Tr\u0142\u0105ga [dos\u0142. Bagno Trolli] znajduj\u0105ce si\u0119 odpowiednio na Mazurach i Kujawach; wtedy za\u015b na rubie\u017cach pomorskiej strefy kulturowej. Wiara w trolle przetrwa\u0142a na sw\u00f3j spos\u00f3b po\u015br\u00f3d jedynych ocala\u0142ych autochton\u00f3w, czyli Kaszub\u00f3w, przechowuj\u0105cych nawet wspomnienie o jej germa\u0144skim pochodzeniu! Tamtejsza mitologia wspomina bowiem fascynuj\u0105ce olbrzymy pod imionami stolem\u00f3w [wed\u0142ug przekonuj\u0105cej mnie teorii od pragerma\u0144skiego *stulla-mannaz, czyli \u201ekamienny cz\u0142owiek\u201d] oraz rugan\u00f3w [od nazwy germa\u0144skiego plemienia Rugi\u00f3w]. Nasi pomorscy krewni przypisywali im autorstwo kamiennych kr\u0119g\u00f3w, kt\u00f3re zbudowali dawni Goci na swoich miejscach kultu i cmentarzyskach. Niekiedy twierdzili te\u017c, \u017ce owe monstrualne kamienie, to same stolemy, ustawione tak na pami\u0105tk\u0119 swego strasznego ko\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n

    Sk\u0105d pomys\u0142, by nazwa\u0107 z\u0142ego olbrzyma imieniem obcego plemienia? By\u0142a to cz\u0119sta praktyka w\u015br\u00f3d lud\u00f3w, maj\u0105cych umiarkowanie bliski kontakt z ludem szczyc\u0105cym si\u0119 du\u017c\u0105 si\u0142\u0105, nawet je\u015bli niekoniecznie wysokim wzrostem. St\u0105d nasz \u201eolbrzym\u201d odwo\u0142uje si\u0119 do Awar\u00f3w, po staropolsku Obrzyn\u00f3w; niemieckie \u201eH\u00fcne\u201d do Hun\u00f3w; francuskie \u201eogre\u201d do W\u0119gr\u00f3w [starofrancuskie „ongre\u201d]; dawne rosyjskie \u201ewo\u0142ot\u201d do opisywanych ju\u017c w naszym tek\u015bcie Wielet\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Germa\u0144skie by\u0142y i upiory, powracaj\u0105ce zza grobu, aby szuka\u0107 zemsty na \u017cyj\u0105cych. U\u017cywana na Kaszubach (przedtem w\u015br\u00f3d S\u0142owi\u0144c\u00f3w i nieokre\u015blonych Wend\u00f3w z Pomorza Przedniego) nazwa \u201eNachzehrer\u201d ewidentnie nie jest pochodzenia s\u0142owia\u0144skiego, odnotowana w XIX w. tak\u017ce w\u015br\u00f3d odci\u0119tych od \u015bwiata spo\u0142eczno\u015bci niemieckoj\u0119zycznych \u015al\u0105ska oraz Bawarii. Upiory te wybiera\u0142y si\u0119 w podr\u00f3\u017ce po nocnym niebie, sprowadzaj\u0105c zaraz\u0119 i porywaj\u0105c ludzi w swoje zast\u0119py. Na ich czele sta\u0142 mroczny je\u017adziec imieniem W\u00f6d lub Woda\u2026<\/p>\n\n\n\n

    Sam gryf, jako najzacniejszy symbol Pomorza, herb obu naszych pomorskich wojew\u00f3dztw \u2013 dotar\u0142 do nas za po\u015brednictwem wiking\u00f3w, chocia\u017c nie jest w najmniejszym stopniu ich inwencj\u0105. To stworzenie z bestiariusza Scyt\u00f3w, Sarmat\u00f3w, itp. lud\u00f3w indoira\u0144skich. Jego znaczenie symboliczne (szlachetno\u015b\u0107, godno\u015b\u0107 kr\u00f3lewska, dzielno\u015b\u0107 w boju) spodoba\u0142o si\u0119 mieszka\u0144com staro\u017cytnego Bliskiego Wschodu, stamt\u0105d Grekom, docieraj\u0105c do szczytu popularno\u015bci w XI-wiecznym Bizancjum. Tam podpatrzyli go m.in. skandynawscy najemnicy z cesarskiej gwardii wareskiej, kt\u00f3rzy wr\u00f3ciwszy do domu, zamawiali rozmaite imitacje. Te dotar\u0142y do naszego zak\u0105tka S\u0142owia\u0144szczyzny, chyba w pierwszej kolejno\u015bci w okolice Szczecina. Tamtejsze mo\u017cnow\u0142adztwo ekscytowa\u0142o si\u0119 Germani\u0105 na tyle, \u017ce pod rz\u0105dami przysz\u0142ej dynastii (nomen omen) Gryfit\u00f3w powstawa\u0142y zdobienia w kszta\u0142cie twarzy Wodana lub Lokiego i p\u0142askorze\u017aba imituj\u0105ca Frij\u0119 uje\u017cd\u017caj\u0105c\u0105 dzika. By\u0142y to zaledwie echa, wykonane przez chrze\u015bcija\u0144skich autor\u00f3w, chyba bez najmniejszego zrozumienia dla ich religijnego kontekstu. Owa \u201eFrija\u201d na portalu ko\u015bcio\u0142a w Drawsku Pomorskim powsta\u0142a w XIV w., wykuta zosta\u0142a obok mantykory i centaur\u00f3w, ale te\u017c vis-a-vis innej postaci \u017ce\u0144skiej, wzorowanej na motywie zdobniczym z Gotlandii. Bynajmniej nie oznacza to, \u017ce Pomorzanin czas\u00f3w gotyku wierzy\u0142 w kt\u00f3regokolwiek z tych bog\u00f3w, prawdopodobnie nawet nie zna\u0142 ich imion. Ukazuje to jednak ogromn\u0105 germanofili\u0119 tamtejszych mo\u017cnych mecenas\u00f3w, kt\u00f3rzy bezrefleksyjnie kopiowali w swoich w\u0142adztwach wzorce z P\u00f3\u0142nocy. O niejasnej symbolice, post-poga\u0144skie, niewa\u017cne \u2013 pochodzi\u0142y przecie\u017c od naszych nadba\u0142tyckich, starszych braci.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Pokaz pomorskich stroj\u00f3w ludowych (z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci tego regionu) w wykonaniu kaszubskiego zespo\u0142u z Karsina, P\u0142ock 1971 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Ten sentyment przewija\u0142 si\u0119 od pierwszego akapitu do ostatniego, podobnie jak pozostawa\u0142 obecny przez ca\u0142\u0105 histori\u0119 German\u00f3w i S\u0142owian. Trudno zaprzeczy\u0107 d\u0142ugiemu trwaniu, oraz g\u0142\u0119bokiego poziomu, na jakim przeplata\u0142y si\u0119 nasze kultury. Rozs\u0105dzenie o pochodzeniu danego w\u0105tku czy imienia, nieodmiennie sprawia nam k\u0142opot, poniewa\u017c m\u00f3wimy tu o ponad tysi\u0105cleciu interakcji. Efekty naszych docieka\u0144, pozwol\u0119 sobie niniejszym przypomnie\u0107 i wylistowa\u0107. S\u0142owianie Nadba\u0142tyccy \u017cyli w strefie wielowiekowych wp\u0142yw\u00f3w germa\u0144skich, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 wyra\u017anie zauwa\u017calne w epoce wiking\u00f3w. Wtedy, wraz ze skandynawskim osadnictwem oraz wyt\u0119\u017con\u0105 akcj\u0105 misyjn\u0105, dosz\u0142o do serii (moim zdaniem panicznych) reform kap\u0142a\u0144skich. Elity opar\u0142y je na wzorcach reformuj\u0105cej si\u0119 wtedy religijno\u015bci Skandynaw\u00f3w, co mo\u017cemy pozna\u0107 po nalecia\u0142o\u015bci w teonimach [m.in. zako\u0144czenia -nut, -vit, -gast], technicznych aspektach sk\u0142adania ofiar z ludzi, a tak\u017ce samemu powstawaniu zadaszonych \u015bwi\u0105ty\u0144. Podobnie jak w innych obszarach proto-kolonizacji skandynawskiej, tak\u017ce tutaj rozpowszechni\u0142a si\u0119 tendencja do formowania triad boskich na czele panteonu. Wydaje si\u0119, \u017ce najpopularniejszym wyborem dla wszystkich zainteresowanych kultur, by\u0142 zesp\u00f3\u0142: Gromow\u0142adny, B\u00f3g M\u0119drzec i B\u00f3stwo P\u0142odno\u015bci (p\u0142e\u0107 bywa\u0142a r\u00f3\u017cna). Awangardowymi reformatorami byli kap\u0142ani w Radogoszczy, oddaj\u0105cy cze\u015b\u0107 bogu \u015awi\u0119towitowi-Radegastowi. Zewn\u0119trzne, czyli zauwa\u017calne w materiale \u017ar\u00f3d\u0142owym aspekty kultu przej\u0119to z kr\u0119g\u00f3w czcicieli Wodana. Tak\u017ce charakterystyczna wielog\u0142owo\u015b\u0107 b\u00f3stw s\u0142owia\u0144skich to motyw zaczerpni\u0119ty z Germanii, zaadaptowany do lokalnych potrzeb. Jest to czubek g\u00f3ry lodowej pomniejszych zwi\u0105zk\u00f3w, kt\u00f3re postara\u0142em si\u0119 opisa\u0107 wyczerpuj\u0105co.<\/p>\n\n\n\n

    Dlaczego wpad\u0142em na nie akurat ja? Mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce uczeni odnosz\u0105 si\u0119 do tematu z du\u017c\u0105 nie\u015bmia\u0142o\u015bci\u0105; S\u0142owian Nadba\u0142tyckich badali (i badaj\u0105 po dzi\u015b dzie\u0144) przede wszystkim slawi\u015bci, zainteresowani religi\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105, cz\u0119sto maj\u0105cy interes w utwierdzaniu s\u0142owia\u0144sko\u015bci tych ziem. Wp\u0142ywy germa\u0144skie traktuj\u0105 jako zanieczyszczenie tego idea\u0142u, podobnie do przeistaczania chrze\u015bcija\u0144skich \u015bwi\u0119tych w poga\u0144skie b\u00f3stwa (sk\u0105din\u0105d te\u017c wa\u017cny proces na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie). Z pozycji puryzmu, zw\u0142aszcza tak ahistorycznego, nie spos\u00f3b dotrze\u0107 do konstruktywnych wniosk\u00f3w. Rzeczywisty obraz lud\u00f3w przedchrze\u015bcija\u0144skiej Europy, po\u017cyteczny zarazem naukowcom i poganom, uzyskamy dopiero po konfrontacji ze \u017ar\u00f3d\u0142ami w ich pe\u0142nym wyd\u017awi\u0119ku. Wynika stamt\u0105d, \u017ce \u017caden lud nie pasowa\u0142 do wywiedzionej z XIX-wiecznego romantyzmu wizji \u201epierwotnej czysto\u015bci\u201d \u2013 poniewa\u017c ludzie ze sob\u0105 rozmawiaj\u0105, przeprowadzaj\u0105 si\u0119 do s\u0105siednich wsi, zawieraj\u0105 ze sob\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, bywaj\u0105 na ucztach i \u015bwi\u0119tach u s\u0105siad\u00f3w. Do czas\u00f3w nadej\u015bcia chrze\u015bcija\u0144stwa, nie zastanawiali si\u0119 nawet \u201edo jakiej religii ci s\u0105siedzi przynale\u017c\u0105?\u201d bo takiej koncepcji jeszcze nie wynaleziono. Nieprzypadkowo wszystkie religie tradycyjne pozbawione by\u0142y nazw w\u0142asnych (hellenizm, asatru, romuva, itp. to zaledwie nazwy ruch\u00f3w rekonstrukcyjnych) pozwalaj\u0105cych \u0142atwo odgrodzi\u0107 si\u0119 od wierze\u0144 pokrewnych. Zwyczajnie nie by\u0142o takiej potrzeby i nic dziwnego, \u017ce w takich warunkach inspiracje przechodzi\u0142y mi\u0119dzy grupami naprawd\u0119 p\u0142ynnie.<\/p>\n\n\n\n

    W kr\u0119gach rodzimowierczych spotka\u0142em si\u0119 z pogl\u0105dem, \u017ce nie by\u0142o to mo\u017cliwe, poniewa\u017c dzieli\u0142 nas od s\u0105siaduj\u0105cych lud\u00f3w j\u0119zyk. Potencjalnym Czytelnikom o takim nastawieniu pragn\u0119 przypomnie\u0107, \u017ce t\u0142umacze istnieli co najmniej od czas\u00f3w Gilgamesza, a ludzie samorzutnie uczyli si\u0119 j\u0119zyk\u00f3w na pewno jeszcze wcze\u015bniej. Poga\u0144scy S\u0142owianie nie byli dziewi\u0119tnastowiecznym ch\u0142opstwem ani nacjonalistami. Rzecz jasna, \u0142atwo o tym zapomnie\u0107, kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 opiniotw\u00f3rczych \u017ar\u00f3de\u0142 wiedzy nt. S\u0142owia\u0144szczyzny wyprodukowali nacjonali\u015bci na podstawie dziewi\u0119tnastowiecznej religijno\u015bci ch\u0142opskiej. Szcz\u0119\u015bliwie dla nas wszystkich, uchowa\u0142y si\u0119 skromne przekazy opisuj\u0105ce autentyczn\u0105 duchowo\u015b\u0107 pogan. Z bo\u017c\u0105 pomoc\u0105, zaczerpniemy z nich jeszcze niejeden raz.<\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    G\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142a<\/strong> (ca\u0142y tekst powsta\u0142 z ich wykorzystaniem):<\/p>\n\n\n\n

    Alvarez-Pedrosa Juan, Sources of Slavic Pre-Christian Religion<\/em>, Leiden 2021.<\/p>\n\n\n\n

    Andren Anders, Jennbert Kristina, Raudvere Catharina, Old Norse religion in long-term perspectives. Origins, changes and interactions<\/em>, Lund 2004.<\/p>\n\n\n\n

    Duczko W\u0142adys\u0142aw, Obecno\u015b\u0107 skandynawska na Pomorzu i s\u0142owia\u0144ska w Skandynawii we wczesnym \u015bredniowieczu<\/em>, [w:] Salsa Cholbergiensis. Ko\u0142obrzeg w \u015bredniowieczu<\/em>, Ko\u0142obrzeg 2000.<\/p>\n\n\n\n

    Janowski Andrzej, W kwestii kontakt\u00f3w s\u0142owia\u0144sko-skandynawskich we wczesnym \u015bredniowieczu. Woli\u0144skie ose\u0142ki z metalowymi zawieszkami<\/em>, Slavia Antiqua 2019, nr. 60.<\/p>\n\n\n\n

    Jons Hauke, Kowalska Anna, Z bada\u0144 nad obecno\u015bci\u0105 Skandynaw\u00f3w na po\u0142udniowym wybrze\u017cu Ba\u0142tyku w pocz\u0105tkach \u015bredniowiecza<\/em>, Slavia Antiqua 2018, nr. 59.<\/p>\n\n\n\n

    Lamm Jan, On the cult of multiple-headed gods in England and in the Baltic Area<\/em>, Przegl\u0105d Archeologiczny 1987, t. 34.<\/a><\/p>\n\n\n\n

    Lindow John, The Pre-Christian Religions of the North. History and Structures,<\/em> t. I, Turnhout 2020.<\/p>\n\n\n\n

    Radziwi\u0142\u0142owicz Natalia, Considering the connections between Scandinavia and the southern Baltic coast in the 10th-11th Centuries<\/em>, Nottingham 2016.<\/p>\n\n\n\n

    Sprutta Justyna, Chrystianizacja S\u0142owian po\u0142abskich, Annales Missiologici Posnanienses<\/em> 2020, t. 25.<\/p>\n\n\n\n

    Zaroff Roman, The Origins and Evolution of the North-Eastern and Central Polabian (Wendish) Religious and Political System<\/em>, Queensland 2000.<\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a tematyczne<\/strong> (s\u0105 miejscem pochodzenia przynajmniej jednej informacji zawartej w tek\u015bcie):<\/p>\n\n\n\n

    Alvarez-Pedrosa Juan, Marinas Enrique, Rituals in Slavic pre-Christian religion. Festivals, banqueting and divination,<\/em> Leeds 2023.<\/p>\n\n\n\n

    Babij Pawe\u0142, Sposoby zabijania chrze\u015bcijan przez poga\u0144skich S\u0142owian Zachodnich w \u015bwietle wydarze\u0144 1066 roku<\/em>, [w:] Bogacki Micha\u0142, Franz Maciej, Pilarczyk Zbigniew, Mare integrans. Studia nad dziejami wybrze\u017cy Morza Ba\u0142tyckiego<\/em>, Toru\u0144 2010.<\/p>\n\n\n\n

    Carina Damm, Textually invisible? Emporia on the Southern Shore of the Baltic in Scandinavian Medieval Sources<\/em>, Studia Maritima 2023, nr 306.<\/p>\n\n\n\n

    Drapelova Pavla, Procopius on the religion of the Early Slavs: comparison with Other Barbarians<\/em>, Studia Ceranea 2021, nr 11.<\/p>\n\n\n\n

    Ellis Davidson Hilda, The lost beliefs of Northern Europe<\/em>, Londyn 1993.<\/p>\n\n\n\n

    Gaca Andrzej, Baltic Slavs fighting at sea from the ninth to twelfth century. The phenomenon of over a hundred years of Slavic domination over the Baltic Sea<\/em>, Studia Iuridica Toruniensia 2019, t. 24.<\/p>\n\n\n\n

    Garde\u0142a Leszek, Kajkowski Kamil, Motyw g\u0142owy w dawnych kulturach<\/em>, Byt\u00f3w 2013.<\/p>\n\n\n\n

    Jagodzi\u0144ski Marek, Scandinavians and the West-Balts, <\/em>Elbl\u0105g 2014.<\/p>\n\n\n\n

    Kitzler Ahfeld Laila, Hedenstierna-Jonson Charlotte, Widerstr\u00f3m Per, Raffeld Ben, Relations and Runes. The Baltic Islands and Their Interactions During the Late Iron Age and Early Middle Ages<\/em>, Visby 2020.<\/p>\n\n\n\n

    Ks. Gr\u0119\u015b Stanis\u0142aw, Der Glaube der Lebuser und Pommerschen Stamme im 12. Jahrhundert<\/em>, Roczniki teologii fundamentalnej i religiologii 2009, t. 1, nr 56.<\/p>\n\n\n\n

    Lind John, Darkness in the East? Scandinavian scholars on the question of Eastern influence in Scandinavia during the Viking Age and Early Middle Ages<\/em>, [w:] Idem, et. al., From Goths to Varangians. Communication and cultural exchange between the Baltic and the Black Sea<\/em>, Aarhus 2012.<\/p>\n\n\n\n

    Lucas Gavin, McGovern Thomas, Bloody Slaughter: ritual decapitation and display at the viking settlement of Hofstadir, Iceland<\/em>, European Journal of Archaeology 2007, t. 10, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

    \u0141owmia\u0144ski Henryk, Geneza politeizmu po\u0142abskiego<\/em>, Przegl\u0105d historyczny 1978, nr 69.<\/p>\n\n\n\n

    \u0141owmia\u0144ski Henryk, Religia S\u0142owian i jej upadek<\/em>, Warszawa 1979.<\/p>\n\n\n\n

    \u0141owmia\u0144ski Henryk, Zagadnienie politeizmu s\u0142owia\u0144skiego<\/em>, Przegl\u0105d historyczny 1984, nry 74-75.<\/p>\n\n\n\n

    Marinelli Alejandro, Scandinavians and Slavs in the Baltic world, and an atypical saga: J\u00f3msvikinga saga<\/em>, Konstanca 2017.<\/p>\n\n\n\n

    Pawlak Pawe\u0142, Przejawy s\u0142owia\u0144skiej i skandynawskiej obrz\u0119dowo\u015bci pogrzebowej dobry \u201eplemiennej\u201d na cmentarzysku w Mysz\u0119cinie na Ziemi Lubuskiej<\/em>, Slavia Antiqua 2018, nr 59.<\/p>\n\n\n\n

    Pleterski Andrej, The trinity concept in the Slavonic Ideological System and the Slavonic Spacial Measurement System,<\/em> \u015awiatowit 1995, nr 40.<\/p>\n\n\n\n

    Pokorski Miko\u0142aj, Pr\u00f3ba interpretacji zjawiska rytualnego sk\u0142adania ofiar z ludzi na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie<\/em> Zachodniej, Pozna\u0144 2021.<\/p>\n\n\n\n

    Stylegar Frans-Arne, Skandynawowie i Ba\u0142towie w \u015bwietle \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych<\/em>, [w:] Bitner Wr\u00f3blewska Anna, Brzezi\u0144ski Wojciech, Marzena Kasprzycka, Archeologia Ja\u0107wie\u017cy. Dawne badania i nowe perspektywy<\/em>, Warszawa 2016.<\/p>\n\n\n\n

    Szczepanik Pawe\u0142, The multi-faced so-called Miniature Idols from the Baltic Sea Area<\/em>, Toru\u0144 2013.<\/p>\n\n\n\n

    Wenska Izabella, Sacrifices among the Slavs: between archeological evidence and 19th century Folklore,<\/em> Analecta Archaeologica Ressoviensia 2015, nr 10.<\/p>\n\n\n\n

    Young Francis, Pagans in the Early Modern Baltic. Sixteenth-century ethnographic accounts of Baltic Paganism<\/em>, Leeds 2022.<\/p>\n\n\n\n

    Wszystkie powy\u017csze \u017ar\u00f3d\u0142a dost\u0119pne s\u0105 za darmo w Internecie.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    S\u0142owianie Nadba\u0142tyccy \u017cyli w strefie wielowiekowych wp\u0142yw\u00f3w germa\u0144skich, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 wyra\u017anie zauwa\u017calne w epoce wiking\u00f3w. Wtedy, wraz ze skandynawskim osadnictwem oraz wyt\u0119\u017con\u0105 akcj\u0105 misyjn\u0105, dosz\u0142o do serii (moim zdaniem panicznych) reform kap\u0142a\u0144skich. Elity opar\u0142y je na wzorcach reformuj\u0105cej si\u0119 wtedy religijno\u015bci Skandynaw\u00f3w, co mo\u017cemy pozna\u0107 po nalecia\u0142o\u015bci w teonimach [m.in. zako\u0144czenia -nut, -vit, -gast], technicznych aspektach sk\u0142adania ofiar z ludzi, a tak\u017ce samemu powstawaniu zadaszonych \u015bwi\u0105ty\u0144. Podobnie jak w innych obszarach proto-kolonizacji skandynawskiej, tak\u017ce tutaj rozpowszechni\u0142a si\u0119 tendencja do formowania triad boskich na czele panteonu. Wydaje si\u0119, \u017ce najpopularniejszym wyborem dla wszystkich zainteresowanych kultur, by\u0142 zesp\u00f3\u0142: Gromow\u0142adny, B\u00f3g M\u0119drzec i B\u00f3stwo P\u0142odno\u015bci (p\u0142e\u0107 bywa\u0142a r\u00f3\u017cna). Awangardowymi reformatorami byli kap\u0142ani w Radogoszczy, oddaj\u0105cy cze\u015b\u0107 bogu \u015awi\u0119towitowi-Radegastowi.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":672,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23,13,22,14,21],"tags":[],"class_list":["post-671","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-germania-slavica","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska","category-religia-slowianska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/671","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=671"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/671\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":684,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/671\/revisions\/684"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/672"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=671"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=671"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=671"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}