{"id":696,"date":"2025-05-15T16:54:35","date_gmt":"2025-05-15T16:54:35","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=696"},"modified":"2025-05-16T10:55:27","modified_gmt":"2025-05-16T10:55:27","slug":"przezytki-starogermanskie-w-kulturze-rycerskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/05\/15\/przezytki-starogermanskie-w-kulturze-rycerskiej\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w kulturze rycerskiej"},"content":{"rendered":"\n

Sceny z romans\u00f3w rycerskich na kuferku prezentowym z ko\u015bci s\u0142oniowej, Francja, XIV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Rycerze i ich rola w \u015bredniowiecznej Europie to temat niebagatelny, a zarazem (by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego?) jeden z najgorzej omawianych w procesie kszta\u0142cenia. Propagowana w podr\u0119cznikach szkolnych wizja wiek\u00f3w \u015brednich b\u0119d\u0105cych pod panowaniem wszechw\u0142adnego Ko\u015bcio\u0142a, nie zostawia miejsca na om\u00f3wienie trwaj\u0105cego wtedy rozkwitu kultury alternatywnej. Jej najbardziej wp\u0142ywowymi or\u0119downikami byli przedstawiciele warstwy rycerskiej. Ch\u0142opstwo nie zosta\u0142o jeszcze w\u0142\u0105czone do wielkoskalowego krwiobiegu kultury, mieszcza\u0144stwo i jego intelektuali\u015bci stawiali dopiero pierwsze kroki. Oba te zjawiska wynika\u0142y nawet nie z czynnik\u00f3w spo\u0142ecznych, ale przestrzenno-komunikacyjnych. Zamo\u017cny wojownik by\u0142 mobilny, nieprzypadkowo symbolem jego statusu by\u0142 ko\u0144. M\u00f3g\u0142 wi\u0119c odwiedza\u0107 i utrzymywa\u0107 kontakt z sobie podobnymi, bywa\u0107 na dworach w\u0142adc\u00f3w, same wyprawy wojenne dawa\u0142y mu wiele okazji na tzw. networking, sprzyjaj\u0105c budowaniu sp\u00f3jnej kultury w obr\u0119bie w\u0142asnej klasy.<\/p>\n\n\n\n

Zarys\u00f3w tej\u017ce nie musz\u0119 chyba Czytelnikom przedstawia\u0107. Turnieje, \u015blubowania, giermkowie i pazie, damy serca, herby i zawo\u0142ana rodowe, ho\u0142dy lenne \u2013 kultura rycerska p\u0142ynie w naszych \u017cy\u0142ach, od \u201eBogurodzicy\u201d po \u201eGr\u0119 o Tron\u201d. Wsp\u00f3\u0142czesna recepcja nie oddaje jednak w\u0142a\u015bciwej skali tego zjawiska, kt\u00f3re historyk mo\u017ce z pe\u0142n\u0105 powag\u0105 odczytywa\u0107 jako\u2026 kontrkultur\u0119, wyraz sprzeciwu wobec chrze\u015bcija\u0144skiej dominacji \u017cycia publicznego. Narastaj\u0105c przynajmniej od okresu wielkiej w\u0119dr\u00f3wki lud\u00f3w, rycersko\u015b\u0107 dos\u0142ownie wywalczy\u0142a sobie miejsce w kodzie kulturowym Europejczyk\u00f3w. Bycie szlachetnym cz\u0142owiekiem jest dzisiaj j\u0119zykowo sprz\u0119\u017cone ze szlachectwem, \u201erycerskie zachowanie\u201d pozostaje okre\u015bleniem pozytywnym niezale\u017cnie od epoki. \u201eRycerze w l\u015bni\u0105cych zbrojach\u201d i \u201ejad\u0105cy na bia\u0142ych rumakach\u201d przez ca\u0142e stulecia byli nazywani tak bez cienia ironii, dopiero d\u0142ugotrwa\u0142e zm\u0119czenie materia\u0142u obr\u00f3ci\u0142o te frazy we frazes.<\/p>\n\n\n\n

Wyobra\u017cenie rycerstwa jako kontrkultury nie jest wcale my\u015bl\u0105 now\u0105, aczkolwiek jej wymiar religijny pozostaje zaniedbany. Nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce w \u015bwiecie przednowo\u017cytnym wiara stanowi\u0142a tre\u015b\u0107 ideow\u0105 ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa, jego motor nap\u0119dowy i ramy poj\u0119ciowe w jednym. Nie dziwi zatem, \u017ce ludzie stosunkowo wykszta\u0142ceni, szukaj\u0105c odpowiedzi na przyt\u0142aczaj\u0105ce chrze\u015bcija\u0144stwo, si\u0119gn\u0119li do dost\u0119pnych im opcji ze s\u0142ownika religijnego. Badacze udowodnili istotne inspiracje muzu\u0142ma\u0144skie w\u015br\u00f3d rycerstwa, nie\u015bmia\u0142o sugerowali si\u0119gni\u0119cie do Tradycji celtyckiej. Takie wektory bada\u0144 pomijaj\u0105 wa\u017cne za\u0142o\u017cenie wst\u0119pne, tj. geograficzn\u0105 rozpi\u0119to\u015b\u0107 kultury rycerskiej. Celtowie znajdowali si\u0119 w ich obr\u0119bie, ale jako grupy mniejszo\u015bciowe, zazwyczaj podbite lub peryferyjne (Bretania, Walia, etc.). Muzu\u0142manie mieli du\u017cy udzia\u0142 w jej powstaniu, tyle \u017ce jako przeciwnicy, jakkolwiek godni i inspiruj\u0105cy. Natomiast serce kultury rycerskiej tkwi\u0142o w przestrzeni ekspansji kulturowej Germanii, terenach osiedlenia Frank\u00f3w, Anglosas\u00f3w, Burgund\u00f3w i Wizygot\u00f3w. Ludy te, jak wiadomo chocia\u017cby z serii moich artyku\u0142\u00f3w, zamieszka\u0142y na podbitych terytoriach jako warstwa wolnych wojownik\u00f3w oraz arystokrat\u00f3w dooko\u0142a dwor\u00f3w (du\u017cymi posiadaczami ziemskimi na prowincji zazwyczaj cz\u0119sto pozostali tubylcy). M\u00f3wimy wi\u0119c o dok\u0142adnie tej samej grupie, kt\u00f3ra da\u0142a p\u00f3\u017aniej pocz\u0105tek rozpoznawalnemu dla nas rycerstwu. Wschodnia granica jej wp\u0142ywu kulturowego przebiega\u0142a za\u015b zbie\u017cnie z osadnictwem germa\u0144skim, ledwie dotykaj\u0105c ziem polskich i s\u0142abn\u0105c z ka\u017cdym kilometrem drogi na wsch\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n

Istnieje wiele powod\u00f3w, by ju\u017c we wst\u0119pie skre\u015bli\u0107 popularny w literaturze angloj\u0119zycznej pogl\u0105d, gdzie pocz\u0105tkiem rycerstwa mia\u0142aby by\u0107 rzymska konnica lub wojownicy homeryccy. Dla mieszka\u0144c\u00f3w \u015bredniowiecznych W\u0142och, niezaprzeczalnie poczuwaj\u0105cych si\u0119 do to\u017csamo\u015bci roma\u0144skiej, rycerze zawsze byli zjawiskiem obcym \u2013 tamtejsi cavalieri <\/em>nie stanowili zwartej grupy spo\u0142ecznej, mogli pochodzi\u0107 z gminu, nie przestrzegali \u017cadnego kodeksu honorowego ani nie praktykowali istotnych og\u00f3lnoeuropejskich zwyczaj\u00f3w. Do pe\u0142noprawnego rycerstwa przekonywali si\u0119 powoli i nigdy w zupe\u0142no\u015bci, postrzegaj\u0105c je jako z gruntu \u201efrankijskie\u201d b\u0105d\u017a \u201ecesarskie\u201d (w odniesieniu do Cesarstwa na ziemiach niemieckich). Zdecydowanie lepiej przyj\u0119\u0142o si\u0119 na p\u00f3\u0142nocy P\u00f3\u0142wyspu Apeni\u0144skiego, odzwierciedlaj\u0105c lini\u0119 osadnictwa germa\u0144skich Longobard\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Analogicznie wzorce m\u0119stwa i honoru opiewane przez Homera, nie by\u0142y w Europie Zachodniej szeroko rozpowszechnione. Bohaterowie \u201eIliady\u201d byli powszechnie znani za spraw\u0105 popkulturowej osmozy, czytano bowiem i opowiadano rozmaite uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnione adaptacje lub wariacje na temat; we wsp\u00f3\u0142czesnym s\u0142owniku nazwaliby\u015bmy je odpowiednio fanfiction <\/em>b\u0105d\u017a retellingami<\/em>. Wa\u017cne jednak, \u017ce zaczynaj\u0105 si\u0119 one pojawia\u0107 ju\u017c po narodzinach kultury rycerskiej, poniewa\u017c rody rycerskie stanowi\u0142y widowni\u0119 ch\u0119tn\u0105 je czyta\u0107 (intelektuali\u015bci zaspokajali t\u0119 potrzeb\u0119 najlepiej jak umieli). Wida\u0107 to w tre\u015bci, gdzie dzieje Achillesa i Hektora, podobnie jak Cezara czy Aleksandra Wielkiego, zlewaj\u0105 si\u0119 gatunkowo w jedn\u0105 mas\u0119 romansu rycerskiego. Ewidentnie pierwiastek barbarzy\u0144ski wzi\u0105\u0142 tutaj g\u00f3r\u0119 nad hellenistycznym, przez co \u201eponowne odkrycie Iliady\u201d w ko\u0144c\u00f3wce XV w. sta\u0142o si\u0119 jednym z fenomen\u00f3w le\u017c\u0105cych u podstaw renesansu. Wreszcie nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 istnienie Bizancjum, Cesarstwo Wschodniorzymskie, gdzie si\u0142\u0105 rzeczy obie Tradycje hellenistyczne stanowi\u0142y kr\u0119gos\u0142up to\u017csamo\u015bci warstw wy\u017cszych, zar\u00f3wno wojowniczych jak i wykszta\u0142conych. Nie zapomniano tam ekwit\u00f3w ani Homera, ich warto\u015bci powielano w szko\u0142ach, a rycerstwo wci\u0105\u017c si\u0119 nie przyj\u0119\u0142o. Bizantyjczycy \u017cywili wr\u0119cz kulturowy uraz do barbarzy\u0144stwa tego rodzaju, czyni\u0105c sw\u00f3j kraj \u201eziemi\u0105 bez rycerzy\u201d. Nawet przyparci do muru przez warunki militarne, byli sk\u0142onni co najwy\u017cej wynaj\u0105\u0107 takowych z zagranicy.<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c, kultura rycerska musia\u0142a by\u0107 wytworem cywilizacji germa\u0144skiej (cho\u0107 nie zaprzeczam istotnym wp\u0142ywom Celt\u00f3w i Arab\u00f3w). To nie stanowi argumentu za jej charakterem religijnym, ale pozwala stanowczo zaw\u0119zi\u0107 obszar poszukiwa\u0144. Na \u0142amach niniejszego tekstu postaram si\u0119 odpowiedzie\u0107 na niewypowiedziane wcze\u015bniej, ale cenne dla naszego \u015brodowiska i to\u017csamo\u015bci pytania. Czy poganin mo\u017ce by\u0107 rycerzem? Je\u015bli tak, to kto jest jego bogiem? Kim jest dla rycerza jego dama, a kim jest rycerz bez swojej damy?<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Potyczka turniejowa, Niemcy, XV w.<\/p>\n\n\n\n

Czas honoru<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Praprzodkiem rycerskich chor\u0105gwi w s\u0142u\u017cbie kr\u00f3la by\u0142 germa\u0144ski comitatus,<\/em> dru\u017cyna zaprzysi\u0119\u017conych wojownik\u00f3w w s\u0142u\u017cbie wodza. Nie widz\u0119 potrzeby opisywa\u0107 jej w\u0142asnor\u0119cznie, skoro tak doskonale uczyni\u0142 to w staro\u017cytno\u015bci Korneliusz Tacyt:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWielkie wsp\u00f3\u0142zawodnictwo istnieje zar\u00f3wno w dru\u017cynie, o pierwsze miejsce przy naczelniku, jak i w\u015br\u00f3d naczelnik\u00f3w, o najliczniejsz\u0105 i najdzielniejsz\u0105 dru\u017cyn\u0119. Jest dla nich oznak\u0105 godno\u015bci i mocy otacza\u0107 si\u0119 zawsze gromad\u0105 doborowych m\u0142odzie\u0144c\u00f3w; w czasie pokoju s\u0105 im oni ozdob\u0105, na wojnie – obron\u0105. Ci, kt\u00f3rzy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 wielko\u015bci\u0105 i m\u0119stwem dru\u017cyny, zyskuj\u0105 rozg\u0142os i s\u0142aw\u0119 nie tylko w\u015br\u00f3d swego ludu, lecz tak\u017ce u s\u0105siednich plemion. Do nich wyprawia si\u0119 poselstwa, obsypuje darami, a nieraz sama ich s\u0142awa k\u0142adzie kres wojnom. Gdy przychodzi stan\u0105\u0107 w szyku, ha\u0144b\u0105 jest dla naczelnika da\u0107 si\u0119 przewy\u017cszy\u0107 w m\u0119stwie, ha\u0144b\u0105 dla dru\u017cyny nie dor\u00f3wna\u0107 w m\u0119stwie naczelnikowi. Ju\u017c za\u015b na ca\u0142e \u017cycie nies\u0142aw\u0119 i ha\u0144b\u0119 przynosi, gdy kto\u015b prze\u017cyje naczelnika i powr\u00f3ci z bitwy. G\u0142\u00f3wnym wszak ich zobowi\u0105zaniem jest broni\u0107 go i strzec oraz u\u015bwietnia\u0107 w\u0142asnymi m\u0119\u017cnymi czynami jego chwa\u0142\u0119: naczelnicy walcz\u0105 dla zwyci\u0119stwa, dru\u017cyna dla naczelnika. Je\u015bli plemi\u0119, w kt\u00f3rym si\u0119 narodzili, gnu\u015bnieje w d\u0142ugotrwa\u0142ym pokoju i bezczynno\u015bci, wi\u0119kszo\u015b\u0107 szlachetnie urodzonych m\u0142odzie\u0144c\u00f3w z w\u0142asnej woli pod\u0105\u017ca do plemion, kt\u00f3re w\u0142a\u015bnie prowadz\u0105 jak\u0105\u015b wojn\u0119; lud ten bowiem nie lubi spokoju, a te\u017c \u0142atwiej zab\u0142ysn\u0105\u0107 w\u015br\u00f3d niebezpiecze\u0144stw; poza tym wielkiej dru\u017cyny nie utrzymasz inaczej, ni\u017c w\u015br\u00f3d przemocy i wojny. Domagaj\u0105 si\u0119 bowiem od swego naczelnika hojno\u015bci: a to konia bojowego, a to skrwawionej i zwyci\u0119skiej framei <\/em>[germa\u0144skiej w\u0142\u00f3czni, przyp. red.], albowiem biesiady i zbytek, wystawny cho\u0107 niewyszukany, maj\u0105 w charakterze zap\u0142aty.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tego rodzaju zrzeszenia otacza\u0142y przyw\u00f3dc\u00f3w podczas migracji na tereny dawnego Cesarstwa Rzymskiego. Wgryzaj\u0105c si\u0119 tam coraz g\u0142\u0119biej, obrasta\u0142y w maj\u0105tek i przekazywa\u0142y go dzieciom, razem z charakterystyczn\u0105 pozycj\u0105 \u201edworskiego wojownika\u201d. Ich po\u0142o\u017cenie by\u0142o po\u015brednie, bywali bowiem przyjaci\u00f3\u0142mi kr\u00f3l\u00f3w, ale te\u017c ich s\u0142ugami, co odzwierciedla j\u0119zyk. Angielski \u201eknight\u201d pochodzi wszak\u017ce od starogerma\u0144skiego \u201ekneht\u201d \u2013 okre\u015blenia na m\u0142odego s\u0142u\u017c\u0105cego, pacho\u0142ka, ch\u0142opca na posy\u0142ki. Analogicznie dzisiejszy minister, \u015bredniowieczny ministeria\u0142, to kolejne adaptacje \u0142aci\u0144skiego s\u0142owa na domowego s\u0142ug\u0119. Przyk\u0142ady mo\u017cna by wymienia\u0107, ale znacznie wa\u017cniejszy jest tutaj wniosek. Rycerstwo powsta\u0142o w sytuacji spo\u0142ecznego rozkroku. Comitatus <\/em>by\u0142 uprzywilejowany w otoczeniu w\u0142adcy (kr\u00f3l mo\u017ce by\u0107 kr\u00f3lem, ale to jego dru\u017cynnicy maj\u0105 do dyspozycji dziesi\u0105tki d\u0142ugich no\u017cy), ale mia\u0142 ograniczone pole manewru w polityce ziemskiej. Grupa ta stanowi\u0142a gwardi\u0119 do sta\u0142ej dyspozycji wodza, dlatego lepiej by\u0142o nie wi\u0105za\u0107 jej za daleko, obci\u0105\u017ca\u0107 zbyt hojnymi nadaniami ziemskimi. Germa\u0144ski kr\u00f3l by\u0142 oceniany przede wszystkim jako dystrybutor d\u00f3br dla swoich podw\u0142adnych, sprawiedliwy decydent rozdaj\u0105cy im maj\u0105tki. St\u0105d efektywn\u0105 spo\u0142ecznie strategi\u0105 by\u0142o nigdy nie rozda\u0107 ich w odpowiedniej ilo\u015bci \u2013 zawsze kusi\u0107 mo\u017cliwie najdzielniejszych wojownik\u00f3w obietnic\u0105 ziemi, koni, z\u0142ota i zaszczyt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Uspokoj\u0119 przy okazji, \u017ce ca\u0142okszta\u0142t relacji wcale nie musia\u0142 by\u0107 taki cyniczny i wiele wskazuje na to, \u017ce nie by\u0142. Udowadnia to odpowied\u017a na pomniejsze, cho\u0107 wci\u0105\u017c wa\u017cne pytanie. Dlaczego to akurat germa\u0144ska formacja polityczno-wojskowa sta\u0142a si\u0119 zarzewiem rycerstwa? Przecie\u017c w\u0142asne dru\u017cyny mieli S\u0142owianie, Celtowie, wszyscy indoeuropejczycy! Faktycznie by\u0142o to powszechne, jednak tu decyduj\u0105cy okaza\u0142 si\u0119 swoisty pluralizm, jeden z powtarzaj\u0105cych si\u0119 filar\u00f3w kultury germa\u0144skiej. Jak podkre\u015bli\u0142em na pocz\u0105tku podrozdzia\u0142u, dru\u017cynnicy wodza Frank\u00f3w czy Sas\u00f3w byli mu zaprzysi\u0119\u017ceni. Cz\u0119sto wychowywali si\u0119 razem, dorastali wpisani w jedn\u0105 narracj\u0119 kulturow\u0105 (np. wszyscy uznawali si\u0119 za potomk\u00f3w Wodana, wszyscy respektowali autorytet wodza jako g\u0142\u00f3wnego ofiarnika) i odnawiali te zobowi\u0105zania za po\u015brednictwem \u015bwi\u0119tych przysi\u0105g. Istnia\u0142a ideologia buduj\u0105ca solidarno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy w\u0142adc\u0105 a jego otoczeniem, wzmacniana ceremonia\u0142em. Ta cecha, wykorzystana w sprzyjaj\u0105cych warunkach geopolitycznych \u2013 German\u00f3w by\u0142o po prostu najwi\u0119cej w Europie i zepchn\u0119li inne ludy do defensywy \u2013 zadecydowa\u0142a o zwyci\u0119stwie w cywilizacyjnym wy\u015bcigu. Spo\u0142eczno\u015bci prymitywniejsze, takie jak Wielkie Morawy czy Pa\u0144stwo Piast\u00f3w, sta\u0142y si\u0119 zak\u0142adnikami w\u0142asnych dru\u017cyn. Bez sp\u00f3jnej my\u015bli, by\u0142a to relacja czysto wymienna, kt\u00f3r\u0105 trzeba by\u0142o podsyca\u0107 nieustaj\u0105c\u0105 wojn\u0105 i porywaniem je\u0144c\u00f3w od s\u0105siad\u00f3w. W pierwszym przypadku zapewni\u0142o to godn\u0105 pochwa\u0142y lojalno\u015b\u0107 zbrojnych, lecz w drugim doprowadzi\u0142o do unicestwienia pa\u0144stwowo\u015bci jeszcze w XI w.<\/p>\n\n\n\n

Chrze\u015bcija\u0144stwo uznaje siedem cn\u00f3t (p\u00f3\u017aniej, tak\u017ce za spraw\u0105 kultury rycerskiej, przemianowanych na \u201ecnoty g\u0142\u00f3wne\u201d gdy\u017c uznano obecno\u015b\u0107 innych). S\u0105 to wiara, nadzieja, mi\u0142o\u015b\u0107, roztropno\u015b\u0107, sprawiedliwo\u015b\u0107, umiarkowanie i m\u0119stwo. Nawracaj\u0105cy si\u0119 dru\u017cynnik dostrzega\u0142 w nich istotne braki. Jego \u017cycie orbitowa\u0142o dooko\u0142a trzech idea\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych dopatrze\u0107 si\u0119 tutaj nie spos\u00f3b. Mowa rzecz jasna o lojalno\u015bci, honorze i wielkoduszno\u015bci. Pierwsze pomini\u0119to, poniewa\u017c w \u00f3wczesnej mentalno\u015bci by\u0142o nieroz\u0142\u0105cznie zwi\u0105zane ze sk\u0142adaniem przysi\u0105g, a tego Biblia zabrania (z czasem dosz\u0142o do liberalizacji, ale w \u015bredniowieczu s\u0142owa Chrystusa traktowano jeszcze do\u015b\u0107 powa\u017cnie). Drugie, rozumiane jako dba\u0142o\u015b\u0107 o swoje dobre imi\u0119 i obrona godno\u015bci, jest wr\u0119cz sprzeczne z doktryn\u0105, kt\u00f3ra wy\u017cej stawia pokor\u0119 ni\u017c gotowo\u015b\u0107 do pojedynku. Trzecie przemilczano, by nie celebrowa\u0107 nadto d\u00f3br materialnych. Dla dru\u017cynnika by\u0142o to nie do przyj\u0119cia, chrze\u015bcija\u0144skie zamienniki by\u0142y dla niego zbyt abstrakcyjne. St\u0105d narodzi\u0142a si\u0119 potrzeba prze\u017cywania kultury oddzielnej od g\u0142\u00f3wnego nurtu. Szcz\u0119\u015bliwie, zgrupowania uzbrojonych po z\u0119by m\u0119\u017cczyzn w otoczeniu dworu, mia\u0142y do tego wiele sposobno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Tekst moich \u201ePrze\u017cytk\u00f3w Starogerma\u0144skich\u201d obfituje w przyk\u0142ady ust\u0119pstw, jakich musia\u0142a dokonywa\u0107 w\u0142adza, rami\u0119 w rami\u0119 z hierarchi\u0105 ko\u015bcieln\u0105, \u017ceby uspokoi\u0107 wojownicze elity. Lubianych przez nich bog\u00f3w przemalowano na r\u00f3wnie wojowniczych \u015bwi\u0119tych, podtrzymano wiele prze\u017cytk\u00f3w zwi\u0105zanych z ich sfer\u0105 zainteresowa\u0144. Kr\u00f3lowie jeszcze d\u0142ugo po chrystianizacji musieli dokonywa\u0107 niekt\u00f3rych obowi\u0105zk\u00f3w zwi\u0105zanych z funkcj\u0105 g\u0142\u00f3wnego ofiarnika, takich jak b\u0142ogos\u0142awienie upraw przez Merowing\u00f3w czy udzia\u0142 w \u015bwi\u0119cie zmar\u0142ych u Longobard\u00f3w. Nie wsz\u0119dzie udawa\u0142o si\u0119 wypracowa\u0107 kompromis: pa\u0144stwa anglosaskie musia\u0142y wielokrotnie mierzy\u0107 si\u0119 z reakcjami poga\u0144skimi wyp\u0142ywaj\u0105cymi od zbrojnych domownik\u00f3w w\u0142adcy, podobnie by\u0142o w Skandynawii. Jakkolwiek w\u0142adc\u00f3w mo\u017cna by\u0142o \u0142atwo przekona\u0107 lub zastraszy\u0107, tak Ko\u015bci\u00f3\u0142 uprawia\u0142 patrzy\u0142 na spraw\u0119 inaczej. Jako doskonale zorganizowana instytucja o kontynentalnym zasi\u0119gu, wiedzia\u0142 \u017ce czas dzia\u0142a na je korzy\u015b\u0107. Nie przewidzia\u0142 jednak, jak wiele si\u0142y mia\u0142 w sobie odpowiednio zdeterminowany comitatus.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Archaiczny wizerunek rycerza na p\u0142ytce ceramicznej, Francja, XIII w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Lochy i smoki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po\u0142o\u017cenie dru\u017cynnika, p\u00f3\u017aniejszego rycerza, ma swoje benefity. Mo\u017ce i nie zapewnia bezpiecznej egzystencji magnackiego mo\u017cnow\u0142adcy, ale pozwala utrzyma\u0107 w\u0142asn\u0105 \u015bwit\u0119. Tam znalaz\u0142o si\u0119 schronienie dla ca\u0142ego zast\u0119pu p\u00f3\u0142poga\u0144skich pie\u015bniarzy, germa\u0144skich scop\u00f3w czy bardziej znanych, celtyckich bard\u00f3w. W okresie przej\u015bciowym nie byli mile widziani na bogatych dworach, p\u00f3\u017aniej prowadzono cenzur\u0119 wed\u0142ug tre\u015bci ich utwor\u00f3w. To stworzy\u0142o grup\u0119 bezrobotnych artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 na przys\u0142owiowym garnuszku mniej znacz\u0105cych praktyk\u00f3w wojennego rzemios\u0142a. Ci za\u015b, g\u0142odni wytwor\u00f3w kultury rodzimej, sk\u0142adali im na r\u0119ce zlecenia. Opowie\u015bci o bohaterach, wywiedzione z poga\u0144skiej mitologii, sta\u0142y si\u0119 przepowiedni\u0105 nadchodz\u0105cych przemian. Tak powsta\u0142y najpewniej ostatnie ustne wersje anglosaskiego \u201eBeowulfa\u201d i niemieckiej \u201ePie\u015bni o Nibelungach\u201d, podobnie jak mnogo\u015bci skandynawskich sag. Zawarte w nich przekazy historyczne si\u0119gaj\u0105 nieodmiennie wielkiej w\u0119dr\u00f3wki lud\u00f3w, co oznacza, \u017ce musia\u0142y istnie\u0107 ok. 500 lat mi\u0119dzy chrystianizacj\u0105 a ich spisaniem. W tym zapomnianym przez bog\u00f3w i ludzi okresie, spo\u0142eczno\u015bci wojownik\u00f3w musia\u0142y wzi\u0105\u0107 na siebie podtrzymywanie pami\u0119ci, za wsparciem w\u0142adc\u00f3w lub pomimo ich sprzeciwu. Z tego gatunku w bezpo\u015bredni spos\u00f3b wyr\u00f3s\u0142 romans rycerski, dziedzicz\u0105c w spadku bogactwo w\u0105tk\u00f3w prze\u017cytkowych odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 mniej lub bardziej \u015bwiadomie do religijno\u015bci tradycyjnej. St\u0105d mo\u017cemy na ich kartach zobaczy\u0107 dawnych bog\u00f3w, przedstawionych jako bohaterowie z dawnych czas\u00f3w (Hengest i Horsa!) tudzie\u017c jako prawdziwe istoty o niewyja\u015bnionym pochodzeniu (np. bogini Diana w cyklu o Kr\u00f3lu Arturze).<\/p>\n\n\n\n

Panteon wyst\u0119puj\u0105cych tam postaci by\u0142 dopasowywany do widowni, st\u0105d nie brakuje wp\u0142yw\u00f3w hellenistycznych w bardziej po\u0142udniowych regionach, podobnie jak celtyckich w stosownych temu miejscach. S\u0105 jednak punkty wsp\u00f3lne, gdzie wyziera na wierzch germa\u0144ska dominacja symbolicznej sfery romansu. Jest takim chocia\u017cby bestiariusz: romanse zasiedlaj\u0105 olbrzymy i kar\u0142y, syreny i krakeny, smoki, elfy i wiele innych, mniej znanych stworze\u0144. Ich domy\u015bln\u0105 interpretacj\u0105 jest ta germa\u0144ska (st\u0105d np. krasnoludy maj\u0105 brody i kochaj\u0105 z\u0142oto, nie przypominaj\u0105 w niczym pigmej\u00f3w znanych w hellenizmie). Bohaterowie literaccy praktykuj\u0105 wiele zwyczaj\u00f3w charakterystycznych dla stylu \u017cycia barbarzy\u0144skiego wojownika. Przechodz\u0105 inicjacje, wysy\u0142ani przez w\u0142adc\u00f3w na rycerskie misje, najcz\u0119\u015bciej w celu zabicia jakiej\u015b bestii (analogicznie m\u0142odzi Germanowie w staro\u017cytno\u015bci, byli przyjmowani do dru\u017cyny po zabiciu samodzielnie nied\u017awiedzia lub dzika). Podr\u00f3\u017cuj\u0105 mi\u0119dzy dworami, szukaj\u0105c wojny jako \u201eb\u0142\u0119dni rycerze\u201d. Nadaj\u0105 imiona swoim mieczom, kt\u00f3re zaklinaj\u0105 sekretnymi znakami. Nie wstydz\u0105 si\u0119 u\u017cywa\u0107 magii, mimo \u017ce to niechrze\u015bcija\u0144skie. Nawet przy Okr\u0105g\u0142ym Stole jawnie zasiadali czarownicy, wilko\u0142aki, homoseksuali\u015bci i ogry; cenieni za cnoty rycerskie, cho\u0107 czysto chrze\u015bcija\u0144skich nie spos\u00f3b si\u0119 u nich dopatrze\u0107. Co wa\u017cne, byli w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce muzu\u0142manie i wprost poganie (np. Galehaut, Morien, Palamedes, Gwyrhyr, niekiedy nawet Gowen). Wizja tego, \u017ce rycerz nie musi w og\u00f3le by\u0107 chrze\u015bcijaninem, by\u0142a sama w sobie ciosem w religijny monopol chrze\u015bcija\u0144stwa. M\u0142odzie\u017c wychowana na tych tekstach rusza\u0142a p\u00f3\u017aniej na wojn\u0119, maj\u0105c w g\u0142owie cho\u0107by ba\u015bniowy obraz nie-chrze\u015bcijan jako postaci pozytywnych. Kulturowe echa tego nurtu mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 w przekazach historycznych. Przedstawiciele rycerstwa traktowali jako \u201eswoich\u201d tak\u017ce litewskich i mongolskich szlachcic\u00f3w (pogan), a muzu\u0142ma\u0144ski Kurd imieniem Saladyn sta\u0142 si\u0119 jednym z najpowszechniej cenionych bohater\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiat w wytworach kultury rycerskiej jest umiejscowiony na pograniczu fantastyki i historyczno\u015bci. W usta postaci wk\u0142adane s\u0105 kwestie przychylne wobec chrze\u015bcija\u0144stwa, ale rzadko brzmi\u0105 one stosownie do okoliczno\u015bci. Nagminnie mo\u017cna napotka\u0107 utarte komuna\u0142y w duchu \u201ea p\u00f3\u017aniej wszyscy wys\u0142uchali mszy\u201d \u2013 dopisanego na koniec jakiego\u015b epizodu w fabule. Pod wieloma wzgl\u0119dami przypomina to okup sk\u0142adany klasykom marksizmu-leninizmu przez uczonych i tw\u00f3rc\u00f3w w zimnowojennym bloku wschodnim. Nie sugeruje to bynajmniej, \u017ce tw\u00f3rcy byli kryptopoganami. Ewidentnie \u017cywili jednak ciep\u0142e uczucia wobec religii przodk\u00f3w. Intymnie znali ocala\u0142e w\u0105tki mitologiczne, wyci\u0105gane przecie\u017c z zasobu oralnego od \u201ebrodatych starc\u00f3w i gadatliwych kobiet\u201d. Mogli zatem zweryfikowa\u0107, \u017ce ich bohaterowie wcale nie czcili Szatana ani nie zjadali dzieci, nie spe\u0142niali zatem w najmniejszym stopniu narzucanego przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 wizerunku poganina.<\/p>\n\n\n\n

Prawdopodobnie ich widownia, zawodowi wojownicy, postrzega\u0142a sprawy duchowe podobnie do dzisiejszych prostych ludzi. Trudno im by\u0142o uwierzy\u0107, \u017ce dobry B\u00f3g m\u00f3g\u0142 skaza\u0107 dobrego cz\u0142owieka na m\u0119ki, poniewa\u017c ten mia\u0142 nieszcz\u0119\u015bcie urodzi\u0107 si\u0119 przed Chrystusem lub w odleg\u0142ym kraju. Ko\u015bci\u00f3\u0142 do\u015b\u0107 szybko sformu\u0142owa\u0142 w odpowiedzi doktryn\u0119 \u201eszlachetnego poganina\u201d (dzi\u015b \u201eanonimowego chrze\u015bcijanina\u201d) postuluj\u0105c\u0105 istnienie ludzi, kt\u00f3rzy mog\u0105 zosta\u0107 zbawieni, mimo \u017ce nie zaznali w\u0142a\u015bciwej religii. Takimi mieli by\u0107 Sokrates, Platon, Arystoteles, Cyceron i Wergiliusz\u2026 zrz\u0105dzeniem losu osoby, kt\u00f3rych intelektualne dziedzictwo mo\u017cna by\u0142o zaw\u0142aszczy\u0107 na korzy\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a. \u015arodowiska dru\u017cynnik\u00f3w i pie\u015bniarzy zareagowa\u0142y r\u00f3wnie szybko, cho\u0107 nier\u00f3wnomiernie, formuj\u0105c rozmaite listy Dziewi\u0119ciu Bohater\u00f3w. Zawsze otwierali je godni pochwa\u0142y wojownicy, m.in. Kr\u00f3l Artur, Juliusz Cezar, Hektor czy Aleksander Wielki.<\/p>\n\n\n\n

Celnym przyk\u0142adem flirtuj\u0105cej z poga\u0144stwem kultury rycerskiej jest trzynastowieczny poemat \u201eBrut\u201d napisany przez Anglosasa Layamona. Opowiada on rymowan\u0105 histori\u0119 swojego ludu, pocz\u0105wszy od mitologii klasycznej (tytu\u0142 to skr\u00f3t od imienia Trojanina Brutusa, kt\u00f3ry mia\u0142 w tej historii za\u0142o\u017cy\u0107 Brytani\u0119), przez losy Kr\u00f3la Artura, a\u017c po proces jednoczenia si\u0119 Heptarchii pa\u0144stw anglosaskich. Autor tworzy\u0142 prawie 200 lat po podboju norma\u0144skim, odk\u0105d warstw\u0105 rz\u0105dz\u0105c\u0105 stali si\u0119 naje\u017ad\u017acy m\u00f3wi\u0105cy po starofrancusku. Zast\u0105pili oni warstw\u0119 posiadaczy ziemskich, ale spo\u0142eczno\u015b\u0107 wojownik\u00f3w pozosta\u0142a bez zmian, zasilona wr\u0119cz przez zdeklasowanych mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w. To by\u0142a klientela Layamona, tj. ludzie pasuj\u0105cy do opisywanego tu profilu, kt\u00f3rym nie odpowiada\u0142y ostatnie dekady obcej w\u0142adzy. Zapocz\u0105tkowany przeze\u0144 nurt pisania romans\u00f3w w \u015bredniowiecznej angielszczy\u017anie, sta\u0142 si\u0119 po\u017cywk\u0105 dla powstaj\u0105cego wtedy rycerstwa, tworz\u0105c pomost mi\u0119dzy mentalno\u015bci\u0105 omawianych tu sprzysi\u0119\u017conych wojownik\u00f3w a brytyjsk\u0105 kultur\u0105 rycersk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Tekst stanowi manifest r\u00f3wnie\u017c za spraw\u0105 wykorzystanego j\u0119zyka: autor dok\u0142ada stara\u0144, aby pisa\u0107 bez roma\u0144skich zapo\u017cycze\u0144 i korzysta\u0107 z rodzimych \u017ar\u00f3de\u0142 informacji. Zasi\u0119gn\u0105\u0142 nawet j\u0119zyka w\u015br\u00f3d ludu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci kraju znajduj\u0105cej si\u0119 do niedawna pod zaborem skandynawskim (tzw. Danelaw), co mo\u017cna pozna\u0107 po pewnych wykorzystanych motyw\u00f3w i charakterystyce j\u0119zykowej. Pisze zatem w spos\u00f3b niebywale archaiczny. Interesuj\u0105cy dla j\u0119zykoznawc\u00f3w, ale ju\u017c dla sobie wsp\u00f3\u0142czesnych odbiorc\u00f3w wyra\u017anie historyzuj\u0105cy. W ten spos\u00f3b uda\u0142o mu si\u0119 przemyci\u0107 bezcenny dla nas fragment. Opisuj\u0105c dzieje Hengesta i Horsy zdobywaj\u0105cych Angli\u0119 dla swojego ludu, autor wk\u0142ada im w usta\u2026 kr\u00f3tki wyk\u0142ad na temat poga\u0144skiej religii. Utarte schematy \u015bredniowiecznej literatury mieszaj\u0105 si\u0119 tu p\u0142ynnie z wysoce organicznymi tre\u015bciami, kt\u00f3re mog\u0105 powiedzie\u0107 nam wiele o religii je\u015bli nie Anglosas\u00f3w, to na pewno dworskich wojownik\u00f3w poprzedzaj\u0105cych rycerzy.<\/p>\n\n\n\n

Dlaczego powinni\u015bmy ufa\u0107 Layamonowi? Pytanie jest zasadne, zwa\u017cywszy \u017ce jego pa\u0144stwo by\u0142o w momencie pisania tekstu nominalnie chrze\u015bcija\u0144skie, od jakich\u015b 500 lat. Ostatni poga\u0144ski w\u0142adca zosta\u0142 w Anglii zamordowany w 686 r., \u201eBrut\u201d powsta\u0142 najprawdopodobniej przed 1200 r. Gdzie mog\u0142yby si\u0119 uchowa\u0107 prze\u017cytki? \u2013 pytanie to demaskuje Czytelnik\u00f3w ma\u0142ej wiary! Wpierw trzeba przyzna\u0107, \u017ce chrystianizacja wcale nie by\u0142a skuteczna. Spo\u0142eczno\u015bci praktykuj\u0105ce wi\u0119cej prze\u017cytk\u00f3w od ko\u015bcielnej ortodoksji, stanowi\u0142y na prowincji wi\u0119kszo\u015b\u0107 do czas\u00f3w Reformacji. Standardowe przyk\u0142ady \u201ereligii niskiej\u201d w\u015br\u00f3d Anglosas\u00f3w (np. ofiary przy drzewach i studniach, ta\u0144ce ekstatyczne) po\u015bwiadczone s\u0105 jeszcze kilka lat przed powstaniem \u201eBruta\u201d. Ponadto si\u0119ga\u0142 on do strefy osiedlenia skandynawskiego; nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Skandynawii zosta\u0142a formalnie (!) schrystianizowana ok. 50 lat przed napisaniem tego tekstu, nie wspominaj\u0105c o rzeczywistym nawracaniu bardzo rozproszonej populacji. By\u0142a to sprawa bardzo \u015bwie\u017ca i nawet je\u015bli poganie woleli si\u0119 raczej nie wychyla\u0107, to wci\u0105\u017c istnia\u0142 bogaty zas\u00f3b os\u00f3b dobrze pami\u0119taj\u0105cych owe czasy. Sami mogli wychowa\u0107 si\u0119 jako poganie, albo ich rodzice prze\u017cyli tak ca\u0142e \u017cycie. Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce bardzo cenione \u201eEddy\u201d autorstwa Snorriego Sturlusona powsta\u0142y jeszcze 20-40 lat po \u201eBrucie\u201d. Layamon tymczasem by\u0142 wybitnie dociekliwy na gruncie j\u0119zykowym i wiadomo dzi\u015b, \u017ce korzysta\u0142 r\u00f3wnie\u017c z nieznanych, znacznie starszych \u017ar\u00f3de\u0142 do pobierania zapo\u017cycze\u0144. Nie jeste\u015bmy w stanie stwierdzi\u0107, czy by\u0142o inaczej w dziedzinie samych informacji. Poni\u017cej fragment w moim t\u0142umaczeniu z uwagami:<\/p>\n\n\n\n

\u201e[M\u00f3wi Hengest:] Mamy dobrych bog\u00f3w, kt\u00f3rych kochamy ca\u0142\u0105 dusz\u0105,
wi\u0105\u017cemy z nimi nadzieje i s\u0142u\u017cymy im nasz\u0105 pot\u0119g\u0105.
Jest wielki Febus<\/em> [dos\u0142. Ja\u015bniej\u0105cy, grecki przydomek Apolla, tutaj \u201eKsi\u0119\u017cyc\u201d];
innym jest Saturn;
jest wielki Woden, kt\u00f3ry jest mocnym bogiem\/bogiem na czele thingu;
jest wielki Jowisz, \u015bwiadomy wszystkich rzeczy<\/em> [wybitnie archaiczna formu\u0142a, znana jeszcze z Rygwedy];
jest wielki Merkuriusz, najwy\u017cszy z bog\u00f3w nad nami;
jest wielki Apollin, kt\u00f3ry jest bogiem odwa\u017cnym\/wielkiej mocy;
jest wielki Terwagant, wysoki b\u00f3g naszego kraju.
<\/em>
Ponadto mamy jeszcze pani\u0105, kt\u00f3ra jest wielka i pot\u0119\u017cna,
wysoka jest i \u015bwi\u0119ta, kochaj\u0105 j\u0105 zbrojni towarzysze,
nazywa si\u0119 Frea. Dobrze dru\u017cynnik\u00f3w traktuje,
wi\u0119c j\u0105 kochaj\u0105 zbrojni towarzysze.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Czcimy tych wszystkich bog\u00f3w, kt\u00f3rym s\u0142u\u017cymy,
a za ich dobro\u0107, nadali\u015bmy ich imiona dniom.
Woden zarz\u0105dzi\u0142 najwy\u017csze prawo w dniach przodk\u00f3w,
a ci cenili go nad w\u0142asne \u017cycie. By\u0142 im w\u0142adc\u0105,
bardzo go czcili. Czwarty dzie\u0144 tygodnia nazwali po nim,
dla<\/em> jego <\/em><\/strong>[w oryginale podkre\u015blone] chwa\u0142y.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Thunarowi<\/em> czwartek nadali,
poniewa\u017c bardzo im pomaga\u0142;
Ich pani Frea, otrzyma\u0142a od nich pi\u0105tek;
Saturn sobot\u0119;
S\u0142o\u0144ce niedziel\u0119;
Ksi\u0119\u017cyc poniedzia\u0142ek;
Tid wtorek.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tak powiedzia\u0142 Hengest, najpi\u0119kniejszy z rycerzy<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ca\u0142o\u015b\u0107 interpretuj\u0119 jako legend\u0119, s\u0142usznie t\u0142umacz\u0105c\u0105 pochodzenie angloj\u0119zycznych nazw dni tygodnia:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Monday \u2013 dzie\u0144 Ksi\u0119\u017cyca;<\/li>\n\n\n\n
  2. Tuesday \u2013 dzie\u0144 Tiwa;<\/li>\n\n\n\n
  3. Wednesday \u2013 dzie\u0144 Wodana;<\/li>\n\n\n\n
  4. Thursday \u2013 dzie\u0144 Thunara;<\/li>\n\n\n\n
  5. Friday \u2013 dzie\u0144 Frijji;<\/li>\n\n\n\n
  6. Saturday \u2013 dzie\u0144 Saturna;<\/li>\n\n\n\n
  7. Sunday \u2013 dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    \u0141atwo mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 st\u0105d cztery imiona bog\u00f3w germa\u0144skich, obok dw\u00f3ch cia\u0142 niebieskich (autor nazwa\u0142 je z grecka, aby pochwali\u0107 si\u0119 erudycj\u0105) i jednego b\u00f3stwa obcego. Takie pochodzenie powinno by\u0107 ju\u017c dla Czytelnik\u00f3w oczywiste, dlatego pochylimy si\u0119 nad bardziej interesuj\u0105cymi fragmentami.<\/p>\n\n\n\n

    Zwraca uwag\u0119 dysproporcja mi\u0119dzy wylewnymi opisami Wodana i Frijji, por\u00f3wnuj\u0105c do sk\u0105pych wzmianek o pozosta\u0142ych. Imi\u0119 Tiwa dwukrotnie zapisano w spos\u00f3b pokr\u0119tny, nie przypisuj\u0105c mu \u017cadnych wyra\u017anych cech, co sugeruje \u017ce by\u0142 ju\u017c b\u00f3stwem naprawd\u0119 zapomnianym. Trzeba jednak zaznaczy\u0107, \u017ce oba okre\u015blenia maj\u0105 ju\u017c swoje osadzenie w dziejach. Anglosasi nie zapisywali imienia Tiwa w spos\u00f3b ustandaryzowany, by\u0107 mo\u017ce dlatego \u017ce nie mia\u0142 za sob\u0105 silnego kultu, dlatego w tekstach mo\u017cemy spotka\u0107 Tii, Tiga, Tue b\u0105d\u017a Ty\u2019a. \u201eTid\u201d Layamona nie musi dziwi\u0107 jako zniekszta\u0142cenie. Natomiast Terwagant b\u0105d\u017a Termagant zmieniaj\u0105cy lekko brzmienie w zale\u017cno\u015bci od zapisu? Zaproponowano a\u017c 23 wyja\u015bnienia dla jego imienia, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najbardziej przekonuje mnie nordycko-anglosaska zbitka \u201etyr magan\u201d \u2013 dos\u0142ownie \u201ePot\u0119\u017cny Tiw\u201d. Intryguj\u0105ca jest tego samego pochodzenia propozycja \u201etyr magian\u201d czyli \u201eczarownik Tiw\u201d, podobna do uto\u017csamienia bog\u00f3w z czarownikami na fibuli z Nordendorfu.<\/p>\n\n\n\n

    Za spraw\u0105 \u201eBruta\u201d sta\u0142 si\u0119 on naczelnym \u201epoga\u0144skim b\u00f3stwem\u201d w romansach rycerskich. Zazwyczaj wymieniano go w tr\u00f3jcy z Apollem i Mahometem jako cz\u0142onk\u00f3w \u201emuzu\u0142ma\u0144skiej tr\u00f3jcy\u201d (uznawano ich bowiem za pogan), jednak na ziemiach germa\u0144skich wi\u0105\u017ce si\u0119 z nim ciekawa zbie\u017cno\u015b\u0107 prze\u017cytkowa. Wyra\u017anie zosta\u0142 on zapami\u0119tany jako militarny b\u00f3g przysi\u0105g. \u201eGuy of Warwick\u201d, \u201ePie\u015b\u0144 o Rolandzie\u201d, Sowdone of Babylone\u201d i opowie\u015bci kanterberyjskie Geoffreya Chaucera, zawieraj\u0105 w sobie niesplagiatowany motyw przysi\u0119gi sk\u0142adanej przez poganina wobec boga Terwaganta, najcz\u0119\u015bciej przez wojownik\u00f3w i dow\u00f3dc\u00f3w przed dzia\u0142aniem zbrojnym.. S\u0105 one traktowane najzupe\u0142niej powa\u017cnie, b\u0119d\u0105c jedynym sta\u0142ym elementem w przedstawieniu tego po dwakro\u0107 zapomnianego b\u00f3stwa. Mo\u017cna st\u0105d wysnu\u0107 tez\u0119, \u017ce odbiorcy tych dzie\u0142 i ich \u015brodowisko, zachowali w XIII w. m\u0119tne wspomnienie Tiwa, kt\u00f3ry rzeczywi\u015bcie by\u0142 bogiem przysi\u0105g, szczeg\u00f3lnie w charakterze zbrojnym. Bardzo mo\u017cliwe, \u017ce jest to wspomnienie zawleczone przez Skandynaw\u00f3w, chocia\u017c lingwistyka kaza\u0142aby tu dopatrywa\u0107 si\u0119 przynajmniej kooperacji ze strony Anglosas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

    Du\u017co wi\u0119cej tuszu przela\u0142 Layamon na temat Frijji, kt\u00f3rej pozycj\u0119 jako \u201ebogini rycerzy\u201d rozpatrzymy wsp\u00f3lnie w drugiej cz\u0119\u015bci tekstu<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Rycerz \u0141ab\u0119dzia, ilustracja ba\u015bni, Oksford, XV w.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Rycerze i ich rola w \u015bredniowiecznej Europie to temat niebagatelny, a zarazem (by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego?) jeden z najgorzej omawianych w procesie kszta\u0142cenia. Propagowana w podr\u0119cznikach szkolnych wizja wiek\u00f3w \u015brednich b\u0119d\u0105cych pod panowaniem wszechw\u0142adnego Ko\u015bcio\u0142a, nie zostawia miejsca na om\u00f3wienie trwaj\u0105cego wtedy rozkwitu kultury alternatywnej. Jej najbardziej wp\u0142ywowymi or\u0119downikami byli przedstawiciele warstwy rycerskiej. […] Zarys\u00f3w tej\u017ce nie musz\u0119 chyba Czytelnikom przedstawia\u0107. Turnieje, \u015blubowania, giermkowie i pazie, damy serca, herby i zawo\u0142ana rodowe, ho\u0142dy lenne \u2013 kultura rycerska p\u0142ynie w naszych \u017cy\u0142ach, od \u201eBogurodzicy\u201d po \u201eGr\u0119 o Tron\u201d.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":707,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[29,13,22,14],"tags":[],"class_list":["post-696","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mediewalia","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-religia-germanska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/696","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=696"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/696\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":724,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/696\/revisions\/724"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/707"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=696"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=696"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=696"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}