{"id":710,"date":"2025-05-15T16:54:40","date_gmt":"2025-05-15T16:54:40","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=710"},"modified":"2025-05-16T11:01:52","modified_gmt":"2025-05-16T11:01:52","slug":"przezytki-starogermanskie-w-kulturze-rycerskiej-cz-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/05\/15\/przezytki-starogermanskie-w-kulturze-rycerskiej-cz-2\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w kulturze rycerskiej, cz. 2"},"content":{"rendered":"\n

John Collier, Lady Godiva, Anglia ok. 1897 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201ePonadto mamy jeszcze pani\u0105, kt\u00f3ra jest wielka i pot\u0119\u017cna,
wysoka jest i \u015bwi\u0119ta, kochaj\u0105 j\u0105 zbrojni towarzysze,
nazywa si\u0119 Frea. Dobrze dru\u017cynnik\u00f3w traktuje,
wi\u0119c j\u0105 kochaj\u0105 zbrojni towarzysze.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

S\u0142owa te znajduj\u0105 potwierdzenie w odrobinie wcze\u015bniejszym dziele, \u0142aci\u0144skim \u201eHistoria Regnum Britanniae\u201d Geoffreya z Monmouth. Znajdujemy tam nast\u0119puj\u0105cy fragment:<\/p>\n\n\n\n

\u201e[M\u00f3wi Hengest:] Wys\u0142uchali\u015bmy u\u015bwi\u0119conego wiekami nakazu i przybyli\u015bmy do twojego kr\u00f3lestwa, prowadzeni przez Merkuria.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Na wspomnienie tego imienia, kr\u00f3l<\/em> [Vortigern] uni\u00f3s\u0142 g\u0142ow\u0119 i zapyta\u0142 ich o wyznanie. Hengest odpowiedzia\u0142.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Czcimy naszych rodzimych bog\u00f3w. Saturna, Jowisza i innych, w\u0142adaj\u0105cych tym \u015bwiatem, ale zw\u0142aszcza Merkuriusza, kt\u00f3rego w naszej mowie zwiemy Wodenem. Jemu nasi przodkowie po\u015bwi\u0119cili czwarty dzie\u0144 tygodnia, kt\u00f3ry dzisiaj nazywamy \u015brod\u0105<\/em> [oryg. Wodenesdei]. Po nim jako drug\u0105, najbardziej czcimy Fre\u0119 [<\/em>oryg. Fream], kt\u00f3ra jest najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 z bogi\u0144, a kt\u00f3rej po\u015bwi\u0119camy dzie\u0144 sz\u00f3sty, nazywany pi\u0105tkiem.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Jak zatem mogliby\u015bmy podzieli\u0107 rolami wspomnienie po kulcie Wodana i Frijji, obecne w fundacyjnych tekstach brytyjskiego rycerstwa? Kr\u00f3l Bog\u00f3w wydaje si\u0119 by\u0107 odpowiedzialny za sprawy polityczne, patronowa\u0107 kr\u00f3lom i prawodawcom. Si\u0142\u0105 rzeczy patronk\u0105 poddanych, owych zbrojnych towarzyszy w otoczeniu w\u0142adcy, zosta\u0142a jego \u017cona. Czy sta\u0142o si\u0119 tak, poniewa\u017c wspomnienie po bardziej stosownych bogach do tej funkcji (jak Tiw) by\u0142o ju\u017c zbyt zatarte? \u015amiem w\u0105tpi\u0107; \u017ar\u00f3d\u0142a Skandynawskie i mit za\u0142o\u017cycielski Longobard\u00f3w, sytuuj\u0105 przecie\u017c Frijj\u0119 w okoliczno\u015bciach militarnych. Nazywano j\u0105 przecie\u017c Pani\u0105 Poleg\u0142ych, Wstrz\u0105saj\u0105c\u0105, [Pani] Zbrojnych Zast\u0119p\u00f3w [odp. skand. Valfreyja, Skjalf, Thrungva]. W uj\u0119ciu mitologicznym, mia\u0142a pewien wp\u0142yw na przebieg bitwy, wybiera\u0142a te\u017c r\u00f3wn\u0105 Wodanowi cz\u0119\u015b\u0107 dusz poleg\u0142ych w chwale i zaprasza\u0142a do swojej sali w za\u015bwiatach.<\/p>\n\n\n\n

Zdarza\u0142o mi si\u0119 ju\u017c udowadnia\u0107, \u017ce kult Frijji zosta\u0142 miejscowo zast\u0105piony przez kult maryjny. Nie inaczej by\u0142o w przypadku rycerzy. Cze\u015b\u0107 oddawana Matce Boskiej by\u0142a dla rycerstwa na terytoriach Germanii (m.in. Niemcy, Skandynawia, Niderlandy) centralnym punktem to\u017csamo\u015bci. Wraz z ekspansj\u0105 omawianej kontrkultury, rozrasta\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c kult maryjny\u2026 cho\u0107 na peryferiach Europy niekoniecznie zgadza\u0142a si\u0119 Maria. Przyk\u0142adowo rekruci wst\u0119puj\u0105cy do Templariuszy, najcz\u0119\u015bciej czcili Mari\u0119 Magdalen\u0119 jako Pani\u0105 Nieba. Mimo tych rozbie\u017cno\u015bci, mo\u017cna dostrzec na ca\u0142ym kontynencie fiksacj\u0119 warstwy rycerskiej na kulcie \u017ce\u0144skich \u015bwi\u0119to\u015bci. Nieprzypadkowo podstawowym \u015bwiadectwem o narodzeniu si\u0119 w Polsce rycerstwa, by\u0142o zaistnienie \u201eBogurodzicy\u201d. A wszak\u017ce jeszcze w nowo\u017cytno\u015bci szlachta, piel\u0119gnuj\u0105ca przejrza\u0142y etos, sk\u0142ada\u0142a swoje \u015bluby przed obliczem Naj\u015bwi\u0119tszej Panienki.<\/p>\n\n\n\n

Kultura rycerska przynios\u0142a rewolucyjne zmiany w religijnej percepcji p\u0142ci pi\u0119knej. Posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 terminem ukutym przez dr. Agnieszk\u0119 Graff, imaginarium wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142o \u201e\u015bwiatem bez kobiet\u201d \u2013 abstrahuj\u0105c nawet od ich marginalnego znaczenia dla fabu\u0142y (Matka Boska zredukowana, nomen omen, do bycia matk\u0105 i pozbawiona g\u0142\u0119bszego charakteru; Maria Magdalena ceniona o tyle, \u017ce spotka\u0142a zmartwychwsta\u0142ego Jezusa; s\u0105 to postacie definiowane przez m\u0119\u017cczyzn], zwyczajnie nie by\u0142y eksponowane w sztuce. Pobo\u017cno\u015b\u0107 ludowa niejako od dnia pierwszego usi\u0142owa\u0142a za\u0142ata\u0107 t\u0119 dziur\u0119 w sferze symbolicznej, ustanawiaj\u0105c kult \u015bwi\u0119tych kobiet w zauwa\u017calnym po\u015bpiechu. Mi\u0119dzy innymi temu zawdzi\u0119czamy \u017cywcem u\u015bwi\u0119cone poga\u0144skie boginie jak \u015bw. Brygida, \u015bw. Hekate i \u015bw. Demeter (dzi\u015b Demetra). Okaza\u0142o si\u0119 to jednak niewystarczaj\u0105ce i podczas chrystianizacji German\u00f3w, chrze\u015bcija\u0144stwo nadal by\u0142o podszyte spo\u0142ecznym programem upokorzenia kobiet. Nawr\u00f3cenie oznacza\u0142o wykluczenie ich z funkcji kap\u0142a\u0144skich, wyra\u017any spadek pozycji prawnej, wreszcie szereg pomniejszych, ur\u0105gaj\u0105cych restrykcji w \u017cyciu codziennym (\u201eJe\u017celi wi\u0119c jaka\u015b kobieta nie nakrywa g\u0142owy, niech\u017ce ostrzy\u017ce swe w\u0142osy!\u201d tudzie\u017c \u201ekobiety maj\u0105 na tych zgromadzeniach milcze\u0107; nie dozwala si\u0119 im bowiem m\u00f3wi\u0107, lecz maj\u0105 by\u0107 poddane [\u2026] A je\u015bli pragn\u0105 si\u0119 czego nauczy\u0107, niech zapytaj\u0105 w domu swoich m\u0119\u017c\u00f3w! Nie wypada bowiem kobiecie przemawia\u0107 na zgromadzeniu.\u201d).<\/p>\n\n\n\n

Starogerma\u0144ski comitatus <\/em>nie m\u00f3g\u0142 tego zaakceptowa\u0107, poniewa\u017c jego struktura organizacyjna przewidywa\u0142a kluczow\u0105 funkcj\u0119 dla kobiety, konkretniej kr\u00f3lowej jako \u017cony wodza. Uznawano j\u0105 za organ koncyliacyjny, buduj\u0105cy porozumienie mi\u0119dzy jej m\u0119\u017cem a dru\u017cynnikami. Jako \u201ematka wojownik\u00f3w\u201d ko\u0144czy\u0142a mi\u0119dzy nimi spory, trze\u017awo ocenia\u0142a i wp\u0142ywa\u0142a na polityk\u0119 interpresonaln\u0105, by\u0142a czynnikiem stabilizuj\u0105cym dla ca\u0142ego funkcjonowania grupy. Korzystaj\u0105c z dzisiejszego s\u0142ownika ustrojowego: w\u00f3dz by\u0142by prezydentem, dru\u017cyna sejmem, za\u015b \u017cona jednoosobowym senatem. Jest jak Wendy dla Zaginionych Ch\u0142opc\u00f3w z \u201ePiotrusia Pana\u201d i jak matka dla rodziny (rozk\u0142ad p\u0142ciowy nale\u017cy tu uzna\u0107 za naprawd\u0119 istotny). Jej aprobata by\u0142a niezb\u0119dna chocia\u017cby przy przyjmowaniu \u015bwie\u017co inicjowanych wojownik\u00f3w i go\u015bci. Frijj\u0119 uwa\u017cam za bosk\u0105 wyrazicielk\u0119 tej presti\u017cowej funkcji, co idealnie pasowa\u0142oby pod p\u00f3\u017aniejsz\u0105 rol\u0119 kultu maryjnego. Sta\u0142a si\u0119 przecie\u017c Maryja niebia\u0144sk\u0105 pocieszycielk\u0105, wstawienniczk\u0105, zwyci\u0119\u017cczyni\u0105 przynosz\u0105c\u0105 pok\u00f3j. W niczym nie przypomina to bosko\u015bci semickich, powierzchownie co najwy\u017cej te znane \u015bwiatu hellenistycznemu, jest za to wiernym odzwierciedleniem Damy Dru\u017cyny.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Pani Zamku broni\u0105ca swojej dziedziny, miniatura \u015bredniowieczna, Londyn, pocz\u0105tek XIV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kawalerowie i rycerki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zapewniane przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzorce kobieco\u015bci, mo\u017cliwe do streszczenia s\u0142owami \u201euleg\u0142o\u015b\u0107 i cicho\u015b\u0107\u201d nie zadowala\u0142y przysz\u0142ych rycerzy. Nadludzka idea stoj\u0105ca za Frijj\u0105, obejmowa\u0142a dwa kompletnie r\u00f3\u017cne bieguny. By\u0142a to bogini \u017cywo zainteresowana wojn\u0105, budz\u0105ca tym dreszcz niepokoju ust\u0119puj\u0105cy chyba tylko Wodanowi. R\u00f3wnocze\u015bnie patronowa\u0142a mi\u0142o\u015bci, zw\u0142aszcza erotycznym nami\u0119tno\u015bciom, a wyobra\u017cenia na jej temat powodowa\u0142y ekscytacj\u0119 wcale nie tak r\u00f3\u017cn\u0105 od tej w bitewnym zgie\u0142ku. Potulne niewiasty chrze\u015bcija\u0144stwa nie odpowiada\u0142y takim potrzebom, dlatego misjonarze starali si\u0119 wypromowa\u0107 w ich miejsce starotestamentowe bohaterki: Judyt\u0119, Debor\u0119 i Ester\u0119. Pierwsza z nich usidli\u0142a Holofernesa w \u0142o\u017cu i uci\u0119\u0142a mu g\u0142ow\u0119, druga rz\u0105dzi\u0142a plemieniem podczas wojennej zawieruchy, stoj\u0105c na czele wojska. Trzecia za\u015b, nie da si\u0119 ukry\u0107, uwiod\u0142a szachinszacha Kserksesa w politycznej intrydze. Projekt zako\u0144czy\u0142 si\u0119 kl\u0119sk\u0105 z wielu powod\u00f3w. Postacie ze Starego Testamentu nie otrzymywa\u0142y realnego kultu, w\u015br\u00f3d autorytet\u00f3w ko\u015bcielnych budzi\u0142y niesmak jako \u017byd\u00f3wki, by\u0142o ich te\u017c zwyczajnie za ma\u0142o, aby mog\u0142y zdominowa\u0107 dyskurs wzgl\u0119dem kobiet. Drastycznie nie przystawa\u0142y do rzeczywisto\u015bci, kiedy godne traktowanie pa\u0144 by\u0142o jeszcze w \u015bwie\u017cej pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pozako\u015bcielna wype\u0142ni\u0142a ten ubytek z naddatkiem. \u015aredniowieczne eposy obfituj\u0105 w odniesienia do walecznych kr\u00f3lowych, takich jak Amazonka Pentezylea, Scytyjka Tomyris, illyryjska (kr\u00f3lowa pirat\u00f3w!) Teuta czy babilo\u0144ska Semiramida. Powsta\u0142y listy i \u017cywoty \u201eDziewi\u0119ciu Bohaterek\u201d gdzie dominuje \u017cywio\u0142 przedchrze\u015bcija\u0144ski i nie\u017cydowski, identyfikowany z poga\u0144skim odpowiednikiem cn\u00f3t niewie\u015bcich \u2013 w\u0142adczo\u015bci\u0105, militarnym awanturnictwem, ale te\u017c m\u0105dro\u015bci\u0105 i my\u015bleniem perspektywicznym. Bardzo cz\u0119sto listy wype\u0142niaj\u0105 imiona starogreckich Amazonek, kt\u00f3rym przypisano lokalne w\u0105tki folklorystyczne. Potrzeb\u0119 t\u0119 zaspokoi\u0142y ba\u015bnie, a tak\u017ce skandynawskie sagi, gdzie roi si\u0119 od decyzyjnych i bezwzgl\u0119dnych w\u0142adczy\u0144. Narodzi\u0142 si\u0119 tam literacki archetyp tarczowniczki [ang. shield-maiden, dos\u0142. dama z tarcz\u0105] jako bohaterskiej wojowniczki. Trwaj\u0105 d\u0142ugie debaty na temat ich historyczno\u015bci, ale nie s\u0105 one istotne dla niniejszego artyku\u0142u. Ich sta\u0142a obecno\u015b\u0107 w kulturze wyra\u017ca\u0142a t\u0119sknot\u0119 odbiorc\u00f3w za silnymi postaciami kobiecymi, kt\u00f3rych znajdowali coraz mniej w sferze publicznej. Gdyby powsta\u0142a monografia \u201eKobieta Romansu Rycerskiego\u201d wyczerpuj\u0105co omawiaj\u0105ca ten\u017ce archetyp, wynik mia\u0142by w sobie wiele z Frijji. Istotne bohaterki znajduj\u0105 si\u0119 w pozycjach w\u0142adzy i presti\u017cu, maj\u0105 przemo\u017cny wp\u0142yw na m\u0119\u017cczyzn, w\u0142asne ambicje oraz \u015brodki do realizacji cel\u00f3w. Codziennym narz\u0119dziem jest dla nich magia oraz umiej\u0119tno\u015bci wyroczni, kombinacja znamienna dla germa\u0144skiej wieszczki stoj\u0105cej u boku wodza. W legendach arturia\u0144skich czary na w\u0142a\u015bciwie boskim poziomie pot\u0119gi stosuje z\u0142a Morgana le Fay, ale r\u00f3wnie cz\u0119sto wspania\u0142a Ginewra i ambiwalentna Morgoza (siostra Artura, matka Gowena). Czary s\u0105 w tym gatunku \u201ebroni\u0105 kobiet\u201d cz\u0119\u015bciej nawet ni\u017c trucizna, ich przepowiednie stanowi\u0105 baz\u0119 informacyjn\u0105 dla w\u0142adc\u00f3w, tote\u017c autor\u00f3w nie mo\u017cna zwykle pos\u0105dzi\u0107 o wyra\u017an\u0105 niech\u0119\u0107 wobec czarownic. Osobi\u015bcie odczytuj\u0119 w tre\u015bci sentymentalne nuty, wspomnienia po czasach, kiedy takie postacie wyst\u0119powa\u0142y jawnie w \u017cyciu spo\u0142ecznym. Argumentem za cz\u0119\u015bciowo germa\u0144skim pochodzeniem motywu mo\u017ce by\u0107 odmienny standard wobec m\u0119skich u\u017cytkownik\u00f3w magii, np. Merlina i czarnoksi\u0119\u017cnika (a zarazem rycerza Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u) Bediwera. Ich czary s\u0105 w swojej masie nacechowane negatywnie, uw\u0142aczaj\u0105ce m\u0119sko\u015bci cho\u0107by przez str\u00f3j, opisywany czasem wprost jako suknie. Pozostaj\u0105 bez\u017cenni, musz\u0105 wiele po\u015bwi\u0119ci\u0107 by uzyska\u0107 swoje moce. Mo\u017cna wywodzi\u0107 tu wzorce od Wodana, pozostaje to jednak poza tematem artyku\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

Wspomniane wy\u017cej tarczowniczki mog\u0105 nam pos\u0142u\u017cy\u0107 jako wzorowy przyk\u0142ad ostentacji, terminu zaproponowanego przez prof. Sabin\u0119 Magliocco. To co\u015b niemal nieobecnego w polskiej historiografii, a niezb\u0119dnego dla zrozumienia og\u00f3lnoeuropejskiej kultury \u015bredniowiecznej. \u00d3wczesne spo\u0142eczno\u015bci znalaz\u0142y si\u0119 w niewygodnym po\u0142o\u017ceniu jako zbiorowo\u015b\u0107 os\u00f3b o mentalno\u015bci tradycyjnej (cykliczne pojmowanie czasu, koncepcja rzeczywisto\u015bci mitycznej, etc.) politycznie wt\u0142oczona w tryby religii uniwersalistycznej i powoli centralizuj\u0105cego si\u0119 pa\u0144stwa. Dysonans ten sprzyja\u0142 okazjonalnym, ale gwa\u0142townym powrotom do niechrze\u015bcija\u0144skich form religijno\u015bci\u2026 kt\u00f3ra niekoniecznie by\u0142a poga\u0144ska. Dla kultur tradycyjnych, praktyka polega na odgrywaniu mit\u00f3w lub uosabianiu motyw\u00f3w mitycznych, przywr\u00f3ceniem ich \u015bwiatu i wyzwoleniu u\u015bpionej przedtem mocy sprawczej. Ka\u017cde sk\u0142adanie ofiary jest w pewnym sensie odegraniem Praofiary, przebranie si\u0119 za Krampusa czy Turonia sprowadza na \u015bwiat reprezentowane przez nich moce. Kiedy pot\u0119\u017cne instytucje wyniszczaj\u0105 kultur\u0119 tradycyjn\u0105, ludziom zaczyna brakowa\u0107 w\u0105tk\u00f3w do wykorzystania. Chwytaj\u0105 si\u0119 wtedy, na wp\u00f3\u0142 \u015bwiadomie i panicznie, losowych tre\u015bci pasuj\u0105cych do ich mentalno\u015bci. Tym w\u0142a\u015bnie jest \u015bredniowieczna ostentacja. Przyk\u0142adowo Robin Hood powsta\u0142 jako posta\u0107 folklorystyczna, wzorowana na prawdziwych bandytach i podszyta archetypami mitologicznymi (zas\u0142uguje zreszt\u0105 w tym wymiarze na oddzielny artyku\u0142). Kiedy jego legenda wzros\u0142a, ludno\u015b\u0107 wiejska zacz\u0119\u0142a spontanicznie celebrowa\u0107 Robin Hooda w spos\u00f3b parareligijny, organizuj\u0105c lokalne festiwale na jego cze\u015b\u0107. Dobry Bandyta sta\u0142 si\u0119 dla nich prawdziwy, co sprzyja\u0142o pojawieniu si\u0119 na\u015bladowc\u00f3w i odtw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy do pewnego stopnia uczynili go<\/em> prawdziwym. <\/em>Analogicznie mog\u0142a wygl\u0105da\u0107 historia tarczowniczek, odkopanych przez \u015bpiewak\u00f3w z umiarkowanie prawdziwego legendarium, p\u00f3\u017aniej na\u015bladowanych przez dziarskie dziewczyny posiadaj\u0105ce ju\u017c w kulturze wzorzec dla swojego zachowania.<\/p>\n\n\n\n

Stosownie b\u0119dzie tu przytoczy\u0107 przyk\u0142ad ostentacji wspomnianej jako anomalia w kronikach. Pani Godiva by\u0142a anglosask\u0105 mo\u017cnow\u0142adczyni\u0105 z XI w., znan\u0105 ze swojego wielkiego maj\u0105tku, kt\u00f3ry hojnie rozdawa\u0142a i zyskiwa\u0142a lojalno\u015b\u0107 poddanych. Pewnego dnia, wstrz\u0105\u015bni\u0119ta wysoko\u015bci\u0105 podatk\u00f3w jakie pobiera\u0142 od ludzi jej m\u0105\u017c Leofryk, podj\u0119\u0142a z nim zak\u0142ad i zorganizowa\u0142a procesj\u0119. Rozebrana do naga, wsiad\u0142a na konia, aby objecha\u0107 nale\u017c\u0105ce do nich miasteczko Coventry. Punktem kulminacyjnym by\u0142o zatoczenie kr\u0119gu dooko\u0142a \u015bwi\u0119tego drzewa, dawnego poga\u0144skiego miejsca kultu. W krok za ni\u0105 mieli jecha\u0107 konno dwaj dru\u017cynnicy. Zak\u0142ad polega\u0142 na tym, \u017ce mia\u0142aby dokona\u0107 tego, nie \u015bci\u0105gaj\u0105c na siebie pop\u0119dliwych spojrze\u0144 i wie\u015b\u0107 niesie, \u017ce zwyci\u0119\u017cy\u0142a; niejaki Tom kt\u00f3ry postanowi\u0142 j\u0105 podgl\u0105da\u0107, spotka\u0142 si\u0119 z natychmiastow\u0105 kar\u0105 niebios. Etnografia wskazuje, \u017ce by\u0142o to zapo\u017cyczenie pewnych element\u00f3w ze starogerma\u0144skiego \u015bwi\u0119ta, celebrowanego w tym regionie przez ch\u0142opstwo. Godiva spontanicznie postanowi\u0142a je wykorzysta\u0107, \u017ceby utrze\u0107 nosa m\u0119\u017cowi. D\u0142ugow\u0142osa kobieta z dwoma je\u017ad\u017acami, obchody majowe skupione dooko\u0142a drzewa (lub s\u0142upa) czy okr\u0105\u017canie sakralnego punktu w przestrzeni to typowe elementy ludowego post-poga\u0144stwa przywodz\u0105ce na my\u015bl kult Austry i Boskich Braci. Historyczna Godiva nie mog\u0142a tego wiedzie\u0107, ale prawdopodobnie s\u0142ysza\u0142a o takich wydarzeniach na prowincji, widzia\u0142a je w\u015br\u00f3d swoich poddanych, dlatego naturalnie sklei\u0142a je we wsp\u00f3ln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Ludno\u015b\u0107 tymczasem uszanowa\u0142a t\u0119 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107, mimo \u017ce formalnie byli ochrzczeni od setek lat. P\u00f3\u017aniej na\u015bladuj\u0105c Godiv\u0119, sami zacz\u0119li organizowa\u0107 tego rodzaju pochody, reaktywuj\u0105c ustawicznie t\u0142amszon\u0105 (przez nieobyczajno\u015b\u0107) tradycj\u0119 nawet w XVIII w.!<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce dama jako figura w kulturze obros\u0142a licznymi ostentacjami bior\u0105cymi pocz\u0105tek z kultury rycerskiej. Dziedzictwem Frijji by\u0142oby \u015bwi\u0119tobliwe traktowanie kobiet, przejaw kultury germa\u0144skiej. Przedchrze\u015bcija\u0144ska S\u0142owia\u0144szczyzna traktowa\u0142a \u201edziewki\u201d jako cz\u0119\u015b\u0107 inwentarza \u017cywego; prze\u017cytkiem poga\u0144skim by\u0142a chocia\u017cby wiejska konwencja w kt\u00f3rej \u017cona zawsze musi i\u015b\u0107 za m\u0119\u017cem, nosi\u0107 jego rzeczy, sta\u0107 kiedy on siedzi czy zaczyna\u0107 jedzenie dopiero, kiedy on sko\u0144czy. Tego rodzaju mizoginistyczne tabu wyst\u0119powa\u0142y powszechnie na wsi polskiej w XIX i XX w., skutecznie wyt\u0119pione dopiero przez w\u0142adze PRL. Na p\u0142aszczy\u017anie indoeuropejskiej takie same zwyczaje panuj\u0105 na obszarze etnograficznej Persji oraz Indii, wi\u0119c S\u0142owianie nie byli w tym jako\u015b szczeg\u00f3lnie odosobnieni. By\u0142 to raczej przykry standard dla naszej grupy lud\u00f3w, praktykowany przez staro\u017cytnych Grek\u00f3w i Rzymian. Ich konwencje kulturowe (z dodatkiem jeszcze bardziej restrykcyjnych, semickich) wyla\u0142y si\u0119 na Europ\u0119 wraz z chrystianizacj\u0105. Germanie oraz Celtowie byli inni, tam kobiety mia\u0142y wystarczaj\u0105co wysok\u0105 pozycj\u0119, by dziewi\u0119tnastowieczni ludzie pi\u00f3ra pos\u0105dzali ich o matriarchat. Narodziny kultury rycerskiej, a z jej \u0142ona mi\u0142o\u015bci dworskiej, oznacza\u0142y triumf kulturowy Barbaricum nad \u015bwiatem \u015br\u00f3dziemnomorskim.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Rycerz i jego dama sp\u0119dzaj\u0105 razem czas, Niemcy, XIV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Utrzymywane do dzisiaj konwencje damsko-m\u0119skiej grzeczno\u015bci (np. ust\u0119powanie miejsca, odwieszanie p\u0142aszcza, przepuszczanie w przej\u015bciu) stanowi\u0105 odleg\u0142e echa odbywaj\u0105cych si\u0119 wtedy ostentacji, bior\u0105c przecie\u017c pocz\u0105tek z kultury rycerskiej. Wraz z jej upadkiem bardziej dobitne przyk\u0142ady zepchni\u0119to do margines\u00f3w \u017cycia, a mimo to wci\u0105\u017c istniej\u0105, utrzymywane w d\u0142ugim trwaniu. Pochylmy si\u0119 nad nimi.<\/p>\n\n\n\n

Rycerze pr\u00f3bowali wykreowa\u0107 w obr\u0119bie w\u0142asnej subkultury idea\u0142 damy przystaj\u0105cy do wyniesionych z okresu przedchrze\u015bcija\u0144skiego oczekiwa\u0144. Dawano im honorowe miejsca podczas turnieju, polowania czy w przededniu wojny, szukaj\u0105c ich b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa i aprobaty. Rozliczne panny zast\u0105pi\u0142y tu jedynow\u0142adn\u0105 \u017con\u0119 wodza, przejmuj\u0105c z tym jej ogromny autorytet oraz sakraln\u0105 aur\u0119. W takim uj\u0119ciu romans rycerza z dw\u00f3rk\u0105, ur\u00f3s\u0142 w umys\u0142owo\u015bci do rangi spo\u0142ecznego ho\u0142du, gdzie m\u0119\u017cczyzna by\u0142 petentem wobec wy\u017cej postawionej kobiety. Po germa\u0144sku zacz\u0119to przed dziewczynami kl\u0119ka\u0107, ceni\u0107 pami\u0105tki po nich w spos\u00f3b nieodr\u00f3\u017cnialny od relikwii, wr\u00f3ci\u0142 do \u0142ask nieu\u017cywany we wczesnym \u015bredniowieczu (a znacz\u0105cy dzisiaj) grzeczno\u015bciowy tytu\u0142 damski domina, <\/em>semantycznie oznaczaj\u0105cy w\u0142a\u015bcicielk\u0119 niewolnik\u00f3w. Uprzejmo\u015bci tego rodzaju upowszechni\u0142y si\u0119 nawet poza rycerstwem, po\u015br\u00f3d kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t flirtuj\u0105cych z dworzankami. Narracje rycerskie spopularyzowa\u0142y sam termin \u201emi\u0142o\u015b\u0107\u201d w kontek\u015bcie damsko-m\u0119skim, istotnie mitologizuj\u0105c<\/p>\n\n\n\n

 Doskonale oddaje to w\u0105tek motyw but\u00f3w i st\u00f3p. Kultury tradycyjne cz\u0119sto uznawa\u0142y je za obiekty nieczyste, ale jednomy\u015blnie za ur\u0105gaj\u0105ce. Do st\u00f3p k\u0142aniano si\u0119 bogom, ca\u0142owanie ich lub lizanie by\u0142o wyznacznikiem ca\u0142kowitej uleg\u0142o\u015bci (do dzi\u015b pozosta\u0142o to cho\u0107by w polskim, zabobonnym katolicyzmie; ow\u0105 \u201est\u00f3pk\u0119 Jezuska\u201d ca\u0142uje si\u0119 na szcz\u0119\u015bcie, a jego figury kultowe nagminnie maj\u0105 stopy wizualnie wytarte od dotyku wiernych). Na Ziemi domagali si\u0119 tego tylko najwi\u0119ksi despoci. W interesuj\u0105cym nas wycinku dziej\u00f3w Europy, poddani ca\u0142owali stopy wy\u0142\u0105cznie pos\u0105g\u00f3w Chrystusa i Cesarza Bizancjum, uznawanego za namiestnika Boga w \u015bwiecie materialnym. W innych przypadkach zmuszenie kogo\u015b do takiego upokorzenia by\u0142o solidn\u0105 podstaw\u0105 do procesu w prawie feudalnym, ewidentnie narusza\u0142o honor poddanego. Zmieni\u0142o si\u0119 to wraz z rozkwitem kultury rycerskiej, kiedy do zacnej pary w\u0142adc\u00f3w do\u0142\u0105czy\u0142y\u2026 tysi\u0105ce kobiet na dworach cywilizowanego \u015bwiata. Obyczaj powszechnie przyj\u0105\u0142 k\u0142anianie si\u0119 paniom jak najni\u017cej, padanie im do n\u00f3g w aktach b\u0142agalnych. W\u015br\u00f3d rycerzy powstawa\u0142y komiczne niekiedy zachowania przypominaj\u0105ce licytacj\u0119 na najbardziej uleg\u0142y gest wobec damy; nieod\u0142\u0105cznie wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z symbolik\u0105 st\u00f3p. Niemiecki rycerz m\u00f3g\u0142 w chwili rozstania z umi\u0142owan\u0105 otrzyma\u0107 jej skarpet\u0119, angielski za\u015b but. Do but\u00f3w damskich wk\u0142adano pieni\u0105dze maj\u0105ce przynosi\u0107 ofiarodawcy szcz\u0119\u015bcie, damy tymczasem oddawa\u0142y swoje buty na wmurowanie w \u015bciany powstaj\u0105cych dom\u00f3w \u2013 mia\u0142o to jakoby zjedna\u0107 przychylno\u015b\u0107 \u015bwi\u0119tych si\u0142, nienazwanych z imienia, ale przypuszczalnie Matki Boskiej?<\/p>\n\n\n\n

W Polsce przyj\u0105\u0142 si\u0119 zwyczaj picia zdejmowania przez pani\u0105 pantofelka, aby rycerz m\u00f3g\u0142 wypi\u0107 z niego porcj\u0119 alkoholu (pono\u0107 nadal spotyka si\u0119 to na weselach). Lokalnego kolorytu dodaje fakt, \u017ce je\u015bli kobieta nie by\u0142a ch\u0119tna do uczestnictwa w takich popisach, m\u00f3g\u0142 j\u0105 zast\u0105pi\u0107\u2026 ksi\u0105dz, kt\u00f3rego pantofelki r\u00f3wnie\u017c ha\u0144by nie przynosi\u0142y. Penitencjarze spisywane przez spowiednik\u00f3w tamtej epoki, po\u015bwiadczaj\u0105 \u017ce r\u00f3wnie\u017c w \u0142\u00f3\u017ckach by\u0142y to czasy kszta\u0142towania si\u0119 fetyszystycznej, \u017ce\u0144skiej dominacji. Czytelnicy kojarz\u0105 j\u0105 na pewno cho\u0107by ze s\u0142yszenia, a je\u015bli sami \u017cywi\u0105 takie zainteresowania, doskonale odnale\u017aliby si\u0119 czytaj\u0105c \u015bredniowieczn\u0105 poezj\u0119 prowansalskich trubadur\u00f3w. Wbrew powszechnemu postrzeganiu, nie by\u0142y to czasy specjalnie pruderyjne. Zainteresowanie \u017ce\u0144sk\u0105 dominacj\u0105 zaistnia\u0142o w Europie w nast\u0119pstwie kultury rycerskiej, pochodzi\u0142o z tej w\u0142a\u015bnie klasy spo\u0142ecznej, chocia\u017c warunkowane te\u017c przez inne czynniki \u2013 epidemia chor\u00f3b przenoszonych drog\u0105 p\u0142ciow\u0105 zniech\u0119ca\u0142a do seksu waginalnego, co sk\u0142ania\u0142o pary do kreatywno\u015bci w d\u0142ugie zimowe wieczory i zastanowienia si\u0119 nad tym, czego tak naprawd\u0119 by chcieli. Ponadto ferment religijny sprzyja\u0142 wzniecaniu herezji, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wiele zak\u0142ada\u0142o nadanie wi\u0119kszych praw kobietom (najs\u0142awniejsz\u0105 byli katarzy vel albigensi) co niew\u0105tpliwie sprzyja\u0142o poszerzeniu horyzont\u00f3w my\u015blowych tak\u017ce w erotyce.<\/p>\n\n\n\n

Dygresj\u0119 zako\u0144cz\u0119 konstatacj\u0105. W \u0142onie kultury rycerskiej dosz\u0142o do przeniesienia sakralizowanej funkcji \u017cony wodza na kobiety z otoczenia samych wojownik\u00f3w. Buduj\u0105c przemian\u0119 spo\u0142eczn\u0105 na ich korzy\u015b\u0107, si\u0119gano do jedynego dost\u0119pnego j\u0119zyka symboli, czyli religijnego. Jak widzimy, nie musia\u0142a to by\u0107 religia chrze\u015bcija\u0144ska, bywa\u0142a tak\u0105 po\u015brednio lub wcale. Je\u015bli prawzorem dla germa\u0144skiej kr\u00f3lowej by\u0142aby Frijja, jej kult stanowi\u0142by istotny fundament przysz\u0142ej kultury rycerskiej i mi\u0142o\u015bci dworskiej. Wyros\u0142e z tego \u017ar\u00f3d\u0142a ostentacje musia\u0142y mie\u0107 podtekst religijny, uto\u017csamiaj\u0105cy najprawdopodobniej dam\u0119 z Kr\u00f3low\u0105 Nieba. Rzecz jasna, sami uczestnicy nie byli tego \u015bwiadomi. Ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 kontrkulturowa by\u0142a wynikiem wielopokoleniowych improwizacji, kt\u00f3rych celem by\u0142o za\u0142atanie w ich sercach \u201edziury w kszta\u0142cie Frijji\u201d.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Rycerz sk\u0142ada ho\u0142d lenny damie, kt\u00f3ra w zamian obdarowuje go he\u0142mem z pi\u00f3ropuszem, Niemcy, XIV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Znowu w siodle<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Powodowani rozpisanymi wy\u017cej pr\u0105dami my\u015blowymi, rycerze byli w \u015bredniowiecznym spo\u0142ecze\u0144stwie grup\u0105 ci\u0105\u017c\u0105c\u0105 ku starym obyczajom. Ich zjazdy towarzyskie najcz\u0119\u015bciej zbiega\u0142y si\u0119 z terminami letnich \u015bwi\u0105t ludowych, wi\u0105zanych z obchodami przesilenia letniego. Zale\u017cnie od regionu, bywa\u0142y to zabawy majowe lub czerwcowe, czerpi\u0105ce zawsze z rodzimych tradycji \u2013 palenie ognisk, plecenie wiank\u00f3w, sznury z kolorowymi tasiemkami, zabijanie kot\u00f3w (ten zwyczaj wymaga osobnego om\u00f3wienia). Sama formu\u0142a turnieju rycerskiego wywodzi si\u0119 z frankijskich igrzysk konnych, ale ju\u017c spos\u00f3b wybierania i honorowania zwyci\u0119scy (za b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem, a p\u00f3\u017aniej u boku jego damy) przywodzi na my\u015bl letnie tradycje wybierania jednodniowego Kr\u00f3la i Kr\u00f3lowej festiwalu. Sposoby ozdabiania he\u0142m\u00f3w, lanc oraz koni maszkaronami, czyli strasznymi lub groteskowymi wizerunkami, s\u0105 rozwini\u0119ciem podobnych praktyk u wczesno\u015bredniowiecznej germa\u0144skiej arystokracji. Sam odnotowa\u0142em to po\u015br\u00f3d Frank\u00f3w, ale istniej\u0105 powa\u017cne przes\u0142anki tak\u017ce dla Anglosas\u00f3w i Got\u00f3w. He\u0142m ksi\u0105\u017c\u0119cy z Sutton Hoo ma w sobie co\u015b z popisowego he\u0142mu turniejowego o symbolice religijnej, wschodniogerma\u0144ski Spangenhelm wydaje si\u0119 by\u0107 bardziej przyziemnym prekursorem ceremonialnych pi\u00f3ropuszy. Rozproszone po Germanii he\u0142my z wizerunkami dzik\u00f3w (nawiasem m\u00f3wi\u0105c, kojarzonych tekstualnie z Frijj\u0105 lub jej bratem Ingiem) tak\u017ce nie s\u0105 wcale odleg\u0142e od p\u00f3\u017aniejszych maszkaron\u00f3w na he\u0142mach, nie wspominaj\u0105c o modelach dos\u0142ownie w kszta\u0142cie zwierz\u0119cych g\u0142\u00f3w czy z jelenimi rogami.<\/p>\n\n\n\n

Obrz\u0119d pasowania na rycerza jest w swoim wymiarze symbolicznym to\u017csame z inicjacjami germa\u0144skich ch\u0142opc\u00f3w, wzmiankowanymi od czas\u00f3w Tacyta po Pa\u0144stwo Frank\u00f3w. Zas\u0142u\u017cony m\u0142odzieniec na ko\u0144cu swojego przysposobienia, otrzymywa\u0142 od starszego rang\u0105 m\u0119\u017cczyzny bro\u0144 i element wyposa\u017cenia, wchodz\u0105c w ten spos\u00f3b do wsp\u00f3lnoty doros\u0142ych posiadaj\u0105cych prawa polityczne. Starogerma\u0144skie mog\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c \u201eptasie przysi\u0119gi\u201d sk\u0142adane jakby dla oprotestowania chrze\u015bcija\u0144skiej niech\u0119ci do przysi\u0119gania. Braterstwo rycerskie, wiekopomne wyzwania i lojalno\u015b\u0107 wobec wojennego wodza, zaprzysi\u0119gano powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na \u0142ab\u0119dzia, \u017curawia, skowronka, jastrz\u0119bia, g\u0119\u015b, kuropatw\u0119, krogulca czy pawia. Cz\u0119\u015b\u0107 z tych zwierz\u0105t posiada religijn\u0105, starogerma\u0144sk\u0105 symbolik\u0119, dzi\u015b identyfikuje si\u0119 je jako symbole okre\u015blonych bog\u00f3w (Frijji, Tiwa i Austry).<\/p>\n\n\n\n

Kolejny aspekt to kryminologia. Warstwa rycerska najcz\u0119\u015bciej s\u0105dzona by\u0142a za rozmaite \u201ezanieczyszczenia wiary\u201d identyfikowane dzi\u015b jako prze\u017cytki kultu poga\u0144skiego. Tolerowanie \u015bwi\u0119tych drzew na swoich posesjach, trzymanie w domu rzymskich pos\u0105g\u00f3w, zostawianie ofiar pomniejszym duchom, itp. afery interpretowane s\u0105 zwyczajowo przez badaczy jako dow\u00f3d niskiego poziomu edukacji religijnej rycerstwa i s\u0142abej penetracji sieci parafialnej w okre\u015blonych regionach. Opiera si\u0119 to na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce ludzie zamieszkali daleko od opieki duchownego \u201edziczej\u0105\u201d i poganizuj\u0105 si\u0119 z czasem samoistnie, kiedy tylko przestan\u0105 by\u0107 pilnowani. Nawet je\u015bli uzna\u0107 to nieco naiwne za\u0142o\u017cenie za dobr\u0105 monet\u0119, \u015bwiadczy\u0142oby ono na korzy\u015b\u0107 rycerstwa jako grupy sprzyjaj\u0105cej tradycyjnej to\u017csamo\u015bci duchowej swoich lud\u00f3w. Znajduje to te\u017c szersze potwierdzenie w opisach \u017cycia codziennego rekrut\u00f3w do zakon\u00f3w wojennych i krzy\u017cowych, czyli niedziedzicz\u0105cych syn\u00f3w w rodach rycerskich. To jednak przyjdzie nam zbada\u0107 w jednym z przysz\u0142ych tekst\u00f3w. Relacja rycerza z jego koniem, wsp\u00f3lna dla romans\u00f3w i rzeczywisto\u015bci, podobnie jak znachorskie sposoby leczenia tych zwierz\u0105t w \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych, r\u00f3wnie\u017c wymaga\u0142yby osobnego tekstu do wyczerpuj\u0105cego obja\u015bnienia.<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017csze akapity zasygnalizowa\u0142y wiele kwestii, kt\u00f3rych g\u0142\u0119bsze zbadanie jest obecnie poza moim zasi\u0119giem. Maj\u0105 wi\u0119c charakter przyczynkowy, dok\u0142adaj\u0105c do\u015b\u0107 powierzchownych argument\u00f3w za przedstawian\u0105 tutaj tez\u0105. Niniejszym pozwol\u0119 sobie j\u0105 rekapitulowa\u0107:<\/p>\n\n\n\n

Europejskie rycerstwo wywodzi si\u0119 w du\u017cej mierze spo\u015br\u00f3d dru\u017cynnik\u00f3w germa\u0144skich, ni\u017cszej ni\u017c arystokracja ksi\u0105\u017c\u0119ca i mo\u017cnow\u0142adztwo, wy\u017cszej od szeregowych \u017co\u0142nierzy. Okoliczno\u015bci spo\u0142eczno-polityczne oraz pewien szczeg\u00f3lny sentyment do poga\u0144skiego systemu warto\u015bci, uczyni\u0142y z nich awangard\u0119 nowego ruchu kulturalnego. Powsta\u0142a wtedy kultura rycerska nabra\u0142a charakteru negocjacyjnego, miejscami kontestacyjnego wobec Ko\u015bcio\u0142a. Polem sporu by\u0142a piramida warto\u015bci, stosunek do kobiet, oraz wyznawane \u015bwi\u0119to\u015bci. Wszystkie trzy by\u0142y no\u015bnikiem tre\u015bci religijnych, odziedziczonych ze sfery kultowej bogini Frijji (w mniejszym stopniu Wodana i Tiwa). Jest ona \u017ar\u00f3d\u0142em zar\u00f3wno reinterpretacji i wt\u00f3rnej poganizacji rycerskich obiekt\u00f3w kultu \u2013 Matki Boskiej oraz Marii Magdaleny \u2013 ale te\u017c popularnych archetyp\u00f3w literackich, przechowuj\u0105cych wspomnienie o nader specyficznym wzorcu kobieco\u015bci. Dama Rycerska jako konstrukcja kulturowa jest istot\u0105 ub\u00f3stwian\u0105, ale bezwzgl\u0119dn\u0105; lubuje si\u0119 w rozlewie krwi, cho\u0107 sama raczej nie brudzi sobie r\u0105k; kochaj\u0105 j\u0105 wojownicy, kt\u00f3rych sama ocenia ch\u0142odno z wysokiego po\u0142o\u017cenia; wolno jej stosowa\u0107 czary i zagl\u0105da\u0107 w przysz\u0142o\u015b\u0107, co w\u015br\u00f3d m\u0119\u017cczyzn budzi podejrzenia, nawet wzgl\u0119dem kr\u00f3l\u00f3w! Tak zidentyfikowany archetyp otwiera wiele dr\u00f3g, rymuj\u0105cych si\u0119 intelektualnie z wodanicznymi cechami \u015bredniowiecznego kr\u00f3lowania (opisywanymi passim w ka\u017cdym chyba artykule serii \u201ePrze\u017cytk\u00f3w Starogerma\u0144skich\u201d). Europejskim w\u0142adcom towarzyszy\u0142 zapomniany ju\u017c dzisiaj Chrystus: ekstatyczny, ta\u0144cz\u0105cy w ob\u0142\u0105kanym ta\u0144cu ostrzy, otoczony zast\u0119pem r\u00f3wnie pos\u0119pnych, co zbrojnych \u015bwi\u0119tych. Godnie zast\u0119powa\u0142 on Wodana jako patrona w\u0142adcy na stoj\u0105cego czele dru\u017cyny. Tymczasem sami dru\u017cynnicy, pragn\u0119li by\u0107 mo\u017ce zobaczy\u0107 u jego boku kr\u00f3low\u0105.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Anglosaska kr\u00f3lewna Ethelfleda, nazywana \u201e\u017celazn\u0105 dam\u0105 Mercji” i uciele\u015bniaj\u0105ca archetyp wojowniczej w\u0142adczyni. Fragment witra\u017ca z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Barnaby w Bromborough.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142a<\/strong> (ca\u0142y tekst powsta\u0142 z ich wykorzystaniem)<\/p>\n\n\n\n

Arlon F., Lady with a Mead Cup: archetype or ritual<\/em>, Groningen 2022.<\/p>\n\n\n\n

Arnold B., German Knighthood. 1050-1300<\/em>, Oksford 1985.<\/p>\n\n\n\n

Babcock H., The role of Christianity in the Development of the Arthurian Legend. A study in the Syncretism of Folk Legend and Literature,<\/em> Nowy Jork 1965.<\/p>\n\n\n\n

Bruce J., The Evolution of Arthurian Romance from the beginnings Down to the Year 1300<\/em>, Gloucester 1958.<\/p>\n\n\n\n

Bumke J., The Concept of Knighthood in the Middle Ages<\/em>, Nowy Jork 1982.<\/p>\n\n\n\n

Cartlidge N., Heroes and Anti-Heroes in Medieval Romance<\/em>, Durham 2012.<\/p>\n\n\n\n

Chickering H., Seiler T., The study of Chivalry. Resources and approaches<\/em>, Kalamazoo 1988.<\/p>\n\n\n\n

Duby G., The Knight, The Lady and The Priest. The Making of Modern Marriage in Medieval France<\/em>, Pary\u017c 1983.<\/p>\n\n\n\n

Enright M., Lady with a Mead Cup. Ritual, Prophecy and Lordship in the European Warband from La Tene to the Viking Age<\/em>, Dublin 1996.<\/p>\n\n\n\n

Fyler J., Pagan survivals<\/em>, [w:] Brown P., A New Companion to Chaucer<\/em>, Padstow 2019.<\/p>\n\n\n\n

Green D., The Beginnings of Medieval Romance<\/em>, Cambridge 2003.<\/p>\n\n\n\n

Green D., Women and marriage in German Medieval Romance<\/em>, Cambridge 2009.<\/p>\n\n\n\n

Hallsall G., Warfare and socjety in the barbarian West 450-900,<\/em> Oksford 2003.<\/p>\n\n\n\n

Heng G., Empire of Magic. Medieval Romance and the politics of cultural fantasy<\/em>, Nowy Jork 2003.<\/p>\n\n\n\n

https:\/\/greenwoodchronicles.wordpress.com\/academic-papers\/three-pagan-plot-elements-in-a-medieval-text\/ [dost\u0119p 15.05.2025].<\/p>\n\n\n\n

Huot S., Outsiders. The humanity and inhumanity of Giants in Medieval French prose romance<\/em>, Pary\u017c 2012.<\/p>\n\n\n\n

Kvilhaug M., The Maiden with the Mead. A Goddess of Initiation in Norse Mythology<\/em>?, Oslo 2004.<\/p>\n\n\n\n

Madden F., Layamon\u2019s Brut or Chronicle of Britain<\/em>, Londyn 1847.<\/p>\n\n\n\n

Mangle J., Echoes of legend: magic as the bridge between a Pagan past and a Christian future in Sir Thomas Malory\u2019s Le Morte D\u2019Arthur<\/em>, Winthrop 2018.<\/p>\n\n\n\n

Mutlu G., Pagan elements in the major works of Medieval Literature<\/em>, Hacettepe 2018.<\/p>\n\n\n\n

Ossowska M., Ethos rycerski i jego odmiany<\/em>, Warszawa 1986.<\/p>\n\n\n\n

Richmond A., Landscape in Middle English Romance. The Medieval Imagination and the Natural World<\/em>, Cambridge 2021.<\/p>\n\n\n\n

Rouse R., The idea of Anglo-Saxon England in Middle English Romance<\/em>, Durham 2005.<\/p>\n\n\n\n

Ryabtsun D., Paganism in Medieval England and France<\/em>, Toronto 2018.<\/p>\n\n\n\n

Ryabtsun D., The Treatmens of Pagans in Medieval Europe<\/em>, Toronto 2018.<\/p>\n\n\n\n

Ryabtsun D., The Violent Old Norse Women<\/em>, Toronto 2018.<\/p>\n\n\n\n

Saunders C., Magic and the Supernatural in Medieval English Romance<\/em>, Cambridge 2010.<\/p>\n\n\n\n

Speidel M., Ancient Germanic Warriors: warrior styles from Trajan\u2019s Column to Icelandic Sagas,<\/em> Oksford 2004.<\/p>\n\n\n\n

Steuer H., Warrior bands, war lords and the birth of tribes and states in the first millenium AD in Middle Europe,<\/em> Freiburg 2006.<\/p>\n\n\n\n

Scales L., War and German Identity in the Later Middle Ages,<\/em> Past & Present 2003, nr 180.<\/p>\n\n\n\n

Sylvester L., Medieval Romance and the construction of heterosexuality<\/em>, Nowy Jork 2008.<\/p>\n\n\n\n

Tolhurst F., Geoffrey of Monmouth and the Feminist Origins of the Arthurian Legend<\/em>, Nowy Jork 2012.<\/p>\n\n\n\n

Vines A., Women\u2019s Power in Late Medieval Romance<\/em>, Cambridge 2011.<\/p>\n\n\n\n

Vitto C., Controlling the Feminine Voice in Cleanness and Sir Gawain and the Green Knight<\/em>, Papers in Medieval Studies 1999.<\/p>\n\n\n\n

Weston J., From Ritual to Romance<\/em>, Surrey 1920.<\/p>\n\n\n\n

Wollock J., Rethinking Chivalry and Courtly Love<\/em>, Santa Barbara 2011.<\/p>\n\n\n\n

Vandkilde H., et al., Warfare and Society: archaeological and social anthropological perspectives,<\/em> Aarhus 2006.<\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142a tematyczne<\/strong> (s\u0105 miejscem pochodzenia przynajmniej jednej informacji zawartej w tek\u015bcie)<\/p>\n\n\n\n

Adams T., Violent passions. Managing love in the Old French verse romance<\/em>, Nowy Jork 2005.<\/p>\n\n\n\n

Andersen-Wyman K., Andreas Capellanus on Love? Desire, Seduction and Subversion in 12th century Latin text,<\/em> Nowy Jork 2007.<\/p>\n\n\n\n

Ashe G., Lacy N., Mancoff D., The Arthurian Handbook,<\/em> Nowy Jork 1997.<\/p>\n\n\n\n

Barker J., Barber R., Tournaments. Jousts, Chivalry and Pageants in the Middle Ages<\/em>, Nowy Jork 1989.<\/p>\n\n\n\n

Barron W., The Arthur of the English. The Arthurian Legend in Medieval English Life and Literature<\/em>, Cardiff 2001.<\/p>\n\n\n\n

Bouchard C., \u2018Strong of body, brave and noble\u2019. Chivalry and Society in Medieval France<\/em>, Londyn 1998.<\/p>\n\n\n\n

Boyce L., Knightly bird vows: a case study in Late Medieval Courtly Tradition<\/em>, Provo 2012.<\/p>\n\n\n\n

Cooney H., Writings on Love in the English Middle Ages<\/em>, Nowy Jork 2006.<\/p>\n\n\n\n

Dower C., A Companion to the Lancelot-Grail Cycle<\/em>, Cambridge 2003.<\/p>\n\n\n\n

Echard S., Arthurian Narrative in the Latin Tradition<\/em>, Cambridge 1998.<\/p>\n\n\n\n

Elmes M., Meyer E., Ethics in the Arthurian Legend<\/em>, Cambridge 2023.<\/p>\n\n\n\n

Fulton H., A companion to Arthurian Literature<\/em>, Oksford 2009.<\/p>\n\n\n\n

Gassman J., Combat training for Horse and Rider in the Early Middle Ages<\/em>, Acta Periodica Duellatorum 2018, t. 6, nr 1.<\/p>\n\n\n\n

Heather P., The Fall of the Roman Empire: a new history of Rome and the Barbarians<\/em>, Londyn 2010.<\/p>\n\n\n\n

Heather P., Empires and Barbarians: the Fall of Rome and the Birth of Europe<\/em>, Oksford 2010.<\/p>\n\n\n\n

Howe J., Monstrous Feminiinty and the Female Body in Medieval Chivalric Romance<\/em>, Medford 2014.<\/p>\n\n\n\n

Kaeuper R., Chivalry and Violence in Medieval Europe<\/em>, Oksford 1999.<\/p>\n\n\n\n

Kaeuper R., Holy Warriors. The Religious Ideology of Chivalry<\/em>, Filadelfia 2009.<\/p>\n\n\n\n

Kalinke M., Bridal-quest Romance in Medieval Iceland<\/em>, Londyn 1990.<\/p>\n\n\n\n

Kennedy B., Knighthood in the Morte d\u2019Arthur<\/em>, Cambridge 1985.<\/p>\n\n\n\n

Knight S., Arthurian Literature and Society,<\/em> Londyn 2003.<\/p>\n\n\n\n

Litchfield J., Knighthood and the Body in Late Medieval English Culture<\/em>, Leeds 2021.<\/p>\n\n\n\n

\u0141awrynowicz O., Tre\u015bci ideowe broni rycerskiej w Polsce wiek\u00f3w \u015brednich<\/em>, Acta Archaeologica Lodziensia 2005, nr 51.<\/p>\n\n\n\n

MacCurdy M., The polarization of the feminine in Arthurian and Troubadour Literature<\/em>, Syracuse 1980.<\/p>\n\n\n\n

Matthews A., The medieval German Lohengrin. Narrative poetics in the story of the Swan Knight<\/em>, Rochester 2016.<\/p>\n\n\n\n

Nelson-Campbell D., Cholakian R., The Legacy of Courtly Literature. From Medieval to Contemporary Culture,<\/em> Dallas 2017.<\/p>\n\n\n\n

Nickinson P., \u2018She gaff hym suche a buffet\u2019. Active damsels and the gendered economy of the Medieval Chivalric Romance<\/em>, Pennsylvania State 1999.<\/p>\n\n\n\n

Over K., Kingship, Conquest and Patria. Literary and Culturel Identities in Medieval French and Welsh Arthurian Romance<\/em>, Nowy Jork 2005.<\/p>\n\n\n\n

Pearman T., Disability and Knighthood in Malory\u2019s Morte D\u2019Arthur<\/em>, Nowy Jork 2019.<\/p>\n\n\n\n

Rider J., Friedman J., The inner life of Women in Medieval Romance Literature<\/em>, Nowy Jork 2011.<\/p>\n\n\n\n

Ropa A., Practical Horsemanship in Medieval Arthurian Romance<\/em>, Budapeszt 2019.<\/p>\n\n\n\n

Sandell M., Muslim Men in the Imagination of the Medieval West c. 1000-1250<\/em>, Edynburg 2018.<\/p>\n\n\n\n

Saunders C., Larrington C., Brandsma F.,  Emotions in Medieval Arthurian Literature. Body, Mind, Voice<\/em>, Cambridge 2015.<\/p>\n\n\n\n

Scaglione A., Knight at Court. Courtliness, Chivalry, & Courtesy from Ottonian Germany to the Italian Renaissance,<\/em> Berkeley 1992.<\/p>\n\n\n\n

Spyra P., The Liminality of Fairies. Readings in Late Medieval English and Scottish Romance<\/em>, Nowy Jork 2020.<\/p>\n\n\n\n

Taylor C., Chivalry and the Ideals of Knighthood in France during the Hundred Years War<\/em>, Cambridge 2013.<\/p>\n\n\n\n

Tolan J., Saracens. Islam in Medieval European Imagination<\/em>, Nowy Jork 2002.<\/p>\n\n\n\n

Werronen S., Popular romance in Iceland<\/em>, Amsterdam 2016.<\/p>\n\n\n\n

Wilcox R., Cultures of Conquest: romancing the East in medieval England and France<\/em>, Austin 2009.<\/p>\n\n\n\n

Wyatt S., Women of words in Le Morte d\u2019Arthur. The autonomy of Speech in Malory\u2019s Female Characters,<\/em> Nowy Jork 2016.<\/p>\n\n\n\n

Yolles T., Latin Literature and Frankish Culture in the Crusader States (1098-1187),<\/em> Harvard 2015.<\/p>\n\n\n\n

Zeikowitz R., Homoeroticism and Chivalry. Discourses of Male Same-Sex Desire in the 14th Century<\/em>, Nowy Jork 2003.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie powy\u017csze \u017ar\u00f3d\u0142a dost\u0119pne s\u0105 za darmo w Internecie.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Europejskie rycerstwo wywodzi si\u0119 w du\u017cej mierze spo\u015br\u00f3d dru\u017cynnik\u00f3w germa\u0144skich, ni\u017cszej ni\u017c arystokracja ksi\u0105\u017c\u0119ca i mo\u017cnow\u0142adztwo, wy\u017cszej od szeregowych \u017co\u0142nierzy. Okoliczno\u015bci spo\u0142eczno-polityczne oraz pewien szczeg\u00f3lny sentyment do poga\u0144skiego systemu warto\u015bci, uczyni\u0142y z nich awangard\u0119 nowego ruchu kulturalnego. Powsta\u0142a wtedy kultura rycerska nabra\u0142a charakteru negocjacyjnego, miejscami kontestacyjnego wobec Ko\u015bcio\u0142a. Polem sporu by\u0142a piramida warto\u015bci, stosunek do kobiet, oraz wyznawane \u015bwi\u0119to\u015bci. Wszystkie trzy by\u0142y no\u015bnikiem tre\u015bci religijnych, odziedziczonych ze sfery kultowej bogini Frijji.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":712,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[29,13,22,1],"tags":[],"class_list":["post-710","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mediewalia","category-popularnonaukowe","category-przezytki-starogermanskie","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/710","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=710"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/710\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":725,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/710\/revisions\/725"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/712"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=710"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=710"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=710"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}