{"id":726,"date":"2025-05-17T23:19:17","date_gmt":"2025-05-17T23:19:17","guid":{"rendered":"https:\/\/harug.pl\/?p=726"},"modified":"2025-05-18T09:46:57","modified_gmt":"2025-05-18T09:46:57","slug":"indiculus-superstitionum-et-paganiarum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/2025\/05\/17\/indiculus-superstitionum-et-paganiarum\/","title":{"rendered":"Indiculus superstitionum et paganiarum"},"content":{"rendered":"\n

Alfred Rethel, Karol Wielki nawraca Sas\u00f3w, malowid\u0142o na \u015bcianie ratusza w Aachen, XIX w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Nast\u0119pstwa wojen saskich z VIII w. mog\u0105 brzmie\u0107 dla nas znajomo. Karol Wielki zdoby\u0142 obszar p\u00f3\u0142nocnych Niemiec, wcielaj\u0105c je bezpo\u015brednio do swojego pa\u0144stwa. Proces inkorporacji by\u0142 trudny, \u017cmudny i brutalny, rozpoznawany w dzisiejszej historiografii jako pierwsze \u015bredniowieczne ludob\u00f3jstwo, wymierzone przez germa\u0144skich Frank\u00f3w przeciwko germa\u0144skim Sasom. Pierwsi byli jednak chrze\u015bcijanami, drudzy poganami, co stanowi\u0142o dla cz\u0142owieka \u015bredniowiecza znacznie wa\u017cniejsze rozgraniczenie. Nawracanie pogan by\u0142o dla elit frankijskich tylko pocz\u0105tkiem wojny kulturowej, uderzaj\u0105cej we wszystkie filary to\u017csamo\u015bci podbitego ludu. Dokonywano masowych przesiedle\u0144, a nawet czystek, maj\u0105cych zrobi\u0107 miejsce dla osadnik\u00f3w z teren\u00f3w dzisiejszej Francji. Odmowa chrztu oznacza\u0142a egzekucj\u0119, naruszenie prawa ko\u015bcielnego tortury (wybijanie z\u0119b\u00f3w, \u0142amanie ko\u0144czyn, wyrywanie j\u0119zyk\u00f3w, etc.). Terroryzowana ludno\u015b\u0107 rozpocz\u0119\u0142a wieloletni\u0105 wojn\u0119 partyzanck\u0105, kt\u00f3ra mimo przelotnych sukces\u00f3w i budz\u0105cej podziw wytrwa\u0142o\u015bci, zako\u0144czy\u0142a si\u0119 pora\u017ck\u0105. Plemienne elity Saksonii zosta\u0142y wymordowane, za\u015b ich miejsce zaj\u0119li kolaboranci, buduj\u0105cy wp\u0142ywy na wsp\u00f3\u0142pracy z si\u0142ami okupacyjnymi. Tutaj znajoma nuta si\u0119 ko\u0144czy, poniewa\u017c w dalszej perspektywie, dzieje odda\u0142y przodkom Niemc\u00f3w swego rodzaju sprawiedliwo\u015b\u0107. Faworyzowany przez Frank\u00f3w czynnik roma\u0144ski przegra\u0142 w d\u0142ugim rozrachunku z przewag\u0105 ludno\u015bciow\u0105 i ekonomiczn\u0105 Germanii, a si\u0142a or\u0119\u017ca skutecznie \u015bci\u0105ga\u0142a punkt ci\u0119\u017cko\u015bci cywilizacji europejskiej z Mediterraneum na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d. Post\u0119powa\u0142a chrystianizacja German\u00f3w, ale za ciosem sz\u0142a germanizacja chrze\u015bcija\u0144stwa \u2013 mia\u0142em przyjemno\u015b\u0107 pisa\u0107 o tym w innych artyku\u0142ach. Chocia\u017c Karol Wielki postrzega\u0142 siebie jako odnowiciela Cesarstwa Rzymskiego, tak jego wnuki m\u00f3wi\u0142y ju\u017c po staroniemiecku. Vae invictis?<\/em><\/p>\n\n\n\n

Chrystianizacja Saksonii by\u0142a hekatomb\u0105 nie tylko ludzi, ale r\u00f3wnie\u017c \u017ar\u00f3de\u0142. Zniszczono niewyobra\u017calne ilo\u015bci stanowisk i artefakt\u00f3w zwi\u0105zanych z religi\u0105 starogerma\u0144sk\u0105, uznawanych przez naje\u017ad\u017ac\u00f3w za bezwarto\u015bciowe twory Szatana. Dzi\u015b, kiedy stary obyczaj powstaje z popio\u0142\u00f3w, cenimy wszelkie przes\u0142anki daj\u0105ce nam wgl\u0105d do \u015bwiata dawnych pogan. Osobie niezaznajomionej mo\u017ce to brzmie\u0107 \u015bmiesznie \u2013 chwytamy si\u0119 spopielonych resztek, usi\u0142uj\u0105c wywr\u00f3\u017cy\u0107 z nich przesz\u0142o\u015b\u0107 po\u017cyteczn\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnym. Historyka tymczasem zadziwia mnogo\u015b\u0107 perspektyw i uj\u0119\u0107, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych ka\u017cde powi\u0119ksza nas zas\u00f3b wiedzy. Jeden skrawek tekstu, nabazgrany na marginesie \u015bredniowiecznego manuskryptu, mo\u017cna analizowa\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o literackie, antropologiczne, paleograficzne, etnologiczne, historyczne, j\u0119zykoznawcze, semiotyczne, a cho\u0107by nawet ekonomiczno-materialne. Wsp\u00f3\u0142praca tych dziedzin, pospo\u0142u ze wzrostem zainteresowania, sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na komiczne zrz\u0105dzenie losu. \u0179r\u00f3d\u0142a mo\u017cemy czyta\u0107 raz za razem i co rusz pozyskiwa\u0107 z nich cenn\u0105 wiedz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Niepozornym, cz\u0119sto pomijanym \u017ar\u00f3d\u0142em dla religijno\u015bci dawnych German\u00f3w jest \u201eIndiculus superstitionum et paganiarum\u201d [\u0142ac. Indeks przes\u0105d\u00f3w i poga\u0144stwa]. Jak wskazuje nazwa, mamy tu do czynienia z czym\u015b w rodzaju spisu tre\u015bci\u2026 do d\u0142u\u017cszego dzie\u0142a, kt\u00f3re si\u0119 nie zachowa\u0142o. By\u0142 nim zbi\u00f3r akt\u00f3w administracyjnych skierowanych przeciwko poganom podczas okupacji Saksonii, zabraniaj\u0105cy ka\u017cdej z osobna praktyki o jakiej wiedzia\u0142 b\u0105d\u017a pomy\u015bla\u0142 ustawodawca. Do dzisiejszych czas\u00f3w dotrwa\u0142a wy\u0142\u0105cznie ok\u0142adka i egzemplarz indeksu, przepisany ok. 800 r. Za\u0142\u0105czam ca\u0142o\u015b\u0107 we w\u0142asnym t\u0142umaczeniu:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. O \u015bwi\u0119tokradztwie pope\u0142nianym na grobach umar\u0142ych;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  2. O \u015bwi\u0119tokradztwie nad zmar\u0142ymi, nazywanym dadsisas<\/strong>;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  3. O spurkaliach<\/strong> w lutym;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  4. O chatach kt\u00f3re s\u0105 chramami;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  5. O \u015bwi\u0119tokradztwie czynionym w ko\u015bcio\u0142ach;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  6. O sanktuariach le\u015bnych, kt\u00f3re nazywaj\u0105 nimidas<\/strong>;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  7. O czynach, kt\u00f3re robi\u0105 nad ska\u0142ami i na ska\u0142ach;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  8. O rytua\u0142ach na cze\u015b\u0107 Merkurego i Jowisza;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  9. O ofiarach, kt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105 \u015bwi\u0119tym;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  10. O amuletach i p\u0119tach;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  11. O studniach ofiarnych;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  12. O zakl\u0119ciach;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  13. O przepowiadaniu przysz\u0142o\u015bci z lotu ptak\u00f3w, b\u0105d\u017a odchod\u00f3w, b\u0105d\u017a kichni\u0119\u0107 ptasich, ko\u0144skich lub krowich;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  14. O wyroczniach i wr\u00f3\u017cbiarzach;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  15. O ogniu rozpalanym z drewna, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 nodfyr<\/strong>;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  16. O m\u00f3zgach zwierz\u0119cych;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  17. O nabo\u017ce\u0144stwach poga\u0144skich przy ognisku domowym, b\u0105d\u017a przy rozpoczynaniu przedsi\u0119wzi\u0119\u0107;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  18. O podejrzanych miejscach, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105 za \u015bwi\u0119te;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  19. O pro\u015bbach sk\u0142adanych temu, co dobrzy ludzie nazywaj\u0105 \u015awi\u0119t\u0105 Maryj\u0105;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  20. O \u015bwi\u0119tach odprawianych dla Jowisza lub Merkurego;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  21. O znikni\u0119ciu ksi\u0119\u017cyca, kt\u00f3remu wo\u0142aj\u0105 Vinceluna<\/strong>;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  22. O burzy, rogach i \u015blimakach;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  23. O rowach dooko\u0142a gospodarstw;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  24. O poga\u0144skim pochodzie, kt\u00f3ry nazywaj\u0105 Yrias<\/strong>, kiedy rw\u0105 tkaniny i buty;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  25. O zwyczajnych zmar\u0142ych, kt\u00f3rych mianuj\u0105 \u015bwi\u0119tymi;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  26. O ba\u0142wanach z ciasta;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  27. O ba\u0142wanach z sukna;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  28. O ba\u0142wanie, kt\u00f3rego obnosz\u0105 po polach;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  29. O drewnianych stopach i d\u0142oniach w poga\u0144skim obrz\u0105dku;<\/em><\/li>\n\n\n\n
  30. O wierze, i\u017c kobiety potrafi\u0105 w\u0142ada\u0107 ksi\u0119\u017cycem i kra\u015b\u0107 serca m\u0119\u017cczyzn, bo tak s\u0105dz\u0105 poganie.<\/em><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Wiele z opisanych zwyczaj\u00f3w mo\u017ce budzi\u0107 zainteresowanie, nawet u Czytelnik\u00f3w nieuczestnicz\u0105cych w praktyce religijnej rodzimowierc\u00f3w germa\u0144skich. Tak przedstawione, stanowi\u0105 one do\u015b\u0107 sp\u00f3jny szkic horyzont\u00f3w duchowych w p\u00f3\u017anopoga\u0144skiej Saksonii, trwaj\u0105cej mimo ucisku. To w\u0142a\u015bnie czyni \u201eIndiculus\u2026\u201d [skr\u00f3towo ISP] nad wyraz potrzebnym, strategicznym tekstem dla religii i rekonstrukcji. Pokusi\u0142bym si\u0119 nawet o stwierdzenie, \u017ce niezb\u0119dnym do adaptacji przez osoby odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 w sferze estetyki lub to\u017csamo\u015bci do dziedzictwa German\u00f3w Zachodnich. Na \u0142amach niniejszego tekstu przedstawi\u0119 opracowane przeze mnie wnioski badawcze, wype\u0142niaj\u0105c trzy cele.<\/p>\n\n\n\n

      \n
    1. Podsumowanie wszystkiego, co s\u0142usznie ustalili dotychczasowi badacze ISP i co uda\u0142o mi si\u0119 zweryfikowa\u0107 pozytywnie, pogrupowane jako kategorie tematyczne;<\/li>\n\n\n\n
    2. Konfrontacja tych\u017ce z w\u0142asnymi ustaleniami, zgromadzonymi w toku prac nad seri\u0105 \u201ePrze\u017cytk\u00f3w Starogerma\u0144skich\u201d i poszerzaj\u0105cymi nasz wgl\u0105d we wczesno\u015bredniowieczn\u0105 religijno\u015b\u0107 germa\u0144sk\u0105;<\/li>\n\n\n\n
    3. Zadowalaj\u0105ce wyja\u015bnienie hapax legomena (s\u0142\u00f3w bez wyja\u015bnienia, pojawiaj\u0105cych si\u0119 tylko w jednym tek\u015bcie) zaznaczonych w t\u0142umaczeniu pogrubieniem.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

      Nast\u0119pnie, zgodnie z harugow\u0105 doktryn\u0105 i zwyczajem, postaram si\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0107 ze zgromadzonych tre\u015bci wnioski adekwatne do zastanej rzeczywisto\u015bci. Niech pierwsza pora\u017cka, wytrwa\u0142a walka, a ostatecznie cichy triumf i przetrwanie germa\u0144skiej duchowo\u015bci na marginesach \u017cycia religijnego Saksonii, pos\u0142u\u017cy jako lekcja dla wsp\u00f3\u0142czesnych. B\u0119dziemy jej potrzebowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

      \"\"<\/figure>\n\n\n\n

      Jens Nettlich, Wodan na Sleipnirze, miejscowo\u015b\u0107 Erbach w Hesji, 2002 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Kult bog\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      \u201eO \u015bwi\u0119tach odprawianych dla Jowisza lub Merkurego;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O \u015bwi\u0119to\u015bciach Merkurego i Jowisza.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Pod rzymskimi imionami kryj\u0105 si\u0119 tu Thunar i Wodan. To najbardziej typowe interpretatio romana, <\/em>tym bardziej oczywiste, \u017ce tu\u017c powy\u017cej ISP znajduje si\u0119 starosaska przysi\u0119ga chrzcielna. Nawracaj\u0105cy si\u0119 cz\u0142owiek mia\u0142 wyg\u0142osi\u0107 s\u0142owa: \u201ewyrzekam si\u0119<\/em> [\u2026] Thunara, Wodana i Saxnota, i wszystkich diab\u0142\u00f3w kt\u00f3re s\u0105 ich towarzyszami<\/em>\u201d. Autor pr\u00f3bowa\u0142 uderzy\u0107 w najpot\u0119\u017cniejsze spo\u0142ecznie kulty, co znajduje potwierdzenie w dos\u0142ownie wszystkich badaniach poga\u0144stwa germa\u0144skiego we wczesnym \u015bredniowieczu. Thunar i Wodan (chc\u0119 wierzy\u0107, \u017ce ze swoimi \u017conami) szli rami\u0119 w rami\u0119 jako najpopularniejsi bogowie. Trzecie miejsce zajmowa\u0142y b\u00f3stwa istotne lokalnie, doskonale reprezentowane przez Saxnota, jako patrona plemiennego Sas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

      Jak uprawiano ich kult? Wszystko zale\u017cy od interpretacji s\u0142\u00f3w. Moje t\u0142umaczenie m\u00f3wi o \u201e\u015bwi\u0119tach\u201d kt\u00f3re nazwa\u0142em w ten spos\u00f3b, jako najmniej kontrowersyjne. Orygina\u0142 zawiera tu s\u0142owo \u201eferiis\u201d o znaczeniu dwojakim. Je\u015bli pochodzi ono z \u0142aciny klasycznej, wtedy rzeczywi\u015bcie oznacza \u015bwi\u0119ta, konkretniej w postaci przynajmniej dwudniowego festiwalu. Liczba pojedyncza zosta\u0142a wt\u00f3rnie utworzona od liczby mnogiej, poniewa\u017c nawet najskromniejsze ceremonie kultyczne zaczyna\u0142y si\u0119 jednego dnia, obejmowa\u0142y noc i ko\u0144czy\u0142y w dniu nast\u0119pnym. A jest to scenariusz minimalistyczny! Przyjmuj\u0105c t\u0119 interpretacj\u0119, Sasi obchodziliby na cze\u015b\u0107 tych bog\u00f3w przynajmniej dwa du\u017ce \u015bwi\u0119ta w roku, zapewne kilkudniowe. Jako \u201e\u015bwi\u0119to Wodana\u201d mo\u017cemy zidentyfikowa\u0107 okres noworoczny towarzysz\u0105cy przesileniu zimowego, czyli Jeula. Trudniej przychodzi identyfikacja dni Thunara, kt\u00f3re sam sytuowa\u0142bym w lecie, mo\u017ce w otoczeniu przesilenia letniego (po \u201eprzeciwleg\u0142ej stronie roku\u201d do Wodana; w najwspanialszym momencie pory letniej). \u015awi\u0119to takie obchodzono na cze\u015b\u0107 \u201eJowisza\u201d po\u015br\u00f3d Wizygot\u00f3w i Sweb\u00f3w, pewne prze\u017cytki zachowa\u0142y si\u0119 u Frank\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

      Kolejne s\u0142owo, faciunt, <\/em>oznacza \u201eczyni\u0107, odprawia\u0107\u201d w sferze sakralnej. Miewa jednak znacznie bardziej prozaiczne znaczenie w leksykonie ko\u015bcielnym \u2013 \u201ewyznacza\u0107\u201d. Podobnie ucina entuzjazm charakterystyczne dla \u0142aciny \u00f3wczesnego duchowie\u0144stwa, wykorzystanie opisanego wy\u017cej \u201eferiae\u201d na okre\u015blenie\u2026 dnia roboczego, nie-niedzieli. Badacz bardziej sceptyczny m\u00f3g\u0142by przet\u0142umaczy\u0107 omawiane tu s\u0142owa jako \u201eO dniach wyznaczonych Jowiszowi i Merkuremu.\u201d Idealnie pasowa\u0142oby to do zwalczanych wtedy nazw dni tygodnia, gdzie oba faktycznie nie s\u0105 niedziel\u0105. \u017be by\u0142a to walka za\u017carta, \u015bwiadczy rozkrok wsp\u00f3\u0142czesnego j\u0119zyka niemieckiego \u2013 \u015broda nie jest ju\u017c \u201edniem Wodana\u201d [ss. Wodanesdag, swn. Wuotanstag] tylko przyziemnym \u201e\u015brodkiem tygodnia\u201d [niem. Mittwoch]. Po drugiej stronie Donnerstag, kt\u00f3ry z pierwotnego znaczenia nie ust\u0105pi\u0142. Wzmianka w ISP mog\u0142a by\u0107 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po pr\u00f3bie wykorzenienia rodzimych nazw dni tygodnia, szcz\u0119\u015bliwie zako\u0144czonej wi\u0119kszo\u015bciowym niepowodzeniem.<\/p>\n\n\n\n

      R\u00f3wnie niekonkretne s\u0105 owe \u201e\u015bwi\u0119to\u015bci\u201d [\u0142ac. sacris<\/em>]. W mnogo\u015bci swoich znacze\u0144 mo\u017ce to by\u0107 wyobra\u017cenie b\u00f3stwa, jego \u015bwi\u0105tynia, dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny, rytua\u0142y wzywaj\u0105ce go do naszej rzeczywisto\u015bci, nawet kulty misteryjne lub inicjacyjne. Poniewa\u017c, jak stwierdzili\u015bmy na pocz\u0105tku, mowa o wielce popularnych bogach, nie musimy trzyma\u0107 si\u0119 jednej tylko interpretacji. To jedyne dwa punkty wspominaj\u0105ce \u201eJowisza i Merkurego\u201d imiennie, a pierwotny dokument by\u0142 wielokrotnie d\u0142u\u017cy od w\u0142asnego spisu tre\u015bci. Korzystnie brzmi za\u0142o\u017cenie, \u017ce duchowo\u015b\u0107 Sas\u00f3w znajdowa\u0142a miejsce dla wszystkich wymienionych dzia\u0142a\u0144 lub przynajmniej znacznej cz\u0119\u015bci. Mo\u017cemy powiedzie\u0107 z pe\u0142nym przekonaniem, \u017ce obaj byli czczeni i \u017ce omawiane dalej pozycje pozostaj\u0105 nie bez znaczenia dla czynno\u015bci kultowych.<\/p>\n\n\n\n

      \"\"<\/figure>\n\n\n\n

      Rekonstrukcja historyczna obrz\u0105dku pogrzebowego poga\u0144skich Fryz\u00f3w, prezent urodzinowy dla Kr\u00f3lowej Niderland\u00f3w Emmy Waldeck-Pyrmont (fundatorki i opiekunki bada\u0144 nad religi\u0105 starogerma\u0144sk\u0105), 1904 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Dni \u015bwi\u0105teczne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      \u201eO poga\u0144skim pochodzie, kt\u00f3ry nazywaj\u0105 Yrias<\/strong>, kiedy rw\u0105 tkaniny i buty;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O \u015bwi\u0119tokradztwie nad zmar\u0142ymi, nazywanym dadsisas<\/strong>;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O spurkaliach<\/strong> w lutym;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O znikni\u0119ciu ksi\u0119\u017cyca, kt\u00f3remu wo\u0142aj\u0105 Vinceluna<\/strong>.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Ortodoksja Polskiego Rodzimowierstwa Germa\u0144skiego zak\u0142ada, \u017ce pangerma\u0144ski charakter mo\u017cna przypisa\u0107 jedynie trzem \u015bwi\u0119tom: zimowym Jeulom, wiosennej Austrze i \u015bwi\u0119tu jesiennemu bez jednolitej nazwy (regionalnie znanemu jako Zimowa Pe\u0142nia, Zimowe Noce lub Jesienna Uczta). Drako\u0144sko w\u0105ski wyb\u00f3r zapewnia nam ca\u0142kowit\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 z naukowego punktu widzenia, aczkolwiek religijnie nale\u017cy traktowa\u0107 go bardziej jako punkt wyj\u015bcia do dalszego rozwoju. Historyczni poganie najgorliwiej \u015bwi\u0119towali trzy lub cztery okazje doroczne (sam upieram si\u0119 przy obecno\u015bci jakiego\u015b <\/em>\u015bwi\u0119ta letniego), podobnie jak dzisiejsi chrze\u015bcijanie realnie prze\u017cywaj\u0105 co najwy\u017cej Wielkanoc i Bo\u017ce Narodzenie. Taki stan rzeczy nie przekre\u015bla bynajmniej istnienia Bo\u017cego Cia\u0142a, Matki Boskiej Zielnej, Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego czy Trzech Kr\u00f3li. Repertuar \u015bwi\u0105t zawsze wykracza poza najbardziej pokazowe festiwale, a si\u0142\u0119 i \u017cywotno\u015b\u0107 Tradycji mo\u017cna mierzy\u0107 tym, jak wiele z nich potrafi latami podtrzyma\u0107. \u201eIndiculus\u201d opisuje cztery wydarzenia z \u017cycia religijnego Sas\u00f3w jako jednokrotne (np. w pierwszym punkcie mowa o konkretnym \u201epoga\u0144skim pochodzie\u201d zamiast o \u201epoga\u0144skich pochodach\u201d bywaj\u0105cych cz\u0119\u015bciej), co w moim optymistycznym wyobra\u017ceniu mo\u017ce oznacza\u0107 jedn\u0105 tak\u0105 okazj\u0119 w roku.<\/p>\n\n\n\n

      Pierwszym b\u0119dzie tajemniczy Yrias. Nazw\u0119 mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107 b\u0142\u0105d kopisty. Zdaniem m.in. Jakuba Grimma (na kt\u00f3rego opini\u0119 jestem tu skazany, nie b\u0119d\u0105c paleografem) winna jest tu minusku\u0142a karoli\u0144ska, kr\u00f3j pisma kt\u00f3rym napisano ISP. Litera \u201eY\u201d mocno przypomina tam \u201eF\u201d i kopista m\u00f3g\u0142 si\u0119 \u0142atwo pomyli\u0107, szczeg\u00f3lnie je\u015bli nie mia\u0142 poj\u0119cia, co w\u0142a\u015bciwie przepisuje. Wtedy celebracja brzmia\u0142aby \u201eFrias\u201d co mo\u017cna zgrabnie odczyta\u0107 jako \u201edla Frijji\u201d. Gdyby tak Sasi nazywali jedno ze swoich \u015bwi\u0105t, cho\u0107by potocznie i omownie, nie budzi\u0142oby to najmniejszych zastrze\u017ce\u0144. Te pojawiaj\u0105 si\u0119 w samym, rachitycznym co prawda, opisie rytua\u0142u. Jest to poch\u00f3d na cze\u015b\u0107 bogini, organizowany rzadko i najpewniej z wielk\u0105 pomp\u0105. Takowe odnotowa\u0142 ju\u017c Tacyt w kulcie Nerthus, natomiast w Skandynawii ich bohaterem bywa\u0142 b\u00f3g Ing (jako Freyr, brat-bli\u017aniak Frijji). Istnienie odpowiednika dedykowanego samej Kr\u00f3lowej Bog\u00f3w wydaje si\u0119 takich okoliczno\u015bciach zasadne. Tylko sk\u0105d darcie szat?<\/p>\n\n\n\n

      S\u0142owo przet\u0142umaczone przeze mnie jako \u201etkaniny\u201d to \u0142aci\u0144skie \u201epannis\u201d o trzech zbli\u017conych, acz niejednorodnych znaczeniach: tkanina, szmata, ubranie. Przyj\u0119cie ka\u017cdej z nich sytuuje nas gdzie\u015b mi\u0119dzy biegunami osi\u0105galnymi w zrozumieniu tego obrz\u0119du, co niesie daleko id\u0105ce konsekwencje. Je\u015bli darte s\u0105 tkaniny lub szmaty, mo\u017ce chodzi\u0107 o popularny w Europie (a wyczerpuj\u0105co opisany przez nestora mojej sztuki, prof. Jamesa Frazera) zwyczaj rytualnego rozrywania na kawa\u0142ki materia\u0142owej kuk\u0142y. By\u0142aby to brutalizacja przekazu mitycznego, najpierw chwalebna, sprowadzona z czasem do przemocy wobec podobizny bogini. Swojskim przyk\u0142adem jest poniek\u0105d topienie Marzanny, ale w\u015br\u00f3d German\u00f3w taki zwyczaj jest r\u00f3wnie cz\u0119sty. I r\u00f3wnie niezrozumia\u0142y, chocia\u017c o jego starsze\u0144stwie mogliby po\u015bwiadczy\u0107 np. Wizygoci.<\/p>\n\n\n\n

      Je\u015bli rwane by\u0142y ubrania, cho\u0107by i na szmaty, sprawa sta\u0142aby si\u0119 ja\u015bniejsza. Tego rodzaju zwyczaje pogrzebowe (!) praktykowano od g\u0142\u0119bokiej staro\u017cytno\u015bci absolutnie wsz\u0119dzie: Egipt faraon\u00f3w, wedyjskie Indie, prekolumbijscy Aztekowie, prehistoryczne Chiny. To pot\u0119\u017cny argument, by uzna\u0107 t\u0119 czynno\u015b\u0107 za og\u00f3lnoludzki uniwersa\u0142. Wci\u0105\u017c mo\u017cna ich do\u015bwiadczy\u0107, wst\u0119puj\u0105c mi\u0119dzy \u017ca\u0142obnik\u00f3w z kultur tradycyjnych (cho\u0107by i Cygan\u00f3w Polskich). W drodze hellenistyczno-orientalnego synkretyzmu, sta\u0142y si\u0119 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym elementem wiary w \u201eboga wstaj\u0105cego z martwych\u201d. \u0141\u0105czy je scena, gdzie matka tego\u017c boga \u2013 Isztar, Inanna czy Afrodyta \u2013 otrzymuje cze\u015b\u0107 od ludu, kt\u00f3ry okazuje jej \u017ca\u0142ob\u0119 w spos\u00f3b jak najbardziej wylewny (nagminnie poprzez zdzieranie ubioru i pokazowy p\u0142acz). Nast\u0119pnie schodzi za nim do podziemi, sk\u0105d p\u00f3\u017aniej wraca, ale to ju\u017c zupe\u0142nie inna historia.<\/p>\n\n\n\n

      Powi\u0105zanie kultu Frijji z takim pogrzebowym korowodem musia\u0142oby odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do jej pozycji jako matki Baldura, co by\u0142oby kolejnym argumentem za jego obecno\u015bci\u0105 w umys\u0142owo\u015bci German\u00f3w Zachodnich. Je\u015bli wierzy\u0107 przypuszczeniom Micha\u0142a \u0141uczy\u0144skiego, przedstawione przeze mnie warianty nie musia\u0142y by\u0107 odr\u0119bne: rozerwanie, spalenie i utopienie figury bogini mog\u0142o symbolicznie spycha\u0107 j\u0105 do podziemi. Wreszcie nale\u017cy wspomnie\u0107 kolejny raz (od islandzkiej Eddy po moje dociekania nt. kultury rycerskiej), kiedy w kontek\u015bcie Frijji pojawiaj\u0105 si\u0119 wyszczeg\u00f3lnione buty. Ten zwi\u0105zek wymaga\u0142by ze strony badacza dalszych eksploracji, ale koniecznie poprzedzonych ostrze\u017ceniem, \u017ce (nomen omen) st\u0105pamy po niepewnym gruncie. Ca\u0142a ta rozbudowana piramida interpretacyjna opiera si\u0119 na ryzykownej teorii o b\u0142\u0119dzie kopisty. Cho\u0107 bywam bardziej optymistycznym interpretatorem na tle cz\u0142onk\u00f3w mojej grupy religijnej i redakcji Harugu\u2026 tej teorii jestem sk\u0142onny da\u0107 pos\u0142uch wy\u0142\u0105cznie dlatego, \u017ce pomniejsze argumenty na jej korzy\u015b\u0107 ujawni\u0105 si\u0119 przelotnie w ni\u017cszych partiach tekstu.<\/p>\n\n\n\n

      Niepor\u00f3wnywalnie pro\u015bciej jest rozs\u0105dzi\u0107 kwesti\u0119 \u201edadsisas\u201d okre\u015blonego mianem \u201e\u015bwi\u0119tokradztwa nad zmar\u0142ymi\u201d. Wiele wyja\u015bnia germa\u0144ska etymologia nazwy: dad- dotyczy zmar\u0142ych [por. ang. dead, niem. Tot]. Sisas tymczasem to w kontek\u015bcie wczesno\u015bredniowiecznych Sas\u00f3w okre\u015blenie na czynno\u015bci \u017ca\u0142obne w liczbie mnogiej. By\u0142oby to zatem co\u015b w rodzaju sakralnego, powt\u00f3rnego pogrzebu zmar\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci, zaspokojenie ich potrzeb i zapewnienie komfortu po drugiej stronie. W Barbaricum znano wiele takich \u015bwi\u0105t, zazwyczaj obchodzonych na jesieni, jak nasze Dziady. Pozwala\u0142y one postawi\u0107 wyra\u017an\u0105 cezur\u0119 mi\u0119dzy czasem \u017ca\u0142oby a zwyczajnym \u017cyciem, rozwi\u0105za\u0107 problemy z wracaj\u0105cymi zza grobu rewenantami czy upiorami. Je\u015bli uto\u017csamia\u0107 to z najwi\u0119ksz\u0105 w roku ceremoni\u0105 ofiarn\u0105 dla zmar\u0142ych bliskich, przodk\u00f3w i poleg\u0142ych wojownik\u00f3w \u2013 takowe mia\u0142y miejsce w\u015br\u00f3d Longobard\u00f3w i Frank\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

      Nast\u0119pnie spurkalia. Na temat tego \u015bwi\u0119to wiele ju\u017c tuszu przelano. Niezale\u017cnie od dok\u0142adnego pochodzenia [\u0142ac. spurcus \u2013 \u201enieczysty\u201d, \u0142ac. porcus \u2013 \u201ewieprz\u201d] by\u0142o to zrytualizowane \u015bwiniobicie, jakiego rzeczywi\u015bcie dokonywano jako\u015b w lutym. Wzmiankowane bez wyja\u015bnienia w innych tekstach karoli\u0144skich, jego echa mo\u017cemy dostrzec tak\u017ce w tradycjach samych Frank\u00f3w i Anglosas\u00f3w. Odkry\u0142em r\u00f3wnie\u017c analogiczny zesp\u00f3\u0142 obrz\u0119dowy w\u015br\u00f3d Wizygot\u00f3w, co uj\u0119te razem, \u015bwiadczy\u0142oby o og\u00f3lnogerma\u0144skim zasi\u0119gu tego zwyczaju. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce \u015bwiniobicie by\u0142o \u015bwi\u0105teczn\u0105 okazj\u0105 w ka\u017cdej <\/em>kulturze tradycyjnej, cz\u0119sto odbywa\u0142o si\u0119 o tej samej porze roku z przyczyn quasi-gospodarczych (ko\u0144czy\u0142o si\u0119 jedzenie z zapas\u00f3w, a gospodarstwo nie zacz\u0119\u0142o zdobywa\u0107 nowej z wiosennym rozp\u0119dem). Realnie religijny charakter spurkali\u00f3w zapisany jest mi\u0119dzy wierszami. Ogromnie brzydzi\u0142 on misjonarzy w Barbaricum za spraw\u0105 nieokre\u015blonych \u201enieczysto\u015bci\u201d w jakich ludzie brali udzia\u0142. Najprawdopodobniej mowa tutaj o poga\u0144skim wykorzystaniu krwi wieprzowej, kt\u00f3ra pozyskana przy uboju, s\u0142u\u017cy\u0142a do rytualnego oczyszczania os\u00f3b i miejsc. Dla nieprzyzwyczajonego obserwatora, by\u0142o to doprawdy bardzo nieczyste zjawisko. T\u0142umaczy to te\u017c potrzeb\u0119 Frank\u00f3w oraz Aleman\u00f3w, aby ich \u015bwi\u0105tynie trzyma\u0142y te zwierz\u0119ta jako chronion\u0105 trzod\u0119. Cz\u0119sto pojawia\u0142a si\u0119 potrzeba, aby przeprowadzi\u0107 takie oczyszczenie, za\u015b lud by\u0142 biedny i nie mo\u017cna by\u0142o oczekiwa\u0107, by za ka\u017cdym razem po\u015bwi\u0119ca\u0142 cennego tucznika. Mog\u0142y to by\u0107 punkty wyj\u0105tkowego zainteresowania spurkaliami, sk\u0105d pochodzi\u0142yby nazwy lutego w archaicznym holenderskim [hol. Sprokkelmaand], niemczy\u017anie nadre\u0144skiej i alema\u0144skiej [reg. Sp\u00f6rkel]. Wiele innych dialekt\u00f3w w tej rozci\u0105g\u0142o\u015bci geograficznej zawiera wspomnienie pejoratywnej ju\u017c nieczysto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

      Zagadnienie znikaj\u0105cego ksi\u0119\u017cyca w obyczajowo\u015bci jednego przynajmniej plemienia germa\u0144skiego, opisa\u0142em ju\u017c wyczerpuj\u0105ce we wpisie dotycz\u0105cym Burgund\u00f3w. To u nich najpe\u0142niej zachowa\u0142 si\u0119 anga\u017cuj\u0105cy ca\u0142\u0105 zbiorowo\u015b\u0107 rytua\u0142, gdzie ksi\u0119\u017cyc znika [w ISP jest to \u0142ac. defectione, dos\u0142. dezerterowa\u0107 lub ucieka\u0107, poetycko u\u017cywane niekiedy na okre\u015blenie nowiu lub za\u0107mienia] zaatakowany przez demony ze \u015bwiata duch\u00f3w. Je\u015bli pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 najbardziej oczywistym t\u0142umaczeniem okrzyku \u201evince luna!\u201d [\u0142ac. \u201eZwyci\u0119\u017c ksi\u0119\u017cycu!\u201d], pasowa\u0142oby to idealnie do przebiegu takiej rozpaczliwej odsieczy. W chwilach znikni\u0119cia Oka Bog\u00f3w z nocnego nieba, grupy s\u0105siedzkie i krewniacze stara\u0142y si\u0119 wp\u0142yn\u0105\u0107 na wynik jego widmowej bitwy, g\u0142o\u015bnym krzykiem odstraszaj\u0105c zast\u0119py nieludzkich naje\u017ad\u017ac\u00f3w tudzie\u017c potwora ch\u0119tnego po\u017cre\u0107 cia\u0142o niebieskie. Miotali w ich stron\u0119 oszczepami, rzucali kl\u0105twy, s\u0142owem odgrywali bitw\u0119 przeciwko si\u0142om nieczystym. Je\u015bli twierdzenie to nie by\u0142oby odpowiednio przekonuj\u0105ce, wci\u0105\u017c pozostaje inne skojarzenie. Okrzyki tego rodzaju w\u015br\u00f3d indoeuropejczyk\u00f3w (dobrze po\u015bwiadczone u S\u0142owian, na Ba\u0142kanach i w Indiach) kierowane by\u0142y jako pozdrowienie ksi\u0119\u017cyca, przedtem rozumianego jako boga, kt\u00f3ry mia\u0142 wraz ze swoimi naturalnymi cyklami wyrusza\u0107 na niedookre\u015blon\u0105 bli\u017cej bitw\u0119. Tam faktycznie przydawa\u0142y mu si\u0119 \u017cyczenia zwyci\u0119stwa, za kt\u00f3re niekiedy odwdzi\u0119cza\u0142 si\u0119 przynosz\u0105c dobrym ludziom szcz\u0119\u015bcie w \u0142upach. Mia\u0142o to miejsce ju\u017c po powrocie z wyprawy, tj. w pe\u0142ni.<\/p>\n\n\n\n

      \"\"<\/figure>\n\n\n\n

      Gargulce strzeg\u0105ce ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Lamberta w Munster, XV w.<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Miejsca kultu publicznego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      \u201eO chatach kt\u00f3re s\u0105 chramami;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O czynach, kt\u00f3re robi\u0105 nad ska\u0142ami i na ska\u0142ach;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O podejrzanych miejscach, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105 za \u015bwi\u0119te;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O sanktuariach le\u015bnych, kt\u00f3re nazywaj\u0105 nimidas<\/strong>;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O studniach ofiarnych;<\/em><\/p>\n\n\n\n

      O \u015bwi\u0119tokradztwie pope\u0142nianym na grobach umar\u0142ych.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

      Je\u015bli istnieje jeden wyr\u00f3\u017cnik, \u0142\u0105cz\u0105cy wszystkich pogan od stworzenia \u015bwiata po dzie\u0144 opublikowania tego wpisu: jest nim kult duch\u00f3w lokalnych, nazywanych z germa\u0144ska wichtami. W tej dziedzinie \u0142owca-zbieracz, starotestamentowy henoteista, \u015bredniowieczny wiking, nowo\u017cytna czarownica, dziewi\u0119tnastowieczny Indianin i wsp\u00f3\u0142czesny Chi\u0144czyk mog\u0105 z\u0142apa\u0107 si\u0119 za r\u0119ce i ra\u017anie przyst\u0105pi\u0107 do ofiarowania przy najbli\u017cszym \u015bwi\u0119tym kamieniu, drzewie lub \u017ar\u00f3dle wody. Ka\u017cde z nich mo\u017ce (ale nie musi!) mie\u015bci\u0107 w sobie ducha, gotowego odwzajemni\u0107 dawane mu ofiary i dobrze osadzonego w miejscowym kontek\u015bcie. Bogowie s\u0105 pot\u0119\u017cni, troszcz\u0105 si\u0119 o ludzko\u015b\u0107, tak. Ale s\u0105 wyspecjalizowani, w \u017cadnym razie nie wszechobecni! To my\u015bl uniwersalistyczna, p\u00f3\u017ana nawet w chrze\u015bcija\u0144stwie, nieprzystaj\u0105ca do tradycyjnej wizji \u015bwiata. B\u00f3stwo jest jak premier, multimiliarder, generalissimus na czele si\u0142 zbrojnych. Mo\u017ce bardzo wiele, dobrze mie\u0107 jego poparcie, wspaniale by\u0107 jego przyjacielem, a jeszcze lepiej krewnym! Do takich os\u00f3b, ludzkich czy nadludzkich, nie przychodzi si\u0119 z drobiazgami; nie kupujemy bu\u0142ek u Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, mimo \u017ce ten (cho\u0107 ze zdziwieniem) m\u00f3g\u0142by nam bu\u0142ki za\u0142atwi\u0107. Szukaj\u0105c zgubionej rzeczy, Sas prosi\u0142 o przys\u0142ug\u0119 kobolda, ducha zamieszkuj\u0105cego jego dom i obej\u015bcie [\u201ekobold\u201d od swn. kuba-walda, \u201ew\u0142adca domu\u201d]. Zbieg\u0142e do lasu zwierz\u0119 m\u00f3g\u0142 sprowadzi\u0107 zbli\u017cony do\u0144 natur\u0105 duch le\u015bny, zakopane skarby pomaga\u0142 namierza\u0107 duch ska\u0142. Wichty by\u0142y pierwsz\u0105 instancj\u0105 kontakt\u00f3w nadprzyrodzonych, kt\u00f3rymi zajmowa\u0142 si\u0119 przeci\u0119tny cz\u0142owiek.<\/p>\n\n\n\n

      Neopoganie nawet nie pr\u00f3buj\u0105 rekonstruowa\u0107 w tej definiuj\u0105cej kwestii prawdziwego poga\u0144stwa, ale raz w dziejach moich harugowych narzeka\u0144, maj\u0105 dla takiej decyzji usprawiedliwienie. Wicht\u00f3w jest dzisiaj tysi\u0105ckrotnie mniej ni\u017c w okresie przednowo\u017cytnym, zdziesi\u0105tkowa\u0142 je rozw\u00f3j technologiczny i ekspansja miast, zantagonizowa\u0142a ludzka niewiara. Jako ludzie Okcydentu, mo\u017cemy prze\u017cy\u0107 ca\u0142e \u017cycie, nigdy nie spotykaj\u0105c satyra ani driady, kt\u00f3rych nienamacalna obecno\u015b\u0107 by\u0142a dla dawnego poganina r\u00f3wnie oczywista, co istnienie bobra lub traszki. Szcz\u0119\u015bliwie jeste\u015bmy te\u017c beneficjentami bezprecedensowej blisko\u015bci bog\u00f3w, kt\u00f3rzy bardziej ni\u017c przed laty anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w losy jednostek, wys\u0142uchuj\u0105 naszych ma\u0142ostkowych pr\u00f3\u015bb\u2026 i po prawdzie, dokonuj\u0105 cud\u00f3w por\u00f3wnywalnych z dawnymi duszkami w gospodarstwie (mo\u017ce to wynika\u0107 z ich poziomu mocy, marnej intensywno\u015bci kultu lub tego, \u017ce w takim \u017ca\u0142osnym stanie nie zas\u0142ugujemy na wi\u0119cej wsparcia i mamy pozbiera\u0107 si\u0119 sami \u2013 rzecz co najmniej dyskusyjna).<\/p>\n\n\n\n

      Terytorium Saksonii pokryte by\u0142o sieci\u0105 takich male\u0144kich stanowisk kultowych, znanych w najlepszym razie kilku rodzinom i garstce s\u0105siad\u00f3w. Resztki po to\u017csamym systemie na S\u0142owia\u0144szczy\u017anie mo\u017cemy jeszcze zaobserwowa\u0107, wychodz\u0105c na kr\u00f3tki spacer poza centrum miasta. Cz\u0119sto dostrze\u017cemy, \u017ce kapliczki i krzy\u017ce stawiano idealnie przy rozpoznawalnych, starych punktach zaczepienia w \u015bwiecie duchowym. Przynajmniej w sferze symbolicznej, Matka Boska i Chrystus sukcesywnie przep\u0119dzali wichty z ich naturalnych siedlisk. Jednak zidentyfikowanie odpowiednich miejsc, oczyszczenie ich z lokator\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej u\u015bwi\u0119cenie w nowej postaci, jest dzie\u0142em wielopokoleniowej pracy. Stan faktyczny odwzorowany w ISP zdradza pocz\u0105tkowy etap tego projektu, my mo\u017cemy podziwia\u0107 ko\u0144cowy.<\/p>\n\n\n\n

      Obok standardowych rodzaj\u00f3w, pojawiaj\u0105 si\u0119 tu bardziej enigmatyczne \u201epodejrzane miejsca\u201d. Aby odczyta\u0107 przekaz zamierzony przez \u015bredniowiecznego cz\u0142owieka pi\u00f3ra, musimy intelektualnie wej\u015b\u0107 w jego buty. Warto podkre\u015bli\u0107 u\u017cyte s\u0142owo \u2013 incertis \u2013 semantycznie zbli\u017cone do naszego \u201eobskurne, zdradliwe, niepewne\u201d. Jakie punkty w przestrzeni cenili dawni Germanie, kt\u00f3re by\u0142yby dla chrze\u015bcija\u0144skiego dzia\u0142acza szemrane? <\/em>To s\u0142ownictwo kojarzone raczej z przest\u0119pczo\u015bci\u0105 ni\u017c z groz\u0105 obcej religii czy obrzydliwo\u015bci\u0105 Szatana. Religia starogerma\u0144ska zawiera w sobie taki punkt przeci\u0119cia, do\u015b\u0107 jednoznacznie wi\u0105zany z kultem Wodana. Podejrzanymi dla misjonarza by\u0142yby np. drzewa wisielc\u00f3w, drzewa pod kt\u00f3rymi dokonywano egzekucji i pojedynk\u00f3w s\u0105dowych (na terenie etnograficznych Niemiec s\u0105 to lipy), rozstaje dr\u00f3g, jaskinie czy mokrad\u0142a. Wdzi\u0119cznie wpisuj\u0105 si\u0119 tu cmentarze, znane jako miejsce sta\u0142ego kultu poga\u0144skiego we wszystkich germa\u0144skich pa\u0144stwach barbarzy\u0144skich, kt\u00f3re zdo\u0142a\u0142em opisa\u0107 w cyklu \u201ePrze\u017cytk\u00f3w Starogerma\u0144skich\u201d. Oznacza to, \u017ce \u201e\u015bwi\u0119tokradztwa pope\u0142niane na grobach umar\u0142ych\u201d nale\u017ca\u0142yby do tego samego kompleksu wierze\u0144, niezale\u017cnie nawet od jego osadzenia w czasie; gramatycznie mowa jest o konkretnym wydarzeniu, powtarzanym za okazj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

      Finaln\u0105 pozycj\u0105 w tej kategorii, jak i kwiatkiem u ko\u017cucha mojej narracji, b\u0119d\u0105 dwa wspomnienia zadaszonych \u015bwi\u0105ty\u0144. Bytu cz\u0119sto podwa\u017canego, kwestionowanego, tu obecnego w dw\u00f3jnas\u00f3b: dobitny i zakamuflowany. Wspomniana zosta\u0142a chata, s\u0142u\u017c\u0105ca jako chram [\u0142ac. fanis]. Ten termin s\u0142u\u017cy\u0142 we wczesnym \u015bredniowieczu, przedtem w p\u00f3\u017aniej staro\u017cytno\u015bci, g\u0142\u00f3wnie do opisywania du\u017cych obiekt\u00f3w sakralnych o gabarytach chrze\u015bcija\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Podejrzewam, \u017ce \u201echat\u0105\u201d czyni\u0142 j\u0105 w oczach autora materia\u0142 budowlany, jakim by\u0142o drewno. Rozmaite okre\u015blenia na \u015bwi\u0105tynie by\u0142y te\u017c w omawianych czasach nacechowane kulturowo: templum <\/em>by\u0142o hellenistyczne, ecclesia <\/em>chrze\u015bcija\u0144ska, egzotyczne wyra\u017cenia w rodzaju delubrum i sacellum <\/em>wi\u0105zane lu\u017ano z kultami misteryjnymi, ara <\/em>nios\u0142a stepowe konotacje prymitywizmu. Do kogo nale\u017ca\u0142o fanum? <\/em>Historycznie, a przez to w historiografii, dominuje jako nazwa celtycko-hellenistycznych \u015bwi\u0105ty\u0144 mieszanych. Mo\u017ce to nie\u015b\u0107 w sobie sugesti\u0119, \u017ce konstrukcja saskich \u015bwi\u0105ty\u0144 przypomina\u0142a misjonarzom budowle napotykane przedtem (vel palone, burzone, podbijane) w Galii. Je\u015bli nie, wtedy okre\u015blenie mog\u0142o by\u0107 domy\u015blnym s\u0142owem na \u201epoga\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d w klerykalnym horyzoncie leksykalnym.<\/p>\n\n\n\n

      Drugim, enigmatycznym przyk\u0142adem, jest nimidas. <\/em>To zapo\u017cyczenie od Celt\u00f3w, oznaczaj\u0105ce w protoceltyckim \u201emiejsce rozdawania\u201d (prawdopodobnie w odniesieniu do funkcji polityczno-spo\u0142ecznych; odbywa\u0142yby si\u0119 tam wiece, inicjacje i awanse wewn\u0105trz dru\u017cyn wojskowych, funkcje druidyczne). W \u017ar\u00f3d\u0142ach klasycznych jest to \u015bci\u015ble nazwa na \u201emiejsce \u015bwi\u0119te po\u0142o\u017cone w lesie\u201d. Znaczenie tej definicji jest ustawicznie pomijane przez popularyzator\u00f3w i rodzimowierc\u00f3w, kt\u00f3rzy przewa\u017cnie odczytuj\u0105 ten fragment jako po\u015bwiadczenie saskiego \u015bwi\u0119tego gaju. Nic bardziej mylnego! Nimidas w staro\u017cytno\u015bci oznacza\u0142 cz\u0119sto kromlech czy menhir, konstrukcje kamienne stawiane przez German\u00f3w nawet w Polsce. By\u0142 s\u0142owem stosownym tak d\u0142ugo, dop\u00f3ki obiekt otacza\u0142a przyroda, najcz\u0119\u015bciej drzewa. M\u00f3g\u0142 by\u0107 po\u0142o\u017cony w \u015bwi\u0119tym gaju, ale wcale nie musia\u0142. Co wi\u0119cej, przez ostatnie stulecia <\/em>poprzedzaj\u0105ce epok\u0119 Karola Wielkiego, coraz cz\u0119\u015bciej oznacza\u0142 zadaszon\u0105 budowl\u0119. Niestety nie potrafi\u0119 udzieli\u0107 tutaj kategorycznej oceny za spraw\u0105 drugiego s\u0142owa, dookre\u015blaj\u0105cego w ISP nimidas. Jest nim \u201esacris\u201d \u2013 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107, oznaczaj\u0105ca dowolny rodzaj miejsca kultowego.<\/p>\n\n\n\n

      Czytelnik chcia\u0142by mo\u017ce opu\u015bci\u0107 ten tekst z pytaniem na klawiaturze. Skoro \u015bwi\u0105tynie pi\u0119kniejsze ni\u017c kupa kamieni pojawiaj\u0105 si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach, to gdzie ich ruiny? Te zdarzaj\u0105 si\u0119 w Germanii w\u0142a\u015bciwej, ale sporadycznie, niewystarczaj\u0105co aby potwierdzi\u0107 stawiane tutaj tezy. Jestem zmuszony przyzna\u0107 racj\u0119, z\u0142o\u017cy\u0107 bro\u0144. Obszar Starej Saksonii nie wykazuje wielu obiekt\u00f3w identyfikowalnych jako fanum<\/em>, poniewa\u017c nie zosta\u0142 wystarczaj\u0105co zbadany. To punkt styku Niemiec i pa\u0144stw Beneluksu, jedno z miejsc o niemal nienaruszonej od \u015bredniowiecza tkance osadniczej, pe\u0142ne ko\u015bcio\u0142\u00f3w o wczesno\u015bredniowiecznej proweniencji. Parafie za\u0142o\u017cone r\u00f3wnolegle do wojen saskich wci\u0105\u017c utrzymuj\u0105 swoje domeny po liniach wytyczonych przez stare kamienie dzia\u0142owe. Katolicyzm zd\u0105\u017cy\u0142 miejscami przemin\u0105\u0107, parafie zamieni\u0142y si\u0119 w zbory i domy kultury, ale jedno jest pewne. Je\u015bli parafie zosta\u0142y na\u0142o\u017cone na plemienne osadnictwo saskie, co mo\u017cna wyczyta\u0107 z sieci poga\u0144skich cmentarzy, prawdopodobnie zaj\u0119\u0142y one miejsce \u015bwi\u0105ty\u0144. Nasze fanum i nimidas musz\u0105 tam by\u0107, wystarczy tylko wbi\u0107 \u0142opat\u0119 we w\u0142a\u015bciwym miejscu\u2026<\/p>\n\n\n\n

      Zapraszam do cz\u0119\u015bci drugiej.<\/a><\/p>\n\n\n\n

      <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Niepozornym, cz\u0119sto pomijanym \u017ar\u00f3d\u0142em dla religijno\u015bci dawnych German\u00f3w jest \u201eIndiculus superstitionum et paganiarum\u201d [\u0142ac. Indeks przes\u0105d\u00f3w i poga\u0144stwa]. Jak wskazuje nazwa, mamy tu do czynienia z czym\u015b w rodzaju spisu tre\u015bci\u2026 do d\u0142u\u017cszego dzie\u0142a, kt\u00f3re si\u0119 nie zachowa\u0142o. By\u0142 nim zbi\u00f3r akt\u00f3w administracyjnych skierowanych przeciwko poganom podczas okupacji Saksonii, zabraniaj\u0105cy ka\u017cdej z osobna praktyki o jakiej wiedzia\u0142 b\u0105d\u017a pomy\u015bla\u0142 ustawodawca. Do dzisiejszych czas\u00f3w dotrwa\u0142a wy\u0142\u0105cznie ok\u0142adka i egzemplarz indeksu, przepisany ok. 800 r. Wiele z opisanych zwyczaj\u00f3w mo\u017ce budzi\u0107 zainteresowanie, nawet u Czytelnik\u00f3w nieuczestnicz\u0105cych w praktyce religijnej rodzimowierc\u00f3w germa\u0144skich. Tak przedstawione, stanowi\u0105 one do\u015b\u0107 sp\u00f3jny szkic horyzont\u00f3w duchowych w p\u00f3\u017anopoga\u0144skiej Saksonii, trwaj\u0105cej mimo ucisku.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":729,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14,25],"tags":[],"class_list":["post-726","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-religia-germanska","category-zrodloznawstwo"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/726","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=726"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/726\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":747,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/726\/revisions\/747"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/729"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=726"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=726"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harug.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=726"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}