{"id":72,"date":"2024-01-23T19:36:36","date_gmt":"2024-01-23T19:36:36","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=72"},"modified":"2024-07-13T21:00:42","modified_gmt":"2024-07-13T21:00:42","slug":"przezytki-starogermanskie-wsrod-wizygotow-i-swebow-w-iberii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2024\/01\/23\/przezytki-starogermanskie-wsrod-wizygotow-i-swebow-w-iberii\/","title":{"rendered":"Prze\u017cytki starogerma\u0144skie w\u015br\u00f3d Wizygot\u00f3w i Sweb\u00f3w w Iberii"},"content":{"rendered":"\n

\u0141uki w wizygockim ko\u015bciele Santa Maria de Melque, prowincja Toledo w Hiszpanii. Pierwsza po\u0142owa VIII w. n.e.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zarys tematu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wielka w\u0119dr\u00f3wka lud\u00f3w (mi\u0119dzy IV a VI w.) spowodowa\u0142a rozlanie si\u0119 plemion germa\u0144skich na cztery strony \u015bwiata. Ludzie ci przez kolejne dekady pokonywali setki kilometr\u00f3w, aby zwie\u0144czy\u0107 tras\u0119 ustanowieniem tzw. pa\u0144stw barbarzy\u0144skich \u2013 by\u0142 to pocz\u0105tek niejednego z istniej\u0105cych do dzisiaj kraj\u00f3w na mapie Europy. Germanowie nierzadko rozpoczynali w\u0119dr\u00f3wk\u0119 na terytorium dzisiejszej Polski, Ukrainy czy Skandynawii, aby zako\u0144czy\u0107 j\u0105 na Ba\u0142kanach, w Tunezji b\u0105d\u017a na P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim. Ostatni z wymienionych wybra\u0142y historycznie dwie grupy \u2013 pochodz\u0105cy z centralnej Germanii Swebowie, oraz wschodniogerma\u0144scy Wizygoci. Pierwsi z nich przed rokiem 500 przej\u0119li obszar zbli\u017cony do Portugalii, tymczasem drudzy obejmowali swoim zasi\u0119giem terytoria dzisiejszej Hiszpanii i po\u0142udniowej Francji (dosy\u0107 kr\u00f3tko). Pa\u0144stwo Sweb\u00f3w istnia\u0142o do roku 585, kiedy to zosta\u0142o wch\u0142oni\u0119te przez Wizygot\u00f3w; oni sami zostali wyniszczeni dopiero przez kalifat Umajjad\u00f3w na pocz\u0105tku VIII wieku. Kultura tych lud\u00f3w stanowi\u0142a istotny komponent z kt\u00f3rego wyros\u0142y to\u017csamo\u015bci portugalska i hiszpa\u0144ska, co do dzisiaj znajduje szerokie po\u015bwiadczenie w tamtejszym zasobie imion, nazwisk, oraz nazw topograficznych.<\/p>\n\n\n\n

Jednak\u017ce dawniej, sprawa nie by\u0142a wcale taka oczywista. Obecnie szacuje si\u0119, \u017ce oko\u0142o roku pi\u0119\u0107setnego, Iberia mog\u0142a poszczyci\u0107 si\u0119 nieco ponad 4 milionami mieszka\u0144c\u00f3w. Tymczasem ludno\u015bci germa\u0144skiej, przede wszystkim wizygockiej oraz swebijskiej, przyw\u0119drowa\u0142o tam oko\u0142o 130 tysi\u0119cy. Oznacza to, \u017ce Germanowie stanowili tam nie wi\u0119cej ni\u017c 3% ludno\u015bci (przy bardziej optymistycznych szacunkach odno\u015bnie zaludnienia p\u00f3\u0142wyspu, ta dysproporcja tylko si\u0119 zwi\u0119ksza). Na wsi dominowa\u0142a kultura hispano-rzymska, tymczasem w mie\u015bcie wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowi\u0142 \u017cywio\u0142 hellenistyczny, orientalny i \u017cydowski. Wobec tak mia\u017cd\u017c\u0105cej przewagi, nap\u0142ywowa ludno\u015b\u0107 germa\u0144ska stanowi\u0142a kropl\u0119 w morzu; na niedomiar z\u0142ego, by\u0142a to kropla raz jeszcze podzielona, mi\u0119dzy elity solidnie ju\u017c schrystianizowane (w r\u00f3\u017cnych okresach na arianizm lub chrze\u015bcija\u0144stwo chalcedo\u0144skie), a ludno\u015b\u0107 poddan\u0105, kt\u00f3ra pozosta\u0142a jawnie lub skrycie poga\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n

Wbrew ustaleniom historyk\u00f3w dziewi\u0119tnastowiecznych, dzi\u015b ju\u017c wiemy, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Wizygot\u00f3w i Sweb\u00f3w nie by\u0142a wcale wolnymi gospodarzami, uw\u0142aszczonymi na rozparcelowanych latyfundiach Rzymian. Taki dobrostan spotka\u0142 w\u0142adze plemienne, cz\u0142onk\u00f3w dru\u017cyny wojennej w\u0142adcy, oraz jego notabli, kt\u00f3rzy mieli pod panowaniem szerokie rzesze zwyczajnych wojownik\u00f3w i ich rodzin. Podczas migracji przedstawiciele tej grupy spo\u0142ecznej nie posiadali raczej ziemi, tylko stada zwierz\u0105t, kt\u00f3re wypasali na dobrach pod opiek\u0105 mo\u017cnego protektora (tego rodzaju uk\u0142ad spo\u0142eczny b\u0119dzie potem istotn\u0105 cegie\u0142k\u0105 w budowie feudalizmu). Istnia\u0142a rozbie\u017cno\u015b\u0107 kulturowa mi\u0119dzy elitami, ch\u0119tnie romanizuj\u0105cymi si\u0119 w kontakcie z cywilizacj\u0105 \u015br\u00f3dziemnomorsk\u0105, a \u201enizinami\u201d o konserwatywnym charakterze, nieprzyjaznym nowinkom. Postawiwszy to rozgraniczenie, musz\u0119 doda\u0107 do niego r\u00f3wnie\u017c ostrze\u017cenie, \u017ce nie wolno generalizowa\u0107 takich zjawisk jako konfliktu klasowego. Do ko\u0144ca istnienia pa\u0144stwa Wizygot\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 przes\u0142anki, \u017ce elity wykazywa\u0142y si\u0119 wobec \u201eba\u0142wochwalc\u00f3w\u201d daleko posuni\u0119t\u0105 tolerancj\u0105, je\u015bli nie sympati\u0105. W rezydencjach i pod protekcj\u0105 mo\u017cnych, odbywa\u0142y si\u0119 okazjonalnie rytua\u0142y poga\u0144skie; \u017ar\u00f3d\u0142a nie wspominaj\u0105 nam o aktywnym udziale gospodarzy, wi\u0119c mo\u017ce by\u0142a to zas\u0142uga raczej solidarno\u015bci plemiennej lub wynikaj\u0105cego z kultury germa\u0144skiej pluralizmu religijnego? W progach dom\u00f3w \u017cyczliwie oboj\u0119tnych notabli wizygockich dzia\u0142a\u0142y w najlepsze poga\u0144skie tradycje ich wsp\u00f3\u0142ziomk\u00f3w, ale nie tylko, bo tak\u017ce obrz\u0119dy hellenistyczne, celto-iberyjskie, oraz kulty orientalne wyznawane przez ich niewolnik\u00f3w (sic! chocia\u017c jeszcze szerzej znalaz\u0142o to sw\u00f3j wyraz w pa\u0144stwie Longobard\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

Przyznaj\u0119 z przykro\u015bci\u0105, \u017ce o pozachrze\u015bcija\u0144skim \u017cyciu duchowym elit spo\u0142ecznych wiemy ma\u0142o. Dlatego to nie oni, lecz pagani<\/em> i rustici<\/em> (\u0142aci\u0144skie okre\u015blenia na wie\u015bniak\u00f3w) stan\u0105 si\u0119 dzisiaj przedmiotem naszych rozwa\u017ca\u0144. To w\u015br\u00f3d nich przetrwa\u0142 latami skromny repertuar prze\u017cytk\u00f3w religijnych, iberyjskiej schedy po rodzimowierstwie germa\u0144skim. Wyb\u00f3r ten by\u0142 notowany kilkukrotnie przez badaczy, kt\u00f3rych raczy\u0142em wymieni\u0107 w sekcji bibliograficznej, jednak nigdy nie dosz\u0142o do sumaryzacji wszystkich uzyskanych przeze\u0144 informacji, mo\u017cliwych do wy\u0142owienia spo\u015br\u00f3d morza niesprecyzowanych \u201ereakcji poga\u0144skich\u201d wypisanych w \u00f3wczesnej literaturze, dokumentach, lub odzyskanych za spraw\u0105 etnograf\u00f3w i archeolog\u00f3w. Spr\u00f3bujmy wy\u0142o\u017cy\u0107 \u015bwiatu ten skromny skarbczyk na \u0142amach kilku nast\u0119pnych segment\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Pa\u0144stwa w Iberii ok. r. 560 n. e. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Ubodzy zmarli<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ludno\u015b\u0107 z kt\u00f3rej zwyczajami chcemy si\u0119 teraz zaznajomi\u0107, posiada charakterystyczny system osiedlenia, co mo\u017cemy wywnioskowa\u0107 po\u015brednio z toponimii, a bezpo\u015brednio po analizie poch\u00f3wk\u00f3w. Osiedla\u0142a si\u0119 ona na wsiach wok\u00f3\u0142 wi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w, szczeg\u00f3lnie na du\u017cych p\u0142askowy\u017cach o niskowydajnym rolnictwie (natomiast doskona\u0142ych pod wypas). G\u0142\u00f3wnym skupiskiem Wizygot\u00f3w by\u0142 obszar Mesety pomi\u0119dzy g\u00f3rami Kantabryjskimi i Kastylijskimi, tzw. Pola Got\u00f3w. Tymczasem Swebowie skupili si\u0119 na analogicznych polach w pobli\u017cu Bragi. Istotne punkty osiedlenia znajdowa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Astrodze i Oporto, pod Merid\u0105, Barcelon\u0105, Sevill\u0105 oraz Toledo. Miejsca te mog\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 geograficznie rozbie\u017cne, co rodzi pytanie \u201eczemu omawia\u0107 Sweb\u00f3w i Wizygot\u00f3w w jednym tek\u015bcie?\u201d. Odpowied\u017a mo\u017cna sformu\u0142owa\u0107 r\u00f3wnie szybko: od pocz\u0105tku osiedlenia etnosy te miesza\u0142y si\u0119 oraz ze sob\u0105 s\u0105siadowa\u0142y, nie buduj\u0105c nigdy oddzielnych cmentarzysk.<\/p>\n\n\n\n

Analiza grob\u00f3w nie pozwala odr\u00f3\u017cni\u0107 zmar\u0142ych kultury swebskiej od wizygockiej (obecne dociekania naukowe wr\u0119cz odchodz\u0105 od tych kategorii i wcale do rozr\u00f3\u017cnienia nie d\u0105\u017c\u0105, klasyfikuj\u0105c je og\u00f3lnie jako poch\u00f3wki nie-rzymskie). Jest to tym s\u0142uszniejsze, \u017ce ze Swebami pa\u0144stwo wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142y przynajmniej dwa inne plemiona, pochodz\u0105ce z tego samego kr\u0119gu kulturowego. Wszystkie te groby mo\u017cna oddzieli\u0107 od populacji zromanizowanej na podstawie jednego, modelowego wyr\u00f3\u017cnika \u2013 zmarli na podr\u00f3\u017c po\u015bmiertn\u0105 nie otrzymywali \u017cadnych d\u00f3br grobowych, tylko w\u0142asne ubrania. Ponadto takie groby odnajdywane s\u0105 w skupiskach tam, gdzie zgodnie z przekazem historycznym osiedlali si\u0119 Germanie. Daje to wystarczaj\u0105ce podstawy by przypuszcza\u0107, \u017ce ci tajemniczy ubodzy zmarli faktycznie nale\u017celi do interesuj\u0105cych nas grup.<\/p>\n\n\n\n

Owego faktu nie mo\u017cemy, niestety, potraktowa\u0107 jako umotywowanego religijnie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 plemion germa\u0144skich dobra grobowe stosowa\u0142a. Ich brak m\u00f3g\u0142 by\u0107 zjawiskiem kulturowym oryginalnie iberyjskim, wizygock\u0105 fuzj\u0105 obrz\u0119dowo\u015bci rodzimej, aria\u0144skiej i by\u0107 mo\u017ce pryscylia\u0144skiej. Skoro zjawisko to dotyczy tak\u017ce skupisk identyfikowanych jako swebijskie, mo\u017cna je poczytywa\u0107 jako przes\u0142ank\u0119 do post\u0119puj\u0105cej gotyzacji tego plemienia. Nic dziwnego, bowiem kultura Wizygot\u00f3w by\u0142a atrakcyjna tak\u017ce dla ludno\u015bci rzymskiej i projekt ostatecznie zako\u0144czy\u0142 si\u0119 sukcesem; w ostatnich dniach istnienia pa\u0144stwa, mia\u017cd\u017c\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 uto\u017csamia\u0142a si\u0119 z Gocj\u0105, tamtejszym prawem oraz m\u00f3wi\u0142a \u0142aci\u0144sko-gockim pid\u017cynem, od kt\u00f3rego wywodzi si\u0119 szlachetna mowa Cervantesa.<\/p>\n\n\n\n

Zdecydowanie bardziej do sfery wierze\u0144 przystaje obecno\u015b\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w wampirycznych. Odkryto kilka staro\u015bwieckich grob\u00f3w, zawieraj\u0105cych zdekapitowane cia\u0142a noworodk\u00f3w, oraz jeden w kt\u00f3rym serce dziecka zosta\u0142o przebite \u017celaznym pr\u0119tem (wykutym specjalnie w tym celu). Germanowie w Iberii rozpoznawali by\u0107 mo\u017ce stworzenie, kt\u00f3re dzisiaj nazwaliby\u015bmy upiorem (zreszt\u0105 formu\u0142\u0119 ich unieszkodliwienia wynie\u015bli ze swoich siedlisk na naszych obecnych ziemiach). Specyficzny wyb\u00f3r zw\u0142ok pozwala stwierdzi\u0107, \u017ce takimi z\u0142ymi duchami stawa\u0142y si\u0119 dzieci zmar\u0142e przed oficjalnym przyj\u0119ciem do wsp\u00f3lnoty ludzi, poronione lub \u201epotworne” tj. urodzone z niepe\u0142nosprawno\u015bciami odra\u017caj\u0105cymi, a uniemo\u017cliwiaj\u0105cymi prze\u017cycie wi\u0119cej ni\u017c paru dni. Tkwi w tej wierze prosta przes\u0142anka, \u017ce r\u00f3wnie\u017c poga\u0144scy Germanie przed w\u0119dr\u00f3wk\u0105 znali niesprecyzowany zwyczaj przyjmowania dzieci do \u015bwiata \u017cywych. W omawianym okresie tak\u0105 cezur\u0105 by\u0142 ju\u017c chrzest, forsowany przez w\u0142adze z ca\u0142ym ich majestatem. Sama wiara w upiory jest jednak przedchrze\u015bcija\u0144ska i by\u0142a usilnie zwalczana. Dotyczy\u0142a oczywi\u015bcie nie tylko noworodk\u00f3w, podobnie unieszkodliwiono tak\u017ce doros\u0142ych zmar\u0142ych, kt\u00f3rzy z r\u00f3\u017cnych przyczyn nie mogli dokona\u0107 pokojowego przej\u015bcia ze spo\u0142eczno\u015bci os\u00f3b \u017cywych do za\u015bwiat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Na cmentarzach organizowano r\u00f3wnie\u017c poga\u0144skie ceremonie. Mo\u017cemy podejrzewa\u0107, \u017ce zast\u0105pi\u0142y one w tej roli kurhany, jako miejsce, gdzie granica mi\u0119dzy \u015bwiatami ludzi i duch\u00f3w jest szczeg\u00f3lnie cienka. Wcale nie musia\u0142o by\u0107 to miejsce pos\u0119pne, nie w dzie\u0144 \u015bwi\u0119towania, a jedynie szczeg\u00f3lnie namaszczone i chronione przed wzrokiem ciekawskich. O samych rytua\u0142ach wiemy tyle, \u017ce sk\u0142adano tam w ofierze psy, kt\u00f3re po zabiciu zakopywano w granicach cmentarza. Nie ma to wiele wsp\u00f3lnego z p\u00f3\u017aniejsz\u0105 koncepcj\u0105 zabijania psa przy okazji zak\u0142adania nowej nekropolii (znanej tak\u017ce w Polsce, do XX wieku), gdy\u017c czyniono to na starych ju\u017c i wielowarstwowych miejscach poch\u00f3wku, wykorzystywanych jeszcze przed nadej\u015bciem German\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Obrz\u0119dy organizowano r\u00f3wnie\u017c na \u015bwi\u0119tej ziemi innego rodzaju, czyli w opuszczonych budynkach ko\u015bcielnych oraz w\u015br\u00f3d przyrody na obrze\u017cach klasztor\u00f3w; cz\u0119sto dublowa\u0142o si\u0119 to ze wspomnianymi powy\u017cej cmentarzami, kt\u00f3re by\u0142y przyko\u015bcielne. Jest raczej prawdopodobnym, \u017ce wynika\u0142o to z przywi\u0105zania do ustalonych wcze\u015bniej miejsc kultu (\u015bwi\u0119tych las\u00f3w, wzg\u00f3rz, \u017ar\u00f3de\u0142, etc.), kt\u00f3re wraz z chrystianizacj\u0105 doktrynalnie kolonizowano. Kiedy przestrze\u0144 taka zwolni\u0142a si\u0119, poprzez opuszczenie, lub u\u015bwi\u0119ci\u0142a ponownie poprzez zbudowanie cmentarza, nie nale\u017ca\u0142o przepu\u015bci\u0107 okazji. <\/p>\n\n\n\n

Iberyjski kler wynotowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c szereg zjawisk, jakie mia\u0142y miejsce wewn\u0105trz samych ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Dochodzi\u0142o do sytuacji zast\u0119powania wina mszalnego\u2026 miodem (mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce pitnym, chocia\u017c \u017ar\u00f3d\u0142o m\u00f3wi po prostu o miodzie), \u015bpiewano pie\u015bni i ta\u0144czono przy nich ta\u0144ce ko\u0142owe. Szczeg\u00f3lnie obwinia si\u0119 o to m\u0142ode dziewczyny; ta identyfikacja, podobnie jak samo zjawisko, znajduje sw\u00f3j odpowiednik tak\u017ce na w\u0142a\u015bciwych ziemiach Frank\u00f3w oraz p\u00f3\u017aniejszych Niemc\u00f3w. Przy tej okazji dzielono te\u017c rytualne posi\u0142ki, kt\u00f3rych charakteru nikt nigdy nie sprecyzowa\u0142. M\u00f3g\u0142 to by\u0107 wi\u0119c zwyczaj poga\u0144ski, synkretyczny lub zaadaptowany na potrzeby chrze\u015bcija\u0144stwa. Jedyn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0105 jest to, \u017ce aparat Ko\u015bcio\u0142a podj\u0105\u0142 si\u0119 zwalczania go na szczeblu lokalnym oraz wy\u017cszym, synodalnym.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Groby germa\u0144skie pod Madrytem<\/em>, prze\u0142om VI i VII w. n. e.<\/p>\n\n\n\n

W lasach dzia\u0142y si\u0119 straszne rzeczy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Podstawowym \u017ar\u00f3d\u0142em do analizy wczesno\u015bredniowiecznych obyczaj\u00f3w ludowych, religijnych lub \u015bwieckich, s\u0105 chrze\u015bcija\u0144skie penitencjarze, kazania oraz listy duszpasterskie, wymieniaj\u0105ce zachowania uznawane za godne pot\u0119pienia. Jest to literatura obfituj\u0105ca w wiadomo\u015bci, jednak skromna, kiedy potrzeba przeprowadzi\u0107 mocn\u0105 identyfikacj\u0119 \u201ekto w\u0142a\u015bciwie robi\u0142 te straszne rzeczy<\/em>\u201d kt\u00f3re dzisiaj pragniemy rekonstruowa\u0107? Z punktu widzenia chrze\u015bcija\u0144skich ludzi pi\u00f3ra, rozr\u00f3\u017cnienie etniczne nie by\u0142o wa\u017cne. Istnia\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 i naprzeciwko niego poganie, stoj\u0105cy w hierarchii wy\u017cej tylko od heretyk\u00f3w. Na obszarze Iberii oznacza to du\u017ce trudno\u015bci z rozpoznaniem, czy dana praktyka wyst\u0119powa\u0142a w\u015br\u00f3d nap\u0142ywowych German\u00f3w, ludno\u015bci zromanizowanej, b\u0105d\u017a stanowi\u0142a relikt wierze\u0144 celtyckich, punickich, czy pryscylia\u0144skich \u2013 heterodoksyjnej grupy chrze\u015bcija\u0144skiej o rozbudowanej astrologii. Aby stosownie przygotowa\u0107 si\u0119 do pisania tego tekstu, by\u0142em zmuszony przeanalizowa\u0107 wierzenia tych zbiorowo\u015bci, wyst\u0119puj\u0105ce w interesuj\u0105cym nas miejscu i czasie. Nast\u0119pnie przeprowadzi\u0142em wst\u0119pn\u0105 selekcj\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie terytorialnej (o miejscach osiedlenia opowiada segment umieszczony powy\u017cej) i redukcj\u0119, wedle nast\u0119puj\u0105cych zasad. Abym uzna\u0142 obyczaj za germa\u0144ski prze\u017cytek w Iberii, musi on spe\u0142nia\u0107 dwa kryteria:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. nie wyst\u0119powa\u0107 w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako identyfikowany z \u017cadn\u0105 inn\u0105 grup\u0105,<\/li>\n\n\n\n
  2. mie\u0107 swoje analogie na terenach Germanii w\u0142a\u015bciwej lub w skupiskach osiedlenia innych German\u00f3w migruj\u0105cych (Frank\u00f3w, Burgund\u00f3w, Ostrogot\u00f3w, Longobard\u00f3w).<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Zaczn\u0119 wi\u0119c od stwierdze\u0144 najog\u00f3lniejszych, by sko\u0144czy\u0107 na znacznie cenniejszych odkryciach. Mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce Wizygoci i Swebowie nie odst\u0119powali od podstawowych zasad religii tradycyjnej. Wzmiankowany przez duszpasterstwo kult drzew, ska\u0142 i ciek\u00f3w wodnych, musia\u0142 by\u0107 ich udzia\u0142em w podobnym stopniu, co zromanizowanych Celt\u00f3w. Jest to nieod\u0142\u0105czny element naszej duchowo\u015bci, fundament pod wszelkim kultem \u015bwi\u0105tynnym, zauwa\u017calny od czas\u00f3w najdawniejszych po dzisiejsze kapliczki maryjne w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

    \u015awiadectwo mnicha, odnotowane w \u017cywocie \u015bw. Fruktuozusa (sk\u0105din\u0105d syna jednego z wodz\u00f3w wizygockich), przedstawia ceremoni\u0119 pogan zbieraj\u0105cych si\u0119 w przyklasztornym lasku. Centraln\u0105 jej cz\u0119\u015bci\u0105 by\u0142a zabawa, obejmuj\u0105ca \u015bpiew i taniec do upad\u0142ego. Jadano tam te\u017c kie\u0142basy, conferti,<\/em> co zwa\u017cywszy na rutyn\u0119 \u017cywieniow\u0105 wczesno\u015bredniowiecznego gminu, oznacza\u0142o \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek ze \u015bwiniobiciem. Germanie w Iberii ch\u0119tnie trzymali \u015bwinie, kt\u00f3re dobrze si\u0119 odnajdywa\u0142y w d\u0119bowych lasach, rozpowszechnionych na obszarze osiedlenia. Zwierz\u0119ta zabijano na pocz\u0105tku zimy, i by\u0142a to zapewne okazja, aby cz\u0119\u015b\u0107 uzyskanego mi\u0119sa ofiarowa\u0107 bogom.<\/p>\n\n\n\n

    Wiele dyskusji w badaniu prze\u017cytk\u00f3w poga\u0144skich wywo\u0142a\u0142y s\u0142owa Marcina z Bragi o \u201ekulcie ciem i myszy” (mures et tineas ueneretur) <\/em>jaki funkcjonowa\u0107 mia\u0142 w\u015br\u00f3d Sweb\u00f3w. Chodzi o zostawianie ww. szkodnikom po\u017cywienia, niejako \u201ew ofierze”. Zjawisko to wyst\u0119powa\u0142o r\u00f3wnie\u017c u Burgund\u00f3w, nawracanych przez Cezariusza z Alres. Dzi\u015b jednak wiadomo, \u017ce nie powinno si\u0119 wi\u0105za\u0107 tego zwyczaju z przekonaniami religijnymi, ale uznawa\u0107 za form\u0119 wr\u00f3\u017cbiarstwa przewijaj\u0105cego si\u0119 w\u015br\u00f3d ludno\u015bci wiejskiej swoich czas\u00f3w, ch\u0119tnej odczytywa\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107 z zachowania najr\u00f3\u017cniejszych zwierz\u0105t. W tym wypadku interpretowano znaki, kt\u00f3re wygryz\u0142y w pozostawionych im materia\u0142ach szkodniki gospodarstwa domowego.<\/p>\n\n\n\n

    Inaczej sprawy si\u0119 maj\u0105 z r\u00f3wnie\u017c nazwanym przez Marcina i nie mniej kontrowersyjnym \u201eobserwowaniem stopy” (pedem obseruare<\/em>). Duszpasterz wskazuje to zachowanie z obrzydzeniem, jako objaw kultu diab\u0142a. Nie opisuje jednak o co w nim chodzi. Nie przekonuje mnie powszechna teoria, \u017ce chodzi o przes\u0105d odno\u015bnie \u201ewstawania lew\u0105 nog\u0105” lub bardziej egzotyczne stwierdzenie, \u017ce jest to rodzaj wr\u00f3\u017cby ze \u015blad\u00f3w st\u00f3p. S\u0105 to pewne interpretacje, ale niestosowne w tym w\u0142a\u015bnie kontek\u015bcie historycznym. Czasownik \u201eobservare” by\u0142 w Iberii VI wieku stosowany w pi\u015bmiennictwie religijnym nie tyle jako nasze \u201eogl\u0105da\u0107”, co \u201eodwiedza\u0107” (per analogiam polskie \u201ewidzie\u0107 si\u0119 z kim\u015b”). W tym wariancie otoczenie intelektualne Marcina m\u00f3wi\u0142o zar\u00f3wno o udziale w mszy \u015bwi\u0119tej, jak i czci oddawanej idolom. Nasza fraza oznacza\u0142aby zatem \u201eczczenie stopy”. W tej formie pozwala ona na pewne por\u00f3wnania: Germanowie we Flandrii, kt\u00f3rych nawraca\u0142 nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej \u015bw. Eligiusz, oddawali cz\u0119\u015b\u0107 wizerunkowi stopy. Zakaza\u0142 ich r\u00f3wnie\u017c w swojej domenie (na pograniczu osadnictwa frankijskiego i burgundzkiego) \u015bwi\u0119ty biskup Aunariusz na mocy rady diecezjalnej w Auxerre, co sugeruje, \u017ce by\u0142y one problemem powszechnym. Moim zdaniem s\u0105 to wystarczaj\u0105ce dowody by uzna\u0107, \u017ce owa stopa (przynale\u017c\u0105ca by\u0107 mo\u017ce do konkretnego b\u00f3stwa w odniesieniu do zapomnianego ju\u017c mitu?) by\u0142a powtarzaj\u0105cym si\u0119 obiektem kultu w\u015br\u00f3d trzech germa\u0144skich populacji we wczesno\u015bredniowiecznej Europie. Odmienne, ale podobnie niepasuj\u0105ce do otoczenia obiekty kultu germa\u0144skiego napotka\u0142em w\u015br\u00f3d Longobard\u00f3w i Wandal\u00f3w, st\u0105d osobi\u015bcie uznaj\u0119 je za trudne do odtworzenia skarby odnosz\u0105ce si\u0119 do b\u00f3stw plemiennych czy nawet rodowych. Osadzenie ich w naszym obecnym imaginarium mitycznym mo\u017ce by\u0107 karko\u0142omne, ale godne uwagi w przysz\u0142o\u015bci. Obecnie nale\u017cy by\u0107 dobrej my\u015bli i liczy\u0107, \u017ce z biegiem lat tajemnicza stopa odnajdzie swojego d\u0142ugo poszukiwanego w\u0142a\u015bciciela!<\/p>\n\n\n\n

    Niew\u0105tpliwie bardziej rozpoznawalny dla czytelnik\u00f3w o tle poga\u0144skim b\u0119dzie formu\u0142a \u015bwi\u0119towania poprzez \u201esk\u0142adanie owoc\u00f3w i wylewanie wina na k\u0142od\u0119 w palenisku” (effundere in foco super truncum frugem et uinum<\/em>). Jest to wszak\u017ce k\u0142oda jeulowa, a w\u0142a\u015bciwie jej pradziad. Jakkolwiek w wiekach p\u00f3\u017aniejszych znajduje ona swoje odpowiedniki w r\u00f3\u017cnych kulturach Europy, tak\u017ce tych zromanizowanych, tak do Iberii przybywa wraz ze Swebami i jest praktykowana po\u015br\u00f3d nich, nieopodal Bragi. P\u00f3\u017aniejsi kopi\u015bci wykorzystuj\u0105cy list\u0119 Marcina na terenach nie-germa\u0144skich modyfikowali ten fragment, podmieniaj\u0105c go na \u201eofiarowanie na k\u0142od\u0119\/do paleniska\u201d, poniewa\u017c nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce pierwsze zjawisko jest wszechobecne w religiach tradycyjnych \u2013 pie\u0144 drzewa w r\u00f3\u017cnych formach to naturalny st\u00f3\u0142 obrz\u0119dowy, podobnie jak p\u0142aski g\u0142az \u2013 drugie natomiast by\u0142o rozpowszechnione w dawnym Cesarstwie Rzymskim, gdzie paterfamilias sk\u0142ada\u0142 w ten spos\u00f3b ofiary duchom ogniska domowego. W kontra\u015bcie do tych praktyk trzymanie niespalonej, rzecz jasna do czasu, k\u0142ody przy domowym palenisku i otaczanie jej darami konsumpcyjnymi to rzecz charakterystycznie jeulowa.<\/p>\n\n\n\n

    Osta\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c informacja o rachitycznej kosmologii. Wizygoccy ch\u0142opi uznawali istnienie niematerialnej krainy, le\u017c\u0105cej \u201emi\u0119dzy ksi\u0119\u017cycem a ziemi\u0105\u201d i zamieszkanej przez many (manes)<\/em>. Ta rasa duch\u00f3w urz\u0105dza\u0142a wyprawy \u0142upie\u017ccze po p\u0142ody rolne, co powstrzyma\u0107 mog\u0142a jedynie interwencja czarownika. Nazwa ta jest w oczywisty spos\u00f3b zromanizowana, za\u015b zr\u00f3wnanie tych stworze\u0144 ze starorzymskimi duchami zmar\u0142ych, odrobin\u0119 naci\u0105gane. Jednocze\u015bnie sama koncepcja jest po\u015bwiadczona jedynie dla terytori\u00f3w germa\u0144skich, konkretniej dla Aleman\u00f3w, Frank\u00f3w zamieszkuj\u0105cych Pikardi\u0119 i najpowszechniej Burgund\u00f3w. Je\u015bli b\u0119dzie mi dane napisa\u0107 tekst o tych ostatnich, znajdzie si\u0119 tam pe\u0142niejszy ust\u0119p dotycz\u0105cy \u201epodniebnych pirat\u00f3w\u201d i zwi\u0105zanych z nimi wierze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

    Wspomniani wy\u017cej, niedookre\u015bleni w materiale \u017ar\u00f3d\u0142owej u\u017cytkownicy chrze\u015bcija\u0144skiej magii, rekrutowali si\u0119 w ca\u0142ej Europie z resztek dawnego kap\u0142a\u0144stwa. Jedyne co wiemy o nich w kontek\u015bcie German\u00f3w Iberyjskich to fakt, \u017ce odprawiali dedykowany rytua\u0142 przy okazji wprowadzania si\u0119 rodziny do nowego domu, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o przedtem magicznie oczy\u015bci\u0107. W p\u00f3\u017aniejszej Asturii zachowa\u0142 si\u0119 tego rodzaju zwyczaj: znachor bra\u0142 kaczk\u0119 lub g\u0119\u015b i jej krwi\u0105 ochlapywa\u0142 \u015bciany. Nie mog\u0119 potwierdzi\u0107 ani zaprzeczy\u0107, \u017ce korzenie tej czynno\u015bci si\u0119gaj\u0105 w\u0119dr\u00f3wki lud\u00f3w, ale istnieje taka szansa. Inne wierzenia bowiem nie przyk\u0142ada\u0142y wi\u0119kszej wagi do ptactwa wodnego, poza pryscylianami, kt\u00f3rzy uwa\u017cali je za wyj\u0105tkowo nieczyste i zgodnie z t\u0105 logik\u0105 nigdy nie u\u017cyliby w\u0142a\u015bnie jego do oczyszczenia przestrzeni.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Detal z p\u0142yty nagrobnej \u015bw. Marcina z Bragi, kt\u00f3remu zawdzi\u0119czamy wiele materia\u0142u do tego artyku\u0142u.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Wolne czwartki dla Jowisza<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Zgodnie z interpretatio romana, b\u00f3stwa w Iberii okre\u015blano imionami rzymskimi. Wiemy \u017ce migruj\u0105cy tam Germanie nazywali dni tygodnia imionami swoich b\u00f3stw, gdy\u017c by\u0142a to praktyka zwalczana przez ko\u015bci\u00f3\u0142. Co ciekawe, odnios\u0142a ona sukces po\u015br\u00f3d Sweb\u00f3w i w\u0142a\u015bnie przez to ust\u0119pstwo j\u0119zyk portugalski jest jedynym dialektem roma\u0144skim, kt\u00f3ry nie zachowa\u0142 poga\u0144skiej etymologii dni tygodnia. Wizygoci tymczasem, a co za tym idzie p\u00f3\u017aniejsi Hiszpanie, zromanizowali w tym okresie swoje nazwy. Sprawi\u0142o to, \u017ce nie znamy imion bog\u00f3w \u017cadnej z tych spo\u0142eczno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

    Bezpiecznie b\u0119dzie za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce kobiety germa\u0144skie dzieli\u0142y popularny w\u015br\u00f3d wszystkich kultur p\u00f3\u0142wyspu kult Wenery (Frigg?), wzywanej przy okazji rob\u00f3tek r\u0119cznych oraz operacji zwi\u0105zanych z zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bciem. Wbrew najlepszym intencjom badaczy pa\u0144stw barbarzy\u0144skich, nie mo\u017cna powi\u0105za\u0107 Frei z tymi aspektami kultury ludowej. Pi\u0105tek by\u0142 uznawany za dzie\u0144 odpowiedni do spraw matrymonialnych tak\u017ce przez zromanizowanych mieszka\u0144c\u00f3w Iberii, Galii i Italii; tymczasem w sprawie k\u0105dzieli wi\u0119kszy wp\u0142yw mieli masowo sprowadzani w te rejony niewolni specjali\u015bci tkaccy, ludzie pochodz\u0105cy z p\u00f3\u017anohellenistycznego Egiptu. Nie mamy zatem ani jednej przes\u0142anki na temat bogini, kt\u00f3ra odnosi\u0142aby si\u0119 do German\u00f3w; by\u0142oby jednak wielce nieprawdopodobne, \u017ceby ta w\u0142a\u015bnie odnoga politeizmu kompletnie porzuci\u0142a kult \u017ce\u0144skiej bogini. <\/p>\n\n\n\n

    Istniej\u0105 natomiast dane odnosz\u0105ce si\u0119 do dw\u00f3ch innych bog\u00f3w, kt\u00f3rzy na pewno wydadz\u0105 si\u0119 czytelnikom znajomi. Pierwszym by\u0142 Merkury w\u015br\u00f3d Sweb\u00f3w, czyli zgodnie z do\u015b\u0107 sta\u0142ym interpretatio<\/em>, Odyn. To jemu \u201eodk\u0142adano kamienie na kupki, stoj\u0105ce przy rozdro\u017cu\u201d i \u201epo\u015bwi\u0119cano kupy kamieni\u201d jako takie. Mowa tu o niczym innym, jak tylko o harugach, kt\u00f3re Marcin z Bragi b\u0142\u0119dnie uto\u017csami\u0142 jako wariant pos\u0105g\u00f3w Merkurego, stawianych faktycznie na rozdro\u017cach. Jest to kolejne skojarzenie Odyna z budowaniem sanktuari\u00f3w, a jest to tradycja d\u0142ugotrwa\u0142a w\u015br\u00f3d German\u00f3w P\u00f3\u0142nocnych oraz Anglosas\u00f3w\u2026 warto podkre\u015bli\u0107 te\u017c pojawienie si\u0119 harugu w zupe\u0142nie nieoczekiwanym dla mnie miejscu.<\/p>\n\n\n\n

    Najbardziej kochanym bogiem German\u00f3w w Iberii wydaje si\u0119 by\u0107 Thor, nazywany przez \u017ar\u00f3d\u0142a Jowiszem, co by\u0142o cz\u0119st\u0105 praktyk\u0105 pomimo mocno rozbie\u017cnego charakteru tych b\u00f3stw. Dedykowany mu dzie\u0144 tygodnia, czyli czwartek (dies Iovis<\/em>), uznawano za \u015bwi\u0119ty i przeznaczony na odpoczynek. Zjawisko to znajduje dla siebie mia\u017cd\u017c\u0105c\u0105 liczb\u0119, bo oko\u0142o dwunastu po\u015bwiadcze\u0144 z r\u00f3\u017cnych miejsc w Europie. Maj\u0105 one miejsce wy\u0142\u0105cznie w pa\u0144stwach o istotnych populacjach germa\u0144skich, pojawiaj\u0105 si\u0119 wraz z ich przybyciem, oraz znikaj\u0105 z ewentualn\u0105 asymilacj\u0105. Nigdy nie jest kojarzone z ludno\u015bci\u0105 zromanizowan\u0105 lub inn\u0105, przystaj\u0105c jedynie do skupisk germa\u0144skich lub nieokre\u015blonej proweniencji. Dlatego mog\u0119 z du\u017cym przekonaniem przypisa\u0107 t\u0119 inwencj\u0119 w\u0142a\u015bnie im. Nie uwa\u017cam, jakoby by\u0142 to u\u015bwi\u0119cony wiekami obyczaj, poniewa\u017c brak o tym wzmianek si\u0119gaj\u0105cych sprzed w\u0119dr\u00f3wki lud\u00f3w. Zapewne by\u0142 to rodzaj dos\u0142ownie rozumianej reakcji poga\u0144skiej. W konfrontacji z obiektywnym benefitem, jakim by\u0142 jeden dzie\u0144 wolny od pracy, nasi rustici <\/em>postanowili p\u00f3j\u015b\u0107 za ciosem. U\u015bwi\u0119cono dzie\u0144 b\u0119d\u0105cy pod patronatem najpopularniejszego w spo\u0142ecze\u0144stwie b\u00f3stwa, kojarzonego zreszt\u0105 z wysi\u0142kiem fizycznym i przyjaznym nastawieniem wobec ludzko\u015bci (a zatem odpowiednio usposobionego, \u017ceby umo\u017cliwi\u0107 nam wypoczynek). Nie oznacza to jednak, \u017ce poganie ideowo zrezygnowali z wolnych niedziel. Najcz\u0119\u015bciej decydowali si\u0119 \u201e\u015bwi\u0119ci\u0107\u201d oba. Na poz\u00f3r zbli\u017ca\u0142o to proporcje czasu pracy w tygodniu do tych wsp\u00f3\u0142czesnych, ale nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce bior\u0105c pod uwag\u0119 ilo\u015b\u0107 \u015bwi\u0105t i innych powod\u00f3w do celebracji, wczesno\u015bredniowieczny poddany wci\u0105\u017c mia\u0142 znacznie wi\u0119cej czasu wolnego od wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n

    Jednym z nieuznawanych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105t, by\u0142y uroczysto\u015bci rozpoczynaj\u0105ce maj. W Iberii by\u0142 to r\u00f3wnie\u017c czas wolny od pracy, po\u015bwi\u0119cony Jowiszowi Wizygot\u00f3w. Zabawa mog\u0142a trwa\u0107 jedn\u0105 noc lub kilka dni, nie posiadamy na ten temat informacji. Zachowa\u0142o si\u0119 natomiast, dwukrotnie po\u015bwiadczone (lecz w obu kopiach zniekszta\u0142cone przez pi\u015bmiennik\u00f3w) opisanie samego \u015bwi\u0119ta. Pewna jest jedna informacja \u2013 by\u0142a to celebracja zbudowana dooko\u0142a \u015bwi\u0119tego teatrzyku, odegrania jakiej\u015b scenki mitologicznej przez m\u0142odych ludzi ze spo\u0142eczno\u015bci. Wyst\u0119powa\u0142a w nich kobieta przebrana za \u201emaj\u0119\u201d (maia)<\/em> tj. uosobienie miesi\u0105ca maja. Analiza fragmentu penitencjarza z Silo i Vigili, skierowanych do germa\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w Iberii ju\u017c po zniszczeniu ich pa\u0144stwowo\u015bci, przynosi rozmaite wnioski. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jest prawdziwa, lecz sprzeczna z innymi, przez co problem le\u017cy w selekcji. Przy obecnym stanie wiedzy przedstawi\u0119 po prostu wszystkie mo\u017cliwo\u015bci, parafrazuj\u0105c kwerend\u0119 znakomitej uczonej Bernadetty Filotas:<\/p>\n\n\n\n